અગ્નિપુરાણમ્

પ્રત્યક્ષેઽધિકૃતેઽધ્યાક્ષઃ સૂર્ય્યવહ્ની વિભાવસૂ । શ્રૃઙ્ગારાદૌ વિષે વોર્ય્યે ગુણે રાગે દ્રવે રસઃ ।। ૩૬૨.

પ્રત્યક્ષમાં અધિકારીને અધ્યક્ષ કહે છે; સૂર્ય અને અગ્નિને વિભાવસુ કહે છે; પ્રેમમાં વિષ એટલે ઝેર, વોર્ય્ય એટલે ઘોડો, ગુણ એટલે ગુણ, રાગ એટલે લગાવ, પ્રવાહ એટલે પ્રવાહી, અને રસ એટલે સ્વાદ.

તેજઃપુરીષયોર્વર્ચ્ચ આગઃ પાપાપરાધયોઃ । છન્દઃ પદ્યેઽભિલાષે ચ સાધીયાન્ સાધુવાઢયોઃ ૩૬૨.

અગ્નિ અને વિસર્જનમાં તેજ એટલે તેજસ્વિતા; પાપ અને ગુનામાં આગહ કહેવાય છે; છંદ એટલે કાવ્યનું છંદ અને ઇચ્છા; સાધીયાન એટલે શ્રેષ્ઠ, અને સાધુ એટલે સારો માણસ.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે ભૂપુરાદ્રિવનૌષધિસિંહાદિવર્ગકાન્ । ભૂરનન્તા ક્ષમા ધાત્રી ક્ષ્માપ્યા કુઃ સ્યાદ્ધરિત્ર્યપિ ।। ૩૬૩.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું ધરતી, પર્વત, જંગલ, ઔષધિ, સિંહ વગેરેના વર્ગો કહું છું; ભૂ, અનંતા, ક્ષમા, ધાત્રી, ક્ષમાપ્યા, કુહ અને ધરિત્રી – આ બધા ધરતીના નામ છે.

મૃન્મૃત્તિકા પ્રશસ્તા તુ મૃત્સા મૃત્સ્ના ચ મૃત્તિકા । જગત્ત્રિપિષ્ટપં લોકં ભુવનં જગતી સમા ।। ૩૬૩.

મૃન, મૃત્તિકા, પ્રશસ્તા, મૃત્સા, મૃત્સ્ના અને મૃત્તિકા – આ બધા માટીના નામ છે; જગત, ત્રિપિષ્ટપ, લોક, ભુવન અને જગતી – આ બધું જગતના નામ છે.

અયનં વર્ત્મ માર્ગાધ્વપન્થાનઃ પદવી સૃતિઃ । સરણિઃ પદ્ધતિઃ પદ્યા વર્ત્તન્યેકપદીતિ ચ ।। ૩૬૩.

અયન, વર્ત્મ, માર્ગ, અધ્વા, પંથાન, પડવી, સ્રુતિ, સરણી, પદ્ધતિ, પડ્યા, વર્તની અને એકપદી – આ બધા રસ્તા અથવા માર્ગ માટે વપરાતા શબ્દો છે.

પૂઃ સ્ત્રી પુરીનગર્ય્યૌ વા પત્તનં પુટભેદનમ્ । સ્યાનીયં નિગમોઽન્યત્તુ યન્મૂલનગરાત્પુરમ્ ।। ૩૬૩.

પૂહ, પુરી, નગરી, પત્તન અને પુટભેદન – આ બધા શહેરના નામ છે; નીય અને નિગમ પણ એ જ અર્થમાં આવે છે, અને મૂળ શહેરમાંથી બનેલું શહેર પુરમ કહેવાય છે.

તચ્છાશાનગરં વેશો વેશ્યાજનસમાશ્રયઃ । આપણસ્તુ નિષદ્યાયાં વિપણિઃ પણ્યવીથિકા ।। ૩૬૩.

તચ્છાશાનગર એટલે શહેરનો એક ભાગ; વેશ એટલે રહેઠાણ, વેશ્યાજન એટલે વેશ્યાનું ઘર; આપણ એટલે બેઠકો માટે બજાર, વિપણી એટલે દુકાન, અને પણ્યવીથિકા એટલે બજારગલી.

