અગ્નિપુરાણમ્

હર્મ્યાદિ ધનિનાં વાસઃ પ્રાસાદો દેવભૂભુજાં । સ્ત્રી દ્વાર્દ્વારં પ્રતીહારઃ સ્યાદ્વિતર્દ્દિસ્તુ વેદિકા ।। ૩૬૩.

હર્મ્યાદિ એટલે ધનવાન લોકોનું ઘર; પ્રસાદ એટલે દેવો અને રાજાઓના મહેલ; દ્વાર એટલે બાર, પ્રતિહાર એટલે દરવાજો રાખનાર, વિતરડી એટલે જાળી, અને વેદિકા એટલે બલિપીઠ.

કપોતપાલિકાયાન્તુ વિટઙ્કં પુંનપુંસકં । કવાટમવરન્તુલ્યે નિઃશ્રેણિસ્ત્વધિરોહિણી ।। ૩૬૩.

કપોતપાલિકા એટલે કબુતરખાનું; વિટંક એટલે બેસવાની લાકડી, પુન્નપુન્સક એટલે નપુંસક; કવાટ એટલે દરવાજો, અવર પણ એ જ; નિ:શ્રેણી એટલે સીડી, અને અધિરોહિણી પણ એ જ છે.

સમ્માર્જની સોધની સ્યાત્ સઙ્‌રોઽવકરસ્તથા । અદ્રિગોત્રગિરિગ્રાવા ગહનં કાનનં વનં ।। ૩૬૩.

સમ્માર્જની એટલે ઝાડૂ, સોધની એટલે સાફ કરવાની વસ્તુ, સંર એટલે કચરો ઉપાડવાનું, અવકર પણ એ જ; અદ્રી, ગોત્ર, ગિરિગ્રાવ – આ બધું પર્વત માટે છે; ગહન, કાનન અને વન – આ બધું જંગલ માટે છે.

આરામઃ સ્યાદુપવનં કૃત્રિમં વનમેવ યત્ । સ્યાદેતદેવ પ્રમદવનમન્દઃ પુરોચિતં ।। ૩૬૩.

રસભર્યું બગીચું એ બનાવટનું વન છે, જે પોતે જ એક પ્રકારનું જંગલ છે; એને સ્ત્રીઓ માટેનું બગીચું કહેવામાં આવે છે અને મહેલ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

વીથ્યાલિરાવલિઃ પઙ્‌ક્તિશ્રેણીલેખાસ્તુ રાજયઃ । વાનસ્પત્યઃ ફલૈઃ પુષ્પાત્તૈરપુષ્પાદ્વનસ્પતિઃ ।। ૩૬૩.

તેમાં રસ્તાઓ, વૃક્ષોની પંક્તિઓ અને લાઈનો ગોઠવવામાં આવે છે; તેમાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો છે, કેટલાંક ફળ અને ફૂલો ધરાવે છે, તો કેટલાંક ફૂલ વિના છે.

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તાઃ પલાશી દ્રુદ્રુમાગમાઃ । સ્થાણુ વા ના ધ્રુવઃ શઙ્કુઃ પ્રફુલ્લોત્ફુલ્લસંસ્ફુટાઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં એવા ઔષધિઓ છે જે ફળ પકવાથી અંતે ફળ આપે છે, પાલાશના વૃક્ષો, મજબૂત વૃક્ષો અને પુખ્ત થયેલા વૃક્ષો છે; કેટલાક સ્થિર છે, કેટલાક નથી, કેટલાકમાં લાકડાની ખૂંટો છે અને કેટલાકમાં ફૂલો ફૂટ્યા છે.

પલાશં છદનં પર્ણમિધ્મમેધઃ સમિત્ સ્ત્રિયાં । બોધિદ્રુમશ્ચલદલો દધિત્થગ્રાહિમન્મથાઃ ।। ૩૬૩.

પાલાશના પાંદડા ઢાંકણ તરીકે, પાંદડાં ઈંધણ અને હવન માટે, અને ડાળીઓ યજ્ઞ માટે વપરાય છે; બોધિવૃક્ષના હલનચલન કરતા પાંદડા, દધિત્થ અને મન્મથ વૃક્ષ પણ છે.

તસ્મિન્ દધિફલઃ પુષ્પફલદન્તશઠાવપિ । ઉડુમ્બરે હેમદુગ્ધઃ કોવિદારે દ્વિપત્રકઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં દહીં જેવાં ફળ આપતાં વૃક્ષો, ફૂલ અને ફળ બંને ધરાવતા વૃક્ષો અને દંતશઠ વૃક્ષ છે; ઉડુંબર વૃક્ષમાંથી સોનાં જેવું દ્રવ મળે છે અને કોવિદારોમાં બે પાંદડાં હોય છે.

સપ્તપર્ણો વિશાલત્વક્ કૃતમાલં સુવર્ણકઃ । આરેવતવ્યાધિઘાતસમ્પાક ચતુરઙ્ગુલાઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં સપ્તપર્ણનું પહોળું છાલવાળું વૃક્ષ, કૃતમાલ, સુવર્ણક, આરેવતક, વ્યાધિઘાત, સંપાક અને ચતુરઅંગુલા જેવા વૃક્ષો છે.

