અગ્નિપુરાણમ્

વંશે ત્વક્સારકર્મ્મારવેણુમસ્કરતેજનાઃ । છત્રાતિચ્છત્રપાલઘ્ની માલાતૃણકભૂસ્તૃણે ।। ૩૬૩.

વાંસમાં ત્વક્સાર, કર્માર, વેણુ, મસ્કર અને તેજના; છત્રા, અતિછત્ર, પાલઘ્ની, માલાતૃણ અને ભૂસ્તૃણ.

તૃણરાજાહ્વયસ્તાલો ઘોણ્ટા ક્રમુકપુગકૌ । શાર્દૂલદ્વીપિનૌ વ્યાઘ્ને હર્ય્યક્ષઃ કેશરી હરિઃ ।। ૩૬૩.

તૃણરાજ, તાળ, ઘોણ્ટા, ક્રમુક, પુગ, શાર્દૂલ, દ્વીપિન, વ્યાઘ્ર, હર્યક્ષ, કેશરી અને હરિ.

કોલઃ પોત્રી વરાહઃ સ્યાત્ કોક ઈહામૃગો વૃકઃ । લૂતોર્ણનાભૌ તુ સમૌ તન્તુવાયશ્ચ મર્કટે ।। ૩૬૩.

કોલ, પોત્રી, વરાહ, કોંક, ઈહામૃગ, વૃક, લૂત, ઉર્ણનાભ, તંતુવાયા અને મરકટ.

વૃશ્ચિકઃ શૂકકીટઃ સ્યાત્સારઙ્ગસ્તોકકૌ સમૌ । કૃકવાકુસ્તામ્રચૂડ઼ઃ પિકઃ કોકિલ ઇત્યપિ ।। ૩૬૩.

વૃશ્ચિક, શૂકકીટ, સારંગ, તોકક, કૃકવાકુ, તામ્રચૂડ, પિક અને કોયલ.

કાકે તુ કરટારિષ્ટૌ વકઃ કહ્વ ઉદાહૃતઃ । કોકશ્ચક્રશ્ચક્રવાકો કાદમ્બઃ કલહંસકઃ ।। ૩૬૩.

કાક, કરટ, અરીષ્ટ, વક, કહ્વ, કોક, ચક્ર, ચક્રવાક, કાદંબ અને કલહંસક.

પતઙ્ગિકા પુત્તિકા સ્યાત્સરઘા મધુમક્ષઇકા । દ્વિરેફપુષ્પલિડ્‌ભૃઙ્ગષટ્પદભ્રમરાઽલયઃ ।। ૩૬૩.

પતંગિકા, પુત્તિકા, સરઘા, મધુમક્ષિકા, દ્વિરેફ, પુષ્પલિડ, ભૃંગ, ષટ્પદ, ભ્રમર અનેાલય.

કેકી શિખ્યસ્ય વાક્કેકા શકુન્તિશકુનિદ્વિજાઃ । સ્ત્રી પક્ષતિઃ પક્ષમૂલઞ્ચઞ્ચૂસ્તોટિરુભે સ્ત્રિયૌ ।। ૩૬૩.

કેકી એ શિખીની સ્ત્રી છે; વાક્કેકા, શકુન્તિ, શકુનિદ્વિજ, સ્ત્રી, પક્ષતિ, પક્ષમૂળ, ચંચુ અને ટોટી બંને સ્ત્રીલિંગ છે.

ગતિરુડડીનસણ્ડીનૌ કુલાયો નીડ઼મસ્ત્રિયાં । પેશી કોષો દ્વિહીનેઽણ્ડં પૃથુકઃ શાવકઃ શિશુ ।। ૩૬૩.

ગતિ, રૂડડી, નસંડી સ્ત્રીલિંગ છે; કુલાય નપુંસક છે; પેશી, કોષ, દ્વિહીન, અંડ, પૃથુક, શાવક અને શિશુ.

પોતઃ પાકોઽર્ભકો ડિમ્ભઃ સન્દોહવ્યૂહકો ગણઃ । સ્તોમૌવનિકરવ્રાતા નિકુરમ્બં કદમ્બકં ૩૬૩.