રથ્યા પ્રતોલી વિશિખા સ્યાચ્ચયો વપ્રમસ્ત્રિયાં । પ્રાકારો વરણઃ શાલઃ પ્રાચીરં પ્રાન્તતો વૃતિઃ ।। ૩૬૩.

રથ્યા, પ્રતોલી અને વિશિખા – આ બધું રસ્તા છે; ચય એટલે ઢગલો, વપ્ર rampart છે, અને સ્ત્રી માટે અસ્ત્રિયા; પ્રાકાર એટલે દીવાલ, વરણા એટલે વાડ, શાળા એટલે મંડપ, પ્રાચીર એટલે કિનારે દીવાલ, અને વૃતિ એટલે કિનારાની વાડ.

ભિત્તિઃ સ્ત્રી કુડ્યમેડૂકં યદન્તર્નસ્તકીકસં । વાસઃ કુટી દ્વયોઃ શાલા સભા સઞ્જવનન્ત્વિદમ્ ।। ૩૬૩.

ભિત્તિ એટલે દીવાલ, કુડ્ય પણ દીવાલ, એડૂક એટલે અનાજનું ભંડાર, અને અંદર જે હોય તેને નસ્તકીક કહે છે; વાસ એટલે નિવાસ, કુટી એટલે ઝૂંપડી, શાળા એટલે બે જણ માટે મંડપ, સભા એટલે સભામંડપ, અને સંજવન પણ એ જ છે.

ચતુઃશાલં મુનીનાન્તુ પર્ણશાલોટજોઽસ્ત્રિયાં । ચૈત્યમાયતનન્તુલ્યે વાજિશાલા તુ મન્દુરા ।। ૩૬૩.

ચતુષ્શાળા એટલે ઋષિઓનું આશ્રમ; પર્ણશાળા અને ઉટજ સ્ત્રીઓ માટેની ઝૂંપડી; ચૈત્ય અને આયતન બંને મંદિરો છે; વાજિશાળા એટલે ઘોડાં માટેનું તબેલો, જેને મંડુરા પણ કહે છે.

હર્મ્યાદિ ધનિનાં વાસઃ પ્રાસાદો દેવભૂભુજાં । સ્ત્રી દ્વાર્દ્વારં પ્રતીહારઃ સ્યાદ્વિતર્દ્દિસ્તુ વેદિકા ।। ૩૬૩.

હર્મ્યાદિ એટલે ધનવાન લોકોનું ઘર; પ્રસાદ એટલે દેવો અને રાજાઓના મહેલ; દ્વાર એટલે બાર, પ્રતિહાર એટલે દરવાજો રાખનાર, વિતરડી એટલે જાળી, અને વેદિકા એટલે બલિપીઠ.

કપોતપાલિકાયાન્તુ વિટઙ્કં પુંનપુંસકં । કવાટમવરન્તુલ્યે નિઃશ્રેણિસ્ત્વધિરોહિણી ।। ૩૬૩.

કપોતપાલિકા એટલે કબુતરખાનું; વિટંક એટલે બેસવાની લાકડી, પુન્નપુન્સક એટલે નપુંસક; કવાટ એટલે દરવાજો, અવર પણ એ જ; નિ:શ્રેણી એટલે સીડી, અને અધિરોહિણી પણ એ જ છે.

સમ્માર્જની સોધની સ્યાત્ સઙ્‌રોઽવકરસ્તથા । અદ્રિગોત્રગિરિગ્રાવા ગહનં કાનનં વનં ।। ૩૬૩.

સમ્માર્જની એટલે ઝાડૂ, સોધની એટલે સાફ કરવાની વસ્તુ, સંર એટલે કચરો ઉપાડવાનું, અવકર પણ એ જ; અદ્રી, ગોત્ર, ગિરિગ્રાવ – આ બધું પર્વત માટે છે; ગહન, કાનન અને વન – આ બધું જંગલ માટે છે.

આરામઃ સ્યાદુપવનં કૃત્રિમં વનમેવ યત્ । સ્યાદેતદેવ પ્રમદવનમન્દઃ પુરોચિતં ।। ૩૬૩.

