અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિરુદ્‌ઘાતૈર્ધૂમ્રવર્ણં ધ્યાયેચ્છુદ્ધેન્દુલાઞ્છિતમ્। સ્પર્શમાત્રં શબ્દમાત્રૈઃ સંહરેદ્ધ્યાનયોગતઃ

બે ઉદઘાતનથી ધૂમ્રવર્ણ, શુદ્ધ ચંદ્રચિહ્નિત એવા મંડળનું ધ્યાન કરવું. ધ્યાન અને યોગથી સ્પર્શ અને શબ્દના તત્ત્વોને સંહરવું.

ઓં હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં શબ્દતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ। એકોદ્ઘાતેન ચાકાશં શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્। નાસાપુટશિખાન્તસ્થમાકાશામુપસંહરેત્

એક ઉદઘાતનથી શબ્દતત્ત્વને સંહરવું. પછી શુદ્ધ સ્ફટિક જેવું, નાસાપુટના ટોચે સ્થિત એવા આકાશતત્ત્વને સંહરવું.

શોષણાદ્યૈર્દ્દેશુદ્ધિં કુર્યાદેવં ક્રમાત્તઃ। શુષ્કં કલેવરં ધ્યાયેત્ પાદાદ્યઞ્ચ શિખાન્તકમ્

શોષણ અને અન્ય ઉપાયોથી સ્થાનને ક્રમશઃ શુદ્ધ કરવું. પછી પગથી શિખા સુધીના શરીરને સુકું માની ધ્યાન કરવું.

યં બીજેન વં બીજેન જ્વાલામાલાસમાયુતમ્ । દેહં રમિત્યનેનૈવ બ્રહ્મરન્ધ્રાદ્વિનિર્ગતમ્

'યં' અને 'વં' બીજથી શરીરને જ્વાળામાળાથી ઘેરીને, એ રીતે બ્રહ્મરંધ્રમાંથી શરીરને બહાર કાઢવું.

બિન્દુન્ધ્યાત્વા ચામૃતસ્ય તેન ભસ્મ કલેવરમ્। સમ્પ્લાવયેલ્લમિત્યસ્માત્ દેહં સમ્પાદ્ય દિવ્યકમ્

બિંદુને અમૃતરૂપે ધ્યાન કરીને, એથી શરીરને ભસ્મથી ભીંજવું. આ રીતે શરીરને દિવ્ય બનાવવું.

ન્યાસં કૃત્વા કરે દેહે માનસં યાગમાચરેત્। વિષ્ણું સાઙ્ગં હૃદિ પદ્મે માનસૈઃ કુસુમાદિભિ

હાથ અને શરીર પર ન્યાસ કરીને, માનસિક યજ્ઞ કરવો. હૃદયકમળમાં માનસિક ફૂલો વગેરેથી અંગોપાંગવાળા વિષ્ણુનું પૂજન કરવું.

મૂલમન્ત્રેણ દેવેશમ્પ્રાર્ચ્ચયેદ્ભુક્તિમુક્તિદમ્। સ્વાગતં દેવદેવેશ સન્નિધૌ ભવ કેશવ

મૂળમંત્રથી ભોગ અને મોક્ષ આપનારા દેવેશનું પૂજન કરવું: 'દેવદેવેશ, કેશવ, આપ અહીં પધારો.'

ગૃહાણ માનસીં પૂજાં યથાર્થં પરિભાવિતામ્। આધારશક્તિઃ કૂર્માથ પૂજ્યોનન્તો મહી તતઃ

યથાર્થ રીતે મનમાં વિચારીને કરેલી માનસિક પૂજા સ્વીકારો. આધારશક્તિ રૂપે કૂર્મનું, પછી અનંતનું અને પછી પૃથ્વીનું પૂજન કરવું.

મધ્યેગ્ન્યાદૌ ચ ધર્માદ્યા અધર્માદીન્દ્રમુખ્યગમ્ । સત્ત્વાદિ મધ્યે પદ્મઞ્ચ માયાવિદ્યાખ્યતત્ત્વકે

મધ્યમાં અગ્નિ વગેરે તથા ધર્માદિ, અધર્મ સહિત ઇન્દ્ર, અને મધ્યમાં કમળ તથા માયા-અવિદ્યાનાં તત્વોનું ધ્યાન કરવું.