પોત, પાક, અર્ભક, ડિંભ, સંદોહ, વ્યૂહક, ગણ, સ્તોમ, વનિકર, વ્રાત, નિકુરંબ અને કદંબક.

અગ્નિરુવાચ નૃબ્રહ્મક્ષત્રવિટ્શૂદ્રવર્ગાન્વક્ષ્યેષઽય નામતઃ । નરઃ પઞ્ચજના મર્ત્ત્યા યદ્‌યોષાઽવલા વધૂઃ ।। ૩૬૪.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું પુરુષ, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર વર્ગોના નામ કહું છું: નર, પાંચ જાતિ, મરનાર, સ્ત્રી, કન્યા અને વધૂ.

કાન્તાર્થિની તુ યા યાતિ સઙ્કેતં સાઽભિસારિકા । કુલટા પુંશ્ચલ્યસતી નગ્નિકા સ્ત્રી ચ કોટવી ।। ૩૬૪.

જે પ્રેમી સાથે મળવા જાય છે તે અભિસારિકા કહેવાય છે; કુટિલ સ્ત્રી, વેશ્યા, દુષ્ટ સ્ત્રી, નગ્ન સ્ત્રી અને કોટવી બધું સ્ત્રીલિંગ છે.

કાત્યાયન્યર્દ્ધવૃદ્ધા યા સૈરિન્ધ્રી પરવેશ્મગા । અસિક્ની સ્યાદવૃદ્ધા યા મલિની તુ રજસ્વલા ।। ૩૬૪.

કાત્યાયની એ અડધી વયની સ્ત્રી છે; સૈરિંધ્રી એ પરના ઘરમાં જતી સ્ત્રી છે; અસિક્ની એ યુવાન સ્ત્રી છે; મલિની એ રજસ્વલા સ્ત્રી છે.

વારસ્ત્રી ગણિકા વેશ્યા ભ્રાતૃજાયાસ્તુ યાતરઃ । નનાન્દા તુ સ્વસા પત્યુઃ સપિણ્ડાસ્તુ સનાભયઃ ।। ૩૬૪.

વારસ્ત્રી, ગણિકા, વેશ્યા અને ભ્રાતૃજાયાને યાતર કહેવાય છે; નનંદ એ પતિની બહેન છે; સપીંડ એ એક જ કુળના અને સનાભય એ એક જ પેટના.

સમાનોદર્ય્યસોદર્ય્યસગર્ભસહજાસ્સમાઃ । યગોત્રબન્ધવજ્ઞાતિબન્ધુસ્વસ્વજનાઃ સમાઃ ।। ૩૬૪.

સમાનોદર્યા, સોદર્યા, સગર્ભા, સહજા એ બધા સમાન છે; ગોત્રબંધુ, વજ્ઞાતિ, બંધુ અને સ્વજન પણ સમાન છે.

દમ્પતી જમ્પતી ભાર્ય્યાપતી જાયાપતી ચ તૌ । ગર્ભાશયો જરાયુઃ સ્યાદુલ્વઞ્ચ કલલોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૪.

દંપતી, જંપતી, ભાર્યાપતિ, જાયાપતિ એ પતિ-પત્ની છે; ગર્ભાશય, જરાયુ, ઉલ્બ અને કલલાં સ્ત્રીલિંગ છે.

ગર્ભો ભ્રુણ ઇમૌ તુલ્યૌ ક્લીવં શણ્ડો નપુંસકમ્ । સ્યાદુત્તાનશ્યો ડિમ્ભો બાલો માણવકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૬૪.

ગર્ભ અને ભ્રૂણ બંને સમાન છે. નિપુંસક પુરુષને ક્લીવ, શંડ અથવા નિપુંસક કહે છે. પીઠ પર પડેલું બાળક ડિમ્બ કહેવાય છે. નાનકડા બાળકને બાલક અથવા માનવક કહે છે.

પિચિણ્ડિલો વૃહત્‌કુક્ષિરવભ્રટો નતનાસિકે । વિકલાઙ્ગસ્તુ પોગણ્ડ આરોગ્યં સ્યાદનામયમ્ ।। ૩૬૪.