સ્યાજ્જમ્બીરે દન્તશઠો વરુણે તિક્તશાવકઃ । પુન્નાગે પુરુષસ્તુઙ્ગઃ કેશરો દેવવલ્લભઃ ।। ૩૬૩.

જાંબીર વનમાં દંતશઠ વૃક્ષ છે, વરુણમાં તીખા સ્વાદવાળું શાવક છે; પુન્નાગમાં ઊંચું પુરુષ વૃક્ષ છે અને કેશરમાં દેવોનું પ્રિય વૃક્ષ છે.

પારિભદ્રે નિમ્બતરુર્મન્દારઃ પારિજાતકઃ । વઞ્જુલશ્ચિત્રકૃચ્ચાથ દ્વૌ પીતનકપીતનૌ ।। ૩૬૩.

પારિભદ્રમાં નીમનું વૃક્ષ છે, મંદારામાં પારિજાતક છે; ત્યાં વંજુલ, ચિત્રકૃચ અને બે પીળા પીજનક વૃક્ષો છે.

આમ્રાતકે મધૂકે તુ ગુડપુષ્પમધુદ્રુમૌ । પીલૌ ગુડ઼ફલઃ સ્રંસી નીદેયી ચામ્બુવેતસઃ ।। ૩૬૩.

આમ્રાતક અને મધૂકમાં ગુડપુષ્પ અને મધુદ્રુમ વૃક્ષો છે; પીળા, ભારે ફળવાળું સ્રંસી, અને નીદેયી તથા અંબુવેતસ વૃક્ષો છે.

શોભાઞ્જને શિગ્રુતીક્ષ્ણગન્ધકાક્ષીરમોચકાઃ । રક્તોઽસૌ મધુશિગ્રુઃ સ્યાદરિષ્ટઃ ફેણિલઃ સમૌ ।। ૩૬૩.

શોભાંજન, શિગરુ, તીખા સુગંધવાળું ગંધકાક્ષીર અને મોચક વૃક્ષો છે; લાલ મધુશિગરુ, અરિષ્ટ અને ફેનાળુ સમૌ પણ છે.

ગાલવઃ શાવરો લોધ્રસ્તિરીટસ્તિલ્વમાર્જનૌ । શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ શીત ઉદ્દાલો બહુવારકઃ ।। ૩૬૩.

ગાલવ, શાવર, લોધ્ર, તિરીટ, તિલ્વ અને આર્જન વૃક્ષો છે; શેલુ, શ્લેષ્માતક, શીત, ઉદ્દાલ અને બહુવારક પણ છે.

વૈકઙ્કતઃ શ્રુવાવૃક્ષો ગ્રન્થિલો વ્યાઘ્રપાદપિ । તિન્દુકઃ સ્ફૂર્જકઃ કાલો નાદેયી ભૂમિજમ્બુકઃ ।। ૩૬૩.

વૈકંકટ, શ્રુવાવૃક્ષ, ગ્રંથિલ, વ્યાઘ્રપાદ, તિંડુક, સ્ફૂર્જક, કાળ, નાદેયી અને ભૂમિજાંબુક વૃક્ષો છે.

કાકતિન્દૌ પીલુકઃ સ્યાકત્ પાટલિર્મોક્ષમુષ્કકૌ । ક્રમુકઃ પટ્ટિકાખ્યઃ સ્યાત્ કુમ્ભી કૈટર્ય્યકટ્ફલે ।। ૩૬૩.

કાકતિંદુ, પીલુક, સ્યાકત, પાટલિ, મોક્ષ, મુષ્કક, ક્રમુક, પટ્ટિકા, કુંભી, કૈટર્ય અને કટ્ફળ વૃક્ષો છે.

વીરવૃક્ષોઽરુષ્કરોઽગ્નિમુખી ભલ્લાતકી ત્રિષુ । સર્જકાસનજીવશ્ચ પીતસાલેઽથ માલકે ।। ૩૬૩.

વીરવૃક્ષ, અરુષ્કર, અગ્નિમુખી અને ત્રણ પ્રકારના ભલ્લાતકી વૃક્ષો છે; સરજકા, સનજીવ, પીળાસાલ અને માલક વૃક્ષો પણ છે.

સર્જાશ્વકર્ણૌ વીરેન્દ્રૌ ઇન્દ્રદ્રુઃ કકુભોઽર્જુનઃ । ઇઙ્ગુદી તાપસતરર્મોચા શાલ્મલિરેવ ચ ।। ૩૬૩.

સર્જ, અશ્વકર્ણ, વીરેન્દ્ર, ઇન્દ્રદ્રુ, કકુભ, અર્જુન, ઇંગુદી, તાપસતાર, મોચા અને શાલમલી વૃક્ષો પણ છે.

ચિરવિલ્વો નક્તમાલઃ કરજશ્ચ કરઞ્ચકે । પ્રકીર્ય્યઃ પૂતિકરજો મર્કટ્યઙ્ગરવલ્લરી ।। ૩૬૩.

ચિરવિલ્વ, નક્તમાલ, કરજ અને કરંચક વૃક્ષો છે; પ્રકીર્ય, પૂતિકરજ અને વાંદરાના અંગ જેવી વલ્લરી પણ છે.

રોહી રોહિતકઃ પ્લીહશત્રુર્દાડ઼િમપુષ્પકઃ । ગાયત્રી બાલતનયઃ ખદિરો દન્તધાવનઃ ।। ૩૬૩.

રોહી, રોહિતક, પલ્હાશત્રુ, દારિમપુષ્પક, ગાયત્રી, બાળતનય, ખદિર અને દાંત સાફ કરવા વાળું વૃક્ષ છે.

અરિમેદો વિટ્‌ખદિરે કદરઃ ખદિરે સિતે । પઞ્ચાઙ્ગુલો વર્દ્ધમાનસ્ચઞ્ચુર્ગન્ધર્વહસ્તકઃ ।। ૩૬૩.

અરિમેદ, વિઠખદિર, કદર, સફેદ ખદિર, પંચાંગુલ, વર્ધમાન, ચંચુ અને ગંધર્વહસ્તક વૃક્ષો છે.

પિણ્ડીતકો મરુવકઃ પીતદારુ ચ દારુ ચ । દેવાદારુઃ પૂતિકાષ્ઠં શ્યામા તુ મહીલાહ્વયા ।। ૩૬૩.

પિંડીતક, મરુવક, પીળાદારુ, દારુ, દેવદારુ, પૂતિકાંઠ, અને મહીલાહ્વય નામે ઓળખાતી શ્યામા – આ બધાં છે.

લતા ગોવન્દની ગુન્દા પ્રિયઙ્ગુઃ ફલિની ફલી । મણ્ડૂકપર્ણપત્રોર્ણનટકટ્વઙ્ગટુણ્ટુકાઃ ।। ૩૬૩.

લતા, ગોવંદની, ગુંદા, પ્રિયંગુ, ફલિની, ફળી, મંડૂકપર્ણપત્ર, ઉર્ણનટ, કટ્વંગ અને ટુંટુકા – આ નામો છે.

શ્યોનાકશુકનાસર્ક્ષદીર્ઘવૃન્તકુટન્નટાઃ । પીતદ્રુઃ સરલશ્ચાથ નિચુલોઽમ્બુજ ઇજ્જલઃ ।। ૩૬૩.

શ્યોનાક, શુકનાસ, ઋક્ષ, દીર્ઘવૃંત, કુટન્નટા, પીળાદ્રુ, સરળ, નિકુલ, અંબુજ અને ઇજ્જલ – આ બધાં છે.

કાકોડુમ્બરિકા ફલ્ગુરરિષ્ટઃ પિચુમર્દકઃ । સર્વ્વતોભદ્રકો નિમ્બે શિરીષસ્તુ કપીતનઃ ।। ૩૬૩.

કાકોડુંબરીકા, ફલ્ગુ, અરીષ્ટ, પિચુમર્દ, સર્વતોભદ્રક, નિમ્બ, શિરીષ અને કપીતન – આ નામો છે.

વકુલો વઞ્જુલઃ પ્રોક્તઃ પિચ્છિલાઽગુરુશિંશપાઃ । જયા જયન્તી તર્કારી કણિકા ગણિકારિકા ।। ૩૬૩.

વકુલ, વંજુલ, પિચ્છિલા, અગુરુ, શિંશપા, જયાં, જયંતી, તરકારી, કણિકા અને ગણિકારિકા – આ બધાં છે.

શ્રીપર્ણમગ્નિમન્ધઃ સ્યાદ્વત્સકો ગિરિમલ્લિકા । કાલસ્કન્ધસ્તમાલઃ સ્યાત્ તણ્ડુલીયોઽલ્પમારિષઃ ।। ૩૬૩.

શ્રીપર્ણ, અગ્નિમંઢ, વત્સક, ગિરિમલ્લિકા, કાલસ્કંધ, તમાલ, તંડુલિયા અને અલ્પમારિષ – આ નામો છે.

સિન્ધુવારસ્તુ નિર્ગુણ્ડી સૈવાસ્ફોતા વનોદ્ભવા । ગણિકા યૂથિકાઽમ્બષ્ઠા સપ્તલા નવમાલિકા ।। ૩૬૩.

સિંધુવાર, નિર્ગુંડી, સૈવા, સ્પોટા, વનોદભવા, ગણિકા, યુથિકા, અંબષ્ઠા, સપ્તલા અને નવમાલિકા – આ બધાં છે.

અતિમુક્તઃ પુણ્ડ્રકઃ સ્યાત્કુમારી તરણિઃ સહા । તત્ર શોણે કુરુવકસ્તત્ર પીતે કુરુષ્ટકઃ ।। ૩૬૩.

અતિમુક્ત, પુણ્ડ્રક, કુમારી, તરણી અને સહા; લાલમાં કુરુવક અને પીળામાં કુરુષ્ટક – આ નામો છે.