અગ્નિપુરાણમ્

તલ્પં શય્યાટ્ટદારેષુ ડિમ્ભૌ તુ શિશુવાલિશૌ । સ્તમ્ભૌ સ્થૂણાજડ઼ીભાવૌ સભ્યે સંસદિ વૈ સભા ।। ૩૬૨.

પથારી અને શયનસ્થળમાં પલંગ, બાળકોમાં શિશુ; સ્તંભ અને થાંભલા વૃદ્ધ અવસ્થામાં, સભામાં સભા એટલે જ એકઠા થવું.

કિરણપ્રગ્ર્હૌ રશ્મી ધર્મ્માઃ પુણ્યયમાદયઃ । લલામં પુચ્છપુણ્ડ્રાશ્વભૂષાપ્રાધાન્યકેતુષુ ।। ૩૬૨.

કિરણ અને પ્રકાશ, સારા કર્મો, પુણ્યના સ્ત્રોત; કાંસ, પૂંછડી અને ઘોડાની મુખ્ય શોભામાં લક્ષણ.

પ્રત્યયોઽધીનશપથજ્ઞાનવિસ્વાસહેતુષુ । સમયાઃ શપથાચારકાલસિદ્ધાન્તસંવિદઃ ।। ૩૬૨.

આશ્રય, શપથ, જ્ઞાન અને વિશ્વાસના કારણોમાં નિશ્ચય; કરાર, શપથ, વર્તન, સમય, સ્થિર સિદ્ધાંત અને સમજ.

અત્યયોઽતિક્રમે કૃચ્છ્રે સત્યં શપથતથ્યયોઃ । વીર્ય્યં બલપ્રભાવૌ ચ રૂપ્યં રૂપે પ્રશસ્તકે ।। ૩૬૨.

મર્યાદા તોડવામાં, મુશ્કેલીમાં, સત્ય અને અસત્યના શપથમાં; બળ, શક્તિ અને પ્રભાવ, રૂપમાં ચાંદી અને શ્રેષ્ઠતા.

દુરોદરો દ્યુતકારે પણે દ્યૂતે દુરોદરં । મહારણ્યે દુર્ગપથે કાન્તારઃ પુન્નપુંસકં ।। ૩૬૨.

જુગારમાં ખાલી પેટ, પાણમાં દાવ, જુગારમાં ખાલી પેટ; મોટા જંગલમાં, કઠિન રસ્તામાં, જંગલ અને નપુંસક લિંગ.

યમાનિલેન્દ્રચન્દ્રાર્કવિષ્ણુસિંહાદિકે હરિઃ । દશેઽસ્ત્રિયાં ભયે શ્વભ્રે જઠરઃ કઠિનેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

યમ, પવન, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, સૂર્ય, વિષ્ણુ, સિંહ અને બીજા રૂપે હરિ સર્વત્ર છે; સ્ત્રીના ડર, ઊંડા ખાડા અને કઠણ પેટમાં પણ તે હાજર છે.

ઉદારો દાતૃમહતોરિતરસ્ત્વન્યનીચયોઃ । ચૂડ઼ા કિરીટં કેશાશ્ચ સંયતા મૌલયસ્ત્રયઃ ।। ૩૬૨.

મોટા દાતા પાસે ઉદારતા હોય છે, નાના માણસોમાં એ રીતે નથી; શિખરમણિ એટલે મુગુટ, વાળને પણ કેશ કહે છે, અને માથા પર બાંધેલા વાળને મૌલી કહે છે, એ ત્રણ પ્રકારના હોય છે.

બલિઃ કરોપહારાદૌ સૈન્યસ્થૈર્ય્યાદિકે બલં । સ્ત્રીકટીવસ્ત્રબન્ધેઽપિ નીવી પરિપણેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

હાથથી અપાતું દાન એટલે બલિ; સેના કે સ્થિરતામાં બળ કહેવાય છે; સ્ત્રીની કમરે બાંધાતું કપડું એટલે નીવી, અને શરતના સમયે પણ એ જ શબ્દ વપરાય છે.

શુક્રલે મૂષિકે શ્રેષ્ઠે સુકૃતે વૃષભે વૃષઃ । દ્યૂતાક્ષે સારિફલકેઽપ્યાકર્ષોઽથાઽક્ષમિન્દ્રિયે ।। ૩૬૨.

શુક્ર એટલે બીજ, મૂષિક એટલે ઉંદર, શ્રેષ્ઠ એટલે ઉત્તમ, વૃષ એટલે વાછરડો, જુગારના પાંસાંને દ્યુતાક્ષ કહે છે, રમતમાં ઉપયોગી પટ્ટને સારિફલક કહે છે, આકર્ષણ એટલે ખેંચાણ, અને અક્ષ એટલે ઇન્દ્રિય.