પેટ ફૂલેલું બાળક પિચિંડિલ કહેવાય છે. મોટું પેટ હોય તેને વૃહત્કુક્ષિ કહે છે. બહાર નીકળેલું નાભિ હોય તેને અવભ્રટ કહે છે. ચપટી નાક વાળાને નતનાસિક કહે છે. અંગ ખોટું હોય તેને વિકલાંગ કહે છે. થોડી મોટી ઉંમરનું બાળક પોગંડ કહેવાય છે. આરોગ્ય એટલે તંદુરસ્તી અને અનામય એટલે બીમારી ન હોવી.

સ્યાદેડે વધિરઃ કુબ્જે ગડુલઃ કુકરે કુનિઃ । ક્ષયઃ શોષશ્ચ યક્ષ્મા ચ પ્રતિશ્યાયસ્તુ પીનસઃ ।। ૩૬૪.

વાંકા અંગ વાળાને એડ કહે છે. કાન બંધ હોય તેને વધીર કહે છે. પીઠ વાંકી હોય તેને કુબ્જ કહે છે. બોલવામાં અટકાટ હોય તેને ગડુલ કહે છે. કરકશ અવાજ વાળાને કુકર કહે છે. વાંકા હાથ વાળાને કુનિ કહે છે. શરીર સુકાઈ જવું એટલે ક્ષય, બહુ સુકાઈ જવું એટલે શોષ, યક્ષ્મા એટલે ક્ષયરોગ. સતત ઠંડી લાગવી એટલે પ્રતિશ્યાય અને નાક બંધ રહેવી એટલે પીનસ.

અનાહસ્તુ વિબન્ધઃ સ્યાદ્‌ગ્રહણી રુક્‌પ્રવાહિકા । વીજવીર્ય્યેન્દ્રિયં શુક્રં પલલં ક્રવ્યમામિષં ।। ૩૬૪.

પેટ ફૂલવું એટલે અનાહ, પેટ બંધાઈ જવું એટલે વિબંધ. ગ્રહણી એટલે પાચનનો રોગ, દુખાવો એટલે રુક, અને પાતળું થવું એટલે પ્રવાહિકા. બીજ, વીર્ય અને ઇન્દ્રિય એ બધું શુક્ર છે. પાલલ એટલે માંસ, ક્રવ્ય એટલે કાચું માંસ અને આમિષ એટલે માંસ.

વુક્કાઽગ્રમાંસં હૃદયં હૃન્મેદસ્તુ વપા વસા । પશ્ચાદ્ગ્રીવા શિરા મન્યા નાડી તુ ધમનિઃ શિરા ।। ૩૬૪.

જીભનો છેડો વુક્કા કહેવાય છે. આગળનું માંસ અગ્રામાંસ છે. હૃદય એટલે હૃદય, હૃદયની આસપાસનું ચરબી હૃન્મેદ છે. વપા એટલે પેટની ચરબી અને વસા એટલે ચરબી. પીઠનું પછડું ભાગ પશ્ચાદ્ગ્રીવા છે. શિરા એટલે નસ, મન્યા એટલે ધમની, નાડી પણ નસ માટે છે.

તિલકં ક્લોમ મસ્તિષ્કં દૂષિકા નેત્રયોર્મલમ્ । અન્ત્રં પુરી તદ્‌ગુલ્મસ્તુ પ્લીહા પુંસ્યઽથ વસ્નસા ।। ૩૬૪.

માથા પરનું ટપકું એટલે તિલક. કલોમા એટલે પેન્ક્રિયાસ, મસ્તિષ્ક એટલે મગજ. આંખમાંથી નીકળતું પદાર્થ દુષિકા અને આંખમાં રહેલું મલમ કહેવાય છે. આંતરડું એટલે અંત્ર, પાયુ એટલે પુરી, ગાંઠને ગુલ્મ, પળીહા એટલે પળીહા, વંશણ એટલે પુંસ્ય અને વાસનસા એટલે વંશણની નળી.

સ્નાયુઃ સ્રિયાં કાલખણ્ડયકૃતી તુ ઽસમે ઇમે । સ્યાત્ કર્પૂરઃ કપાલોઽસ્ત્રી કીકસઙ્કુલ્યમસ્થિ ચ ।। ૩૬૪.