કાલતત્ત્વઞ્ચ સૂર્યાદિમણ્ડલં પક્ષિરાજકઃ। મધ્યે તતશ્ચ વાયવ્યાદીશાન્તા ગુરુપઙ્ક્તિકાઃ

કાળનું તત્વ, સૂર્ય અને બીજા ગ્રહો, પંખીઓમાં રાજા; પછી વચ્ચે વાયુથી ઇશાન સુધીના દેવતાઓ, અને ગુરુઓની પંક્તિ.

ગણઃ સરસ્વતી પૂજ્યા નારદો નલકૂબરઃ। ગુરુર્ગરુપાદુકા ચ પરો ગુરુશ્ચ પાદુકા

સરસ્વતી અને તેની સાથે પૂજનીય ગણ, નારદ, નલકુબર; ગુરુ, ગુરુની પાદુકા, પરમ ગુરુ અને પાદુકા.

પૂર્વસિદ્ધાઃ પરસિદ્ધાઃ કેશરેષુ ચ શક્તયઃ। લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી પ્રીતિઃ કીર્ત્તિઃ શાન્તિશ્ચ કાન્તિકા

પહેલા સિદ્ધ થયેલા, પછીના સિદ્ધ, કેસરની અંદર રહેલી શક્તિઓ; લક્ષ્મી, સરસ્વતી, પ્રીતિ, કીર્તિ, શાંતિ અને કાંતિ.

પુષ્ટિસ્તુષ્ટિર્મ્મહેન્દ્રાદ્યા મધ્યે ચાવાહિતો હરિઃ । ધૃતિઃ શ્રીરતિકાન્ત્યાદ્યા મૂલેન સ્થાપિતોઽચ્યુતઃ

પોષણ, તૃપ્તિ, મધ્યમાં ઇન્દ્ર અને બીજા, અને હરિનું આવાહન; ધીરજ, શ્રી, રતિ, કાંતિ વગેરે, મૂળમાં અચ્યૂતની સ્થાપના.

ઓં અભિમુખો ભવેત્ પ્રાર્થ્ય પ્રાચ્યાં સન્નિહિતો ભવ। વિન્યસ્યાર્ઘ્યાદિકં દત્ત્વા ગન્ધાદ્યૈર્મૂલતો યજેત્

ૐ. દેવતા તરફ મોઢું કરીને, પૂર્વ દિશામાં હાજર રહી પ્રાર્થના કરવી; અર્ઘ્ય વગેરે મૂકી, સુગંધાદિથી મૂળમાં પૂજા કરવી.

ઓં ભીષય ભીષય હૃત્ શિરસ્ત્રાસય વૈ પુનઃ। મર્દ્દય મર્દ્દય શિખા અગ્ન્યાદૌ શસ્ત્રતોસ્ત્રકં

ૐ. ભય પેદા કર, ભય પેદા કર! હૃદય અને માથામાં ફરીથી ડર ઉત્પન્ન કર; દબાવી નાખ, દબાવી નાખ! શિખા, અગ્નિ વગેરેમાં શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર.

રક્ષ રક્ષ પ્રધ્વંસય પ્રધ્વંસય કવચાય નમસ્તતઃ। ઓં હ્રૂં ફટ્ અસ્ત્રાય નમો મૂલબીજેન ચાઙ્ગકમ્

રક્ષા કર, રક્ષા કર! નાશ કર, નાશ કર! કવચને નમસ્કાર; ૐ હ્રૂં ફટ્, અસ્ત્રને, મૂળમંત્ર અને અંગોને નમસ્કાર.

પૂર્વ્વદક્ષાપ્યસૌમ્યેષુ મૂર્ત્ત્યાવરણમર્ચ્ચયેત્। વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધકઃ

પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશામાં, આવરણવાળી મૂર્તિઓની પૂજા કરવી: વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ.

અગ્ન્યાદૌ શ્રીધૃતિરતિકાન્તયો મૂર્ત્તયો હરેઃ। શઙ્ખચક્રગદાપદ્મમગ્ન્યાદૌ પૂર્વ્વકાદિકમ્

અગ્નિ વગેરે સ્થાનો પર, શ્રી, ધૃતિ, રતિ અને કાંતિ રૂપ હરીની મૂર્તિઓ; શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ, અગ્નિથી શરૂ કરીને દરેક દિશામાં.

શાર્ઙ્ગઞ્ચ મુષલં ખઙ્ગં વનમાલાઞ્ચ તદ્બહિઃ। ઇન્દ્રાદ્યાશ્ચ તથાનન્તો નૈર્ઋત્યાં વરુણસ્તતઃ

શારંગ ધનુષ્ય, મુષળ, ખડગ અને વનમાલા બહાર; ઇન્દ્ર અને બીજા, અને અનંત, દક્ષિણપશ્ચિમમાં વરુણ પછી.