ના દ્યૂતાઙ્ગે ચ કર્ષે ચ વ્યવહારે કલિદ્રુમે । ઉષ્ણીષઃ સ્યાન્ કિરીટાદૌ કર્ષૂઃ કુલ્યાભિધાયિની ।। ૩૬૨.

જુગાર, ચીટિંગ, વ્યવહાર અને કળિયુગમાં, ઉષ્ણીષ એટલે ફેટો, કિરીટ એટલે મુગુટ, કર્શૂ એટલે માપ, અને કુલ્યા એટલે પાણીની નદી.

પ્રત્યક્ષેઽધિકૃતેઽધ્યાક્ષઃ સૂર્ય્યવહ્ની વિભાવસૂ । શ્રૃઙ્ગારાદૌ વિષે વોર્ય્યે ગુણે રાગે દ્રવે રસઃ ।। ૩૬૨.

પ્રત્યક્ષમાં અધિકારીને અધ્યક્ષ કહે છે; સૂર્ય અને અગ્નિને વિભાવસુ કહે છે; પ્રેમમાં વિષ એટલે ઝેર, વોર્ય્ય એટલે ઘોડો, ગુણ એટલે ગુણ, રાગ એટલે લગાવ, પ્રવાહ એટલે પ્રવાહી, અને રસ એટલે સ્વાદ.

તેજઃપુરીષયોર્વર્ચ્ચ આગઃ પાપાપરાધયોઃ । છન્દઃ પદ્યેઽભિલાષે ચ સાધીયાન્ સાધુવાઢયોઃ ૩૬૨.

અગ્નિ અને વિસર્જનમાં તેજ એટલે તેજસ્વિતા; પાપ અને ગુનામાં આગહ કહેવાય છે; છંદ એટલે કાવ્યનું છંદ અને ઇચ્છા; સાધીયાન એટલે શ્રેષ્ઠ, અને સાધુ એટલે સારો માણસ.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે ભૂપુરાદ્રિવનૌષધિસિંહાદિવર્ગકાન્ । ભૂરનન્તા ક્ષમા ધાત્રી ક્ષ્માપ્યા કુઃ સ્યાદ્ધરિત્ર્યપિ ।। ૩૬૩.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું ધરતી, પર્વત, જંગલ, ઔષધિ, સિંહ વગેરેના વર્ગો કહું છું; ભૂ, અનંતા, ક્ષમા, ધાત્રી, ક્ષમાપ્યા, કુહ અને ધરિત્રી – આ બધા ધરતીના નામ છે.

મૃન્મૃત્તિકા પ્રશસ્તા તુ મૃત્સા મૃત્સ્ના ચ મૃત્તિકા । જગત્ત્રિપિષ્ટપં લોકં ભુવનં જગતી સમા ।। ૩૬૩.

મૃન, મૃત્તિકા, પ્રશસ્તા, મૃત્સા, મૃત્સ્ના અને મૃત્તિકા – આ બધા માટીના નામ છે; જગત, ત્રિપિષ્ટપ, લોક, ભુવન અને જગતી – આ બધું જગતના નામ છે.

અયનં વર્ત્મ માર્ગાધ્વપન્થાનઃ પદવી સૃતિઃ । સરણિઃ પદ્ધતિઃ પદ્યા વર્ત્તન્યેકપદીતિ ચ ।। ૩૬૩.

અયન, વર્ત્મ, માર્ગ, અધ્વા, પંથાન, પડવી, સ્રુતિ, સરણી, પદ્ધતિ, પડ્યા, વર્તની અને એકપદી – આ બધા રસ્તા અથવા માર્ગ માટે વપરાતા શબ્દો છે.

પૂઃ સ્ત્રી પુરીનગર્ય્યૌ વા પત્તનં પુટભેદનમ્ । સ્યાનીયં નિગમોઽન્યત્તુ યન્મૂલનગરાત્પુરમ્ ।। ૩૬૩.

પૂહ, પુરી, નગરી, પત્તન અને પુટભેદન – આ બધા શહેરના નામ છે; નીય અને નિગમ પણ એ જ અર્થમાં આવે છે, અને મૂળ શહેરમાંથી બનેલું શહેર પુરમ કહેવાય છે.

તચ્છાશાનગરં વેશો વેશ્યાજનસમાશ્રયઃ । આપણસ્તુ નિષદ્યાયાં વિપણિઃ પણ્યવીથિકા ।। ૩૬૩.

તચ્છાશાનગર એટલે શહેરનો એક ભાગ; વેશ એટલે રહેઠાણ, વેશ્યાજન એટલે વેશ્યાનું ઘર; આપણ એટલે બેઠકો માટે બજાર, વિપણી એટલે દુકાન, અને પણ્યવીથિકા એટલે બજારગલી.

રથ્યા પ્રતોલી વિશિખા સ્યાચ્ચયો વપ્રમસ્ત્રિયાં । પ્રાકારો વરણઃ શાલઃ પ્રાચીરં પ્રાન્તતો વૃતિઃ ।। ૩૬૩.