રસભર્યું બગીચું એ બનાવટનું વન છે, જે પોતે જ એક પ્રકારનું જંગલ છે; એને સ્ત્રીઓ માટેનું બગીચું કહેવામાં આવે છે અને મહેલ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

વીથ્યાલિરાવલિઃ પઙ્‌ક્તિશ્રેણીલેખાસ્તુ રાજયઃ । વાનસ્પત્યઃ ફલૈઃ પુષ્પાત્તૈરપુષ્પાદ્વનસ્પતિઃ ।। ૩૬૩.

તેમાં રસ્તાઓ, વૃક્ષોની પંક્તિઓ અને લાઈનો ગોઠવવામાં આવે છે; તેમાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો છે, કેટલાંક ફળ અને ફૂલો ધરાવે છે, તો કેટલાંક ફૂલ વિના છે.

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તાઃ પલાશી દ્રુદ્રુમાગમાઃ । સ્થાણુ વા ના ધ્રુવઃ શઙ્કુઃ પ્રફુલ્લોત્ફુલ્લસંસ્ફુટાઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં એવા ઔષધિઓ છે જે ફળ પકવાથી અંતે ફળ આપે છે, પાલાશના વૃક્ષો, મજબૂત વૃક્ષો અને પુખ્ત થયેલા વૃક્ષો છે; કેટલાક સ્થિર છે, કેટલાક નથી, કેટલાકમાં લાકડાની ખૂંટો છે અને કેટલાકમાં ફૂલો ફૂટ્યા છે.

પલાશં છદનં પર્ણમિધ્મમેધઃ સમિત્ સ્ત્રિયાં । બોધિદ્રુમશ્ચલદલો દધિત્થગ્રાહિમન્મથાઃ ।। ૩૬૩.

પાલાશના પાંદડા ઢાંકણ તરીકે, પાંદડાં ઈંધણ અને હવન માટે, અને ડાળીઓ યજ્ઞ માટે વપરાય છે; બોધિવૃક્ષના હલનચલન કરતા પાંદડા, દધિત્થ અને મન્મથ વૃક્ષ પણ છે.

તસ્મિન્ દધિફલઃ પુષ્પફલદન્તશઠાવપિ । ઉડુમ્બરે હેમદુગ્ધઃ કોવિદારે દ્વિપત્રકઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં દહીં જેવાં ફળ આપતાં વૃક્ષો, ફૂલ અને ફળ બંને ધરાવતા વૃક્ષો અને દંતશઠ વૃક્ષ છે; ઉડુંબર વૃક્ષમાંથી સોનાં જેવું દ્રવ મળે છે અને કોવિદારોમાં બે પાંદડાં હોય છે.

સપ્તપર્ણો વિશાલત્વક્ કૃતમાલં સુવર્ણકઃ । આરેવતવ્યાધિઘાતસમ્પાક ચતુરઙ્ગુલાઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં સપ્તપર્ણનું પહોળું છાલવાળું વૃક્ષ, કૃતમાલ, સુવર્ણક, આરેવતક, વ્યાધિઘાત, સંપાક અને ચતુરઅંગુલા જેવા વૃક્ષો છે.

સ્યાજ્જમ્બીરે દન્તશઠો વરુણે તિક્તશાવકઃ । પુન્નાગે પુરુષસ્તુઙ્ગઃ કેશરો દેવવલ્લભઃ ।। ૩૬૩.

જાંબીર વનમાં દંતશઠ વૃક્ષ છે, વરુણમાં તીખા સ્વાદવાળું શાવક છે; પુન્નાગમાં ઊંચું પુરુષ વૃક્ષ છે અને કેશરમાં દેવોનું પ્રિય વૃક્ષ છે.

પારિભદ્રે નિમ્બતરુર્મન્દારઃ પારિજાતકઃ । વઞ્જુલશ્ચિત્રકૃચ્ચાથ દ્વૌ પીતનકપીતનૌ ।। ૩૬૩.

પારિભદ્રમાં નીમનું વૃક્ષ છે, મંદારામાં પારિજાતક છે; ત્યાં વંજુલ, ચિત્રકૃચ અને બે પીળા પીજનક વૃક્ષો છે.