નસને સ્નાયુ કહે છે, સ્ત્રીઓમાં તેને શ્રિયા કહે છે. સમયનો ભાગ એટલે કાળખંડ. મજ્જા બનાવનાર યકૃત છે. કપૂર એટલે કંપૂર, માથાની હાડકડી કપાળ, સ્ત્રીઓમાં અસ્ત્રી કહેવાય છે. કીકા એટલે કાટરિજ, સાંધાની ગાંઠ સંકુલી અને હાડકું એટલે અસ્થિ.

સ્યાચ્છરીરાસ્થિન કઙ્કાલઃ પૃષ્ઠાસ્થિન તુ કશેરુકા । શિરોઽલ્થનિ કરોટિઃ સ્ત્રી પાર્શ્વાસ્થનિ તુ પર્શુકા ।। ૩૬૪.

શરીરનાં હાડકાંનો ઢાંચો કંકાળ કહેવાય છે. પીઠની હાડકાંને કશેરુકા કહે છે. માથાની હાડકડી કરોટિ કહેવાય છે. સ્ત્રીઓમાં પાર્શ્વની હાડકડી પરશુકા કહેવાય છે.

અઙ્ગં પ્રતીકોઽવયવઃ શરીરં વર્ષ્મ વિગ્રહઃ । કટો ના શ્રોણિફલકં કટિઃ શ્રોણિઃ કકુદ્મતી ।। ૩૬૪.

અંગ એટલે શરીરનો ભાગ, પ્રતીક એટલે અવયવ, અવયવ એટલે અંગ. શરીરને શરીર, વર્ષ્મા અથવા વિગ્રહ કહે છે. કટા એટલે કટિની હાડકડી, શ્રોણિફલક એટલે પેલ્વિસની થાળી, કમર એટલે કટિ, નિતંબ એટલે શ્રોણિ અને કૂદવાળીને કકુદમતી કહે છે.

પશ્ચાન્નિતમ્વઃ સ્ત્રીકટ્યાઃ ક્લીવે તુ જઘનં પુરઃ । કૂપકૌ તુ નિતમ્બસ્થૌ દ્વયહીને કકુન્દરે ।। ૩૬૪.

સ્ત્રીઓમાં પાછળના નિતંબને નિતંબ કહે છે. ક્લીવમાં આગળના ભાગને જઘન કહે છે. નિતંબના બાજુએ બે ખાડા કૂપક કહેવાય છે. બંને ખાડા ન હોય તો તેને કકુંદર કહે છે.

સ્ત્રિયાં સ્પિચૌ કટિપ્રોથાવુપસ્થો વક્ષ્યમાણયોઃ । ભગં યોનિર્દ્વયોઃ શિશ્નો મેઢ્રો મેહનશેફસી ।। ૩૬૪.

સ્ત્રીઓમાં કમરની બાજુના બે ઉંચા ભાગોને સ્પિચા અને કટિપ્રોથ કહે છે. યોનિ પાસેનો ભાગ ઉપસ્થ છે, જે પછી સમજાવાશે. યોનિ અથવા ભગ સ્ત્રી અંગ છે. પુરુષમાં શિશ્ન, મેઢ્ર અથવા મેહનશેફસ કહે છે.

પિચિણ્ડકુક્ષી જઠરોદરં તુન્દં કુચૌ સ્તનૌ । ચૂચુકન્તુ કુચાગ્રં સ્યાન્ન ના ક્રોડં ભુજાન્તરમ્ ।। ૩૬૪.૨೦ ।। સ્કન્ધો ભુજશિરોંઽશોઽસ્ત્રી સન્ધી તસ્યૈવ જત્રુણી । પુનર્ભવઃ કરરુહો નખોઽસ્ત્રી નખરોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૪.

પ્રાદેશતાલગોકર્ણાસ્તર્જન્યાદિયુતે તતે । અઙ્ગુષ્ઠે સકનિષ્ઠો સ્યાદ્વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ।। ૩૬૪.

હાથની હથેળી, પગની તળીયે અને કાનને પ્રાદેશ, તાલ અને ગોકર્ણ કહે છે. તर्जની અને બીજા આંગળા તટ કહેવાય છે. અંગૂઠો અને નાનકડું આંગળું સાથે હોય તેને સકનિષ્ઠ કહે છે. વિતસ્તિ એટલે બાર અંગુળ જેટલું માપ.