રથ્યા, પ્રતોલી અને વિશિખા – આ બધું રસ્તા છે; ચય એટલે ઢગલો, વપ્ર rampart છે, અને સ્ત્રી માટે અસ્ત્રિયા; પ્રાકાર એટલે દીવાલ, વરણા એટલે વાડ, શાળા એટલે મંડપ, પ્રાચીર એટલે કિનારે દીવાલ, અને વૃતિ એટલે કિનારાની વાડ.

ભિત્તિઃ સ્ત્રી કુડ્યમેડૂકં યદન્તર્નસ્તકીકસં । વાસઃ કુટી દ્વયોઃ શાલા સભા સઞ્જવનન્ત્વિદમ્ ।। ૩૬૩.

ભિત્તિ એટલે દીવાલ, કુડ્ય પણ દીવાલ, એડૂક એટલે અનાજનું ભંડાર, અને અંદર જે હોય તેને નસ્તકીક કહે છે; વાસ એટલે નિવાસ, કુટી એટલે ઝૂંપડી, શાળા એટલે બે જણ માટે મંડપ, સભા એટલે સભામંડપ, અને સંજવન પણ એ જ છે.

ચતુઃશાલં મુનીનાન્તુ પર્ણશાલોટજોઽસ્ત્રિયાં । ચૈત્યમાયતનન્તુલ્યે વાજિશાલા તુ મન્દુરા ।। ૩૬૩.

ચતુષ્શાળા એટલે ઋષિઓનું આશ્રમ; પર્ણશાળા અને ઉટજ સ્ત્રીઓ માટેની ઝૂંપડી; ચૈત્ય અને આયતન બંને મંદિરો છે; વાજિશાળા એટલે ઘોડાં માટેનું તબેલો, જેને મંડુરા પણ કહે છે.

હર્મ્યાદિ ધનિનાં વાસઃ પ્રાસાદો દેવભૂભુજાં । સ્ત્રી દ્વાર્દ્વારં પ્રતીહારઃ સ્યાદ્વિતર્દ્દિસ્તુ વેદિકા ।। ૩૬૩.

હર્મ્યાદિ એટલે ધનવાન લોકોનું ઘર; પ્રસાદ એટલે દેવો અને રાજાઓના મહેલ; દ્વાર એટલે બાર, પ્રતિહાર એટલે દરવાજો રાખનાર, વિતરડી એટલે જાળી, અને વેદિકા એટલે બલિપીઠ.

કપોતપાલિકાયાન્તુ વિટઙ્કં પુંનપુંસકં । કવાટમવરન્તુલ્યે નિઃશ્રેણિસ્ત્વધિરોહિણી ।। ૩૬૩.

કપોતપાલિકા એટલે કબુતરખાનું; વિટંક એટલે બેસવાની લાકડી, પુન્નપુન્સક એટલે નપુંસક; કવાટ એટલે દરવાજો, અવર પણ એ જ; નિ:શ્રેણી એટલે સીડી, અને અધિરોહિણી પણ એ જ છે.

સમ્માર્જની સોધની સ્યાત્ સઙ્‌રોઽવકરસ્તથા । અદ્રિગોત્રગિરિગ્રાવા ગહનં કાનનં વનં ।। ૩૬૩.

સમ્માર્જની એટલે ઝાડૂ, સોધની એટલે સાફ કરવાની વસ્તુ, સંર એટલે કચરો ઉપાડવાનું, અવકર પણ એ જ; અદ્રી, ગોત્ર, ગિરિગ્રાવ – આ બધું પર્વત માટે છે; ગહન, કાનન અને વન – આ બધું જંગલ માટે છે.

આરામઃ સ્યાદુપવનં કૃત્રિમં વનમેવ યત્ । સ્યાદેતદેવ પ્રમદવનમન્દઃ પુરોચિતં ।। ૩૬૩.

રસભર્યું બગીચું એ બનાવટનું વન છે, જે પોતે જ એક પ્રકારનું જંગલ છે; એને સ્ત્રીઓ માટેનું બગીચું કહેવામાં આવે છે અને મહેલ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

વીથ્યાલિરાવલિઃ પઙ્‌ક્તિશ્રેણીલેખાસ્તુ રાજયઃ । વાનસ્પત્યઃ ફલૈઃ પુષ્પાત્તૈરપુષ્પાદ્વનસ્પતિઃ ।। ૩૬૩.

તેમાં રસ્તાઓ, વૃક્ષોની પંક્તિઓ અને લાઈનો ગોઠવવામાં આવે છે; તેમાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો છે, કેટલાંક ફળ અને ફૂલો ધરાવે છે, તો કેટલાંક ફૂલ વિના છે.

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તાઃ પલાશી દ્રુદ્રુમાગમાઃ । સ્થાણુ વા ના ધ્રુવઃ શઙ્કુઃ પ્