અગ્નિપુરાણમ્

ગ્રન્થિપર્ણં શુકં વર્હિ વલા તુ ત્રિપુટા ત્રુટિઃ । શિવા તામલકી ચાથ હનુર્હટ્ટવિલાસિની ।। ૩૬૩.

ગ્રંથિપર્ણ, શુક, વર્હિ, વલા, ત્રિપુટા, ત્રુટિ, શિવા, તામલકી અને હનુર્હટ્ટવિલાસિની.

કુટં નટં દશપુરં વાનેયં પરિપેલવમ્ । તપસ્વિની જટામાંસી પૃક્કા દેવી લતા લક્ષૂ ।। ૩૬૩.

કુટ, નટ, દશપુર, વાનેય, પરિપેલવ, તપસ્વિની, જટામાંસી, પૃક્કા, દેવી, લતા અને લક્ષૂ.

કર્ચુરકો દ્રાવિડ઼કો ગન્ધમૂલી શઠી સ્મૃતા । સ્યાદૃક્ષગન્ધા છગલાન્ત્રા વેગી વૃદ્ધદારકઃ ।। ૩૬૩.

કર્ચુરક, દ્રાવિરક, ગંધમૂલી, શઠી, ઋક્ષગંધા, છગલાંત્રા, વેગી અને વૃદ્ધદારક.

તુણ્ડિકેરી રક્તફલા વિમ્બિકા પીલુપર્ણ્યઽપિ । ચાઙ્ગેરી ચુક્રિકામ્બષ્ઠા સ્વર્ણક્ષીરી હિમાવતી ।। ૩૬૩.

તુંડિકેરી, રક્તફલા, વિંબિકા, પીલુપર્ણી, ચાંગેરી, ચૂકિકા, અંબષ્ઠા, સ્વર્ણક્ષીરી અને હિમાવતી.

સહસ્રવેધી ચુક્રોઽમ્લવેતસઃ શતવેધ્યપિ । જીવન્તી જીવની જીવા ભૂમિનિમ્બઃ કિરાતકઃ ।। ૩૬૩.

સહસ્રવેધી, ચૂક્ર, આમ્લવેતસ, શતવેધી, જીવંતી, જીવની, જીવા, ભૂમિનિંબ અને કિરાતક.

કૂર્ચશીર્ષો મધુકરશ્ચન્દ્રઃ કપિવૃકસ્તથા । દદ્રુઘ્નઃ સ્યાદેડ઼ગજો વર્ષાભૂઃ શોથહારિણી ।। ૩૬૩.

કૂર્ચશીર્ષ, મધુકર, ચંદ્ર, કપિવૃક, દદરુઘ્ન, અદેરગજ, વર્ષાભૂ અને શોથહારીણી.

વારાહી વદરા ગૃષ્ટિઃ કાકમાચી તુ વાયસી । શતપુષ્પા સિચચ્છત્રાઽતિચ્છત્રા મધુરા મિસિઃ ।। ૩૬૩.

વારાહી, વડરા, ગૃષ્ટિ, કાકમાચી, વાયસી, શતપુષ્પા, સિકચ્છત્રા, અતિચ્છત્રા, મધુરા અને મિશી.

અવાક્પુષ્પી કારવી ચ સરણા તુ પ્રસારણી । કટમ્ભરી ભદ્રવલા કર્વ્વૂરશ્ચ શટી હ્યથ ।। ૩૬૩.

અવાકપુષ્પી, કારવી, સરણા, પ્રસારણી, કટંભરી, ભદ્રવલા, કર્વૂર અને શઠી.

પટોલઃ કુલકસ્તિક્તઃ કારવેલ્લઃ કટિલ્લકઃ । કુષ્માણ્ડકસ્તુ કર્કારુરિર્વારુઃ કર્કટી સ્ત્રિયૌ ।। ૩૬૩.

પટોલ, કુલક, તિક્ત, કારવેલા, કટિલ્લક, કુસ્માંડ, કર્કારુ, વારુ અને કર્કટી સ્ત્રીલિંગ છે.

ઇક્ષ્વાકુઃ કટુતુમ્બી સ્યાદ્વિશાલા ત્વિન્દ્રાવરુણી । અર્શોઘ્નઃ શૂરણઃ કન્દો મુસ્તકઃ કુરુવિન્દકઃ ।। ૩૬૩.

ઇક્ષ્વાકુ, કટુતુંબી, વિશાળા, ઇન્દ્રાવરુણી, અર્શોઘ્ન, શૂરણ, કંદ, મુસ્તક અને કુરુવિંદક.

વંશે ત્વક્સારકર્મ્મારવેણુમસ્કરતેજનાઃ । છત્રાતિચ્છત્રપાલઘ્ની માલાતૃણકભૂસ્તૃણે ।। ૩૬૩.

વાંસમાં ત્વક્સાર, કર્માર, વેણુ, મસ્કર અને તેજના; છત્રા, અતિછત્ર, પાલઘ્ની, માલાતૃણ અને ભૂસ્તૃણ.

તૃણરાજાહ્વયસ્તાલો ઘોણ્ટા ક્રમુકપુગકૌ । શાર્દૂલદ્વીપિનૌ વ્યાઘ્ને હર્ય્યક્ષઃ કેશરી હરિઃ ।। ૩૬૩.

તૃણરાજ, તાળ, ઘોણ્ટા, ક્રમુક, પુગ, શાર્દૂલ, દ્વીપિન, વ્યાઘ્ર, હર્યક્ષ, કેશરી અને હરિ.

કોલઃ પોત્રી વરાહઃ સ્યાત્ કોક ઈહામૃગો વૃકઃ । લૂતોર્ણનાભૌ તુ સમૌ તન્તુવાયશ્ચ મર્કટે ।। ૩૬૩.

કોલ, પોત્રી, વરાહ, કોંક, ઈહામૃગ, વૃક, લૂત, ઉર્ણનાભ, તંતુવાયા અને મરકટ.

વૃશ્ચિકઃ શૂકકીટઃ સ્યાત્સારઙ્ગસ્તોકકૌ સમૌ । કૃકવાકુસ્તામ્રચૂડ઼ઃ પિકઃ કોકિલ ઇત્યપિ ।। ૩૬૩.

વૃશ્ચિક, શૂકકીટ, સારંગ, તોકક, કૃકવાકુ, તામ્રચૂડ, પિક અને કોયલ.

કાકે તુ કરટારિષ્ટૌ વકઃ કહ્વ ઉદાહૃતઃ । કોકશ્ચક્રશ્ચક્રવાકો કાદમ્બઃ કલહંસકઃ ।। ૩૬૩.

કાક, કરટ, અરીષ્ટ, વક, કહ્વ, કોક, ચક્ર, ચક્રવાક, કાદંબ અને કલહંસક.

પતઙ્ગિકા પુત્તિકા સ્યાત્સરઘા મધુમક્ષઇકા । દ્વિરેફપુષ્પલિડ્‌ભૃઙ્ગષટ્પદભ્રમરાઽલયઃ ।। ૩૬૩.

પતંગિકા, પુત્તિકા, સરઘા, મધુમક્ષિકા, દ્વિરેફ, પુષ્પલિડ, ભૃંગ, ષટ્પદ, ભ્રમર અનેાલય.

કેકી શિખ્યસ્ય વાક્કેકા શકુન્તિશકુનિદ્વિજાઃ । સ્ત્રી પક્ષતિઃ પક્ષમૂલઞ્ચઞ્ચૂસ્તોટિરુભે સ્ત્રિયૌ ।। ૩૬૩.

કેકી એ શિખીની સ્ત્રી છે; વાક્કેકા, શકુન્તિ, શકુનિદ્વિજ, સ્ત્રી, પક્ષતિ, પક્ષમૂળ, ચંચુ અને ટોટી બંને સ્ત્રીલિંગ છે.

ગતિરુડડીનસણ્ડીનૌ કુલાયો નીડ઼મસ્ત્રિયાં । પેશી કોષો દ્વિહીનેઽણ્ડં પૃથુકઃ શાવકઃ શિશુ ।। ૩૬૩.

ગતિ, રૂડડી, નસંડી સ્ત્રીલિંગ છે; કુલાય નપુંસક છે; પેશી, કોષ, દ્વિહીન, અંડ, પૃથુક, શાવક અને શિશુ.

પોતઃ પાકોઽર્ભકો ડિમ્ભઃ સન્દોહવ્યૂહકો ગણઃ । સ્તોમૌવનિકરવ્રાતા નિકુરમ્બં કદમ્બકં ૩૬૩.

પોત, પાક, અર્ભક, ડિંભ, સંદોહ, વ્યૂહક, ગણ, સ્તોમ, વનિકર, વ્રાત, નિકુરંબ અને કદંબક.

અગ્નિરુવાચ નૃબ્રહ્મક્ષત્રવિટ્શૂદ્રવર્ગાન્વક્ષ્યેષઽય નામતઃ । નરઃ પઞ્ચજના મર્ત્ત્યા યદ્‌યોષાઽવલા વધૂઃ ।। ૩૬૪.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું પુરુષ, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર વર્ગોના નામ કહું છું: નર, પાંચ જાતિ, મરનાર, સ્ત્રી, કન્યા અને વધૂ.

કાન્તાર્થિની તુ યા યાતિ સઙ્કેતં સાઽભિસારિકા । કુલટા પુંશ્ચલ્યસતી નગ્નિકા સ્ત્રી ચ કોટવી ।। ૩૬૪.

જે પ્રેમી સાથે મળવા જાય છે તે અભિસારિકા કહેવાય છે; કુટિલ સ્ત્રી, વેશ્યા, દુષ્ટ સ્ત્રી, નગ્ન સ્ત્રી અને કોટવી બધું સ્ત્રીલિંગ છે.

કાત્યાયન્યર્દ્ધવૃદ્ધા યા સૈરિન્ધ્રી પરવેશ્મગા । અસિક્ની સ્યાદવૃદ્ધા યા મલિની તુ રજસ્વલા ।। ૩૬૪.

કાત્યાયની એ અડધી વયની સ્ત્રી છે; સૈરિંધ્રી એ પરના ઘરમાં જતી સ્ત્રી છે; અસિક્ની એ યુવાન સ્ત્રી છે; મલિની એ રજસ્વલા સ્ત્રી છે.

વારસ્ત્રી ગણિકા વેશ્યા ભ્રાતૃજાયાસ્તુ યાતરઃ । નનાન્દા તુ સ્વસા પત્યુઃ સપિણ્ડાસ્તુ સનાભયઃ ।। ૩૬૪.

વારસ્ત્રી, ગણિકા, વેશ્યા અને ભ્રાતૃજાયાને યાતર કહેવાય છે; નનંદ એ પતિની બહેન છે; સપીંડ એ એક જ કુળના અને સનાભય એ એક જ પેટના.

સમાનોદર્ય્યસોદર્ય્યસગર્ભસહજાસ્સમાઃ । યગોત્રબન્ધવજ્ઞાતિબન્ધુસ્વસ્વજનાઃ સમાઃ ।। ૩૬૪.

સમાનોદર્યા, સોદર્યા, સગર્ભા, સહજા એ બધા સમાન છે; ગોત્રબંધુ, વજ્ઞાતિ, બંધુ અને સ્વજન પણ સમાન છે.

દમ્પતી જમ્પતી ભાર્ય્યાપતી જાયાપતી ચ તૌ । ગર્ભાશયો જરાયુઃ સ્યાદુલ્વઞ્ચ કલલોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૪.

દંપતી, જંપતી, ભાર્યાપતિ, જાયાપતિ એ પતિ-પત્ની છે; ગર્ભાશય, જરાયુ, ઉલ્બ અને કલલાં સ્ત્રીલિંગ છે.

ગર્ભો ભ્રુણ ઇમૌ તુલ્યૌ ક્લીવં શણ્ડો નપુંસકમ્ । સ્યાદુત્તાનશ્યો ડિમ્ભો બાલો માણવકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૬૪.

ગર્ભ અને ભ્રૂણ બંને સમાન છે. નિપુંસક પુરુષને ક્લીવ, શંડ અથવા નિપુંસક કહે છે. પીઠ પર પડેલું બાળક ડિમ્બ કહેવાય છે. નાનકડા બાળકને બાલક અથવા માનવક કહે છે.

પિચિણ્ડિલો વૃહત્‌કુક્ષિરવભ્રટો નતનાસિકે । વિકલાઙ્ગસ્તુ પોગણ્ડ આરોગ્યં સ્યાદનામયમ્ ।। ૩૬૪.

પેટ ફૂલેલું બાળક પિચિંડિલ કહેવાય છે. મોટું પેટ હોય તેને વૃહત્કુક્ષિ કહે છે. બહાર નીકળેલું નાભિ હોય તેને અવભ્રટ કહે છે. ચપટી નાક વાળાને નતનાસિક કહે છે. અંગ ખોટું હોય તેને વિકલાંગ કહે છે. થોડી મોટી ઉંમરનું બાળક પોગંડ કહેવાય છે. આરોગ્ય એટલે તંદુરસ્તી અને અનામય એટલે બીમારી ન હોવી.

સ્યાદેડે વધિરઃ કુબ્જે ગડુલઃ કુકરે કુનિઃ । ક્ષયઃ શોષશ્ચ યક્ષ્મા ચ પ્રતિશ્યાયસ્તુ પીનસઃ ।। ૩૬૪.

વાંકા અંગ વાળાને એડ કહે છે. કાન બંધ હોય તેને વધીર કહે છે. પીઠ વાંકી હોય તેને કુબ્જ કહે છે. બોલવામાં અટકાટ હોય તેને ગડુલ કહે છે. કરકશ અવાજ વાળાને કુકર કહે છે. વાંકા હાથ વાળાને કુનિ કહે છે. શરીર સુકાઈ જવું એટલે ક્ષય, બહુ સુકાઈ જવું એટલે શોષ, યક્ષ્મા એટલે ક્ષયરોગ. સતત ઠંડી લાગવી એટલે પ્રતિશ્યાય અને નાક બંધ રહેવી એટલે પીનસ.