બ્રહ્નેન્દ્રેશાનયોર્મધ્યે અસ્ત્રાવરણકં બહિઃ। ઐરાવતસ્તતશ્છાગો મહિષો વાનરો ઝષઃ

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને ઇશાનાના વચ્ચે, બહાર શસ્ત્ર આવરણ; પછી એરાવત, બકરો, મહિષ, વાનર અને માછલી.

મૃગઃ શશોઽથ વૃષભઃ કૂર્મ્મો હંસસ્તતો બહિઃ। પૃશ્નિગર્ભઃ કુમુદાદ્યા દ્વારપાલા દ્વયં દ્વયમ્

હરણ, સસલું, પછી વૃષભ, કાચબો, હંસ અને પછી બહાર; પૃશ્નિગર્ભ, કુમુદ વગેરે, બે-બે દ્વારપાળ.

પૂર્વ્વાદ્યુત્તરદ્વારાન્તં હરિં નત્વા બલિં બહિઃ। વિષ્ણુપાર્ષદેભ્યો નમો બલિપીઠે બલિં દદેત્

પૂર્વ અને ઉત્તર દ્વાર સુધી હરીને વંદન કરીને, બહાર બલિ અર્પણ કરવી; વિષ્ણુના પરિષદોને નમસ્કાર કરીને, બલિપીઠે બલિ આપવી.

વિશ્વાય વિશ્વક્સેનાત્મને ઈશાનકે યજેત્। દેવસ્ય દક્ષિણે હસ્તે રક્ષાસૂત્રઞ્ચ બન્ધયેત્

વિશ્વ અને વિશ્વક્ષેનને ઇશાન કોણે પૂજા કરવી; દેવના જમણા હાથ પર રક્ષાસૂત્ર બાંધવું.

સંવત્સરકૃતાર્ચાયાઃ સમ્પૂર્ણફલદાયિને। પવિત્રારોહણાયેદં કૌતુકં ધારય ઓં નમઃ

વર્ષભર પૂજાથી પૂર્ણ ફળ આપનારા માટે; પવિત્રા ધારણ માટે આ શુભ ચિહ્ન ધારણ કરો—ૐ નમઃ.

ઉપવાસાદિનિયમં કુર્યાદ્વૈ દેવસન્નિધૌ। ઉપવાસાદિનિયતો દેવં સન્તોષયામ્યહમ્

દેવની હાજરીમાં ઉપવાસ અને બીજા નિયમો રાખવા; ઉપવાસ વગેરે નિયમથી હું દેવને પ્રસન્ન કરું છું.

કામક્રોધાદયઃ સર્વે મા મે તિષ્ઠન્તુ સર્વથા। અદ્યપ્રભૃતિ દેવેશ યાવદ્વૈશેષિકં દિનમ્

કામ, ક્રોધ અને બીજા બધા મારા પાસે ક્યારેય ન રહે; આજથી, હે દેવેશ, વિશેષ દિવસ સુધી.

યજમાનો હ્યશક્તશ્ચેત્ કુર્ય્યાન્નક્તાદિકં વ્રતી। હુત્વા વિસર્જયેત્ સ્તુત્વા શ્રીકરન્નિત્યપૂજનમ્

યજમાન અશક્ત હોય તો, વર્ત ધારણ કરનાર રાત્રિ ઉપવાસ વગેરે કરે; હોમ કર્યા પછી, દેવને વિદાય આપી, સ્તુતિ કરીને રોજની શુભ પૂજા કરે.

અગ્નિરુવાચ વિશેદનેન મન્ત્રેણ યાગસ્થાનઞ્ચ ભૂષયેત્। નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય શ્રીધરાયાવ્યયાત્મને

અગ્નિએ કહ્યું: આ મંત્રથી યજ્ઞસ્થળને શોભાવવું જોઈએ: 'બ્રાહ્મણોના દેવને, શ્રીધર, અવિનાશી આત્માને નમસ્કાર છે.'

ઋગ્યજુઃ સામરૂપાય શબ્દદેહાય વિષ્ણવે। વિલિખ્ય મણ્ડલં સાયં યાગદ્રવ્યાદિ ચાહરેત્

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ સ્વરૂપ, શબ્દમય શરીર ધરાવતા વિષ્ણુને સંધ્યા સમયે મંડળ દોરી, યજ્ઞના તમામ સામગ્રી લાવવી જોઈએ.