આમ્રાતકે મધૂકે તુ ગુડપુષ્પમધુદ્રુમૌ । પીલૌ ગુડ઼ફલઃ સ્રંસી નીદેયી ચામ્બુવેતસઃ ।। ૩૬૩.

આમ્રાતક અને મધૂકમાં ગુડપુષ્પ અને મધુદ્રુમ વૃક્ષો છે; પીળા, ભારે ફળવાળું સ્રંસી, અને નીદેયી તથા અંબુવેતસ વૃક્ષો છે.

શોભાઞ્જને શિગ્રુતીક્ષ્ણગન્ધકાક્ષીરમોચકાઃ । રક્તોઽસૌ મધુશિગ્રુઃ સ્યાદરિષ્ટઃ ફેણિલઃ સમૌ ।। ૩૬૩.

શોભાંજન, શિગરુ, તીખા સુગંધવાળું ગંધકાક્ષીર અને મોચક વૃક્ષો છે; લાલ મધુશિગરુ, અરિષ્ટ અને ફેનાળુ સમૌ પણ છે.

ગાલવઃ શાવરો લોધ્રસ્તિરીટસ્તિલ્વમાર્જનૌ । શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ શીત ઉદ્દાલો બહુવારકઃ ।। ૩૬૩.

ગાલવ, શાવર, લોધ્ર, તિરીટ, તિલ્વ અને આર્જન વૃક્ષો છે; શેલુ, શ્લેષ્માતક, શીત, ઉદ્દાલ અને બહુવારક પણ છે.

વૈકઙ્કતઃ શ્રુવાવૃક્ષો ગ્રન્થિલો વ્યાઘ્રપાદપિ । તિન્દુકઃ સ્ફૂર્જકઃ કાલો નાદેયી ભૂમિજમ્બુકઃ ।। ૩૬૩.

વૈકંકટ, શ્રુવાવૃક્ષ, ગ્રંથિલ, વ્યાઘ્રપાદ, તિંડુક, સ્ફૂર્જક, કાળ, નાદેયી અને ભૂમિજાંબુક વૃક્ષો છે.

કાકતિન્દૌ પીલુકઃ સ્યાકત્ પાટલિર્મોક્ષમુષ્કકૌ । ક્રમુકઃ પટ્ટિકાખ્યઃ સ્યાત્ કુમ્ભી કૈટર્ય્યકટ્ફલે ।। ૩૬૩.

કાકતિંદુ, પીલુક, સ્યાકત, પાટલિ, મોક્ષ, મુષ્કક, ક્રમુક, પટ્ટિકા, કુંભી, કૈટર્ય અને કટ્ફળ વૃક્ષો છે.

વીરવૃક્ષોઽરુષ્કરોઽગ્નિમુખી ભલ્લાતકી ત્રિષુ । સર્જકાસનજીવશ્ચ પીતસાલેઽથ માલકે ।। ૩૬૩.

વીરવૃક્ષ, અરુષ્કર, અગ્નિમુખી અને ત્રણ પ્રકારના ભલ્લાતકી વૃક્ષો છે; સરજકા, સનજીવ, પીળાસાલ અને માલક વૃક્ષો પણ છે.

સર્જાશ્વકર્ણૌ વીરેન્દ્રૌ ઇન્દ્રદ્રુઃ કકુભોઽર્જુનઃ । ઇઙ્ગુદી તાપસતરર્મોચા શાલ્મલિરેવ ચ ।। ૩૬૩.

સર્જ, અશ્વકર્ણ, વીરેન્દ્ર, ઇન્દ્રદ્રુ, કકુભ, અર્જુન, ઇંગુદી, તાપસતાર, મોચા અને શાલમલી વૃક્ષો પણ છે.

ચિરવિલ્વો નક્તમાલઃ કરજશ્ચ કરઞ્ચકે । પ્રકીર્ય્યઃ પૂતિકરજો મર્કટ્યઙ્ગરવલ્લરી ।। ૩૬૩.

ચિરવિલ્વ, નક્તમાલ, કરજ અને કરંચક વૃક્ષો છે; પ્રકીર્ય, પૂતિકરજ અને વાંદરાના અંગ જેવી વલ્લરી પણ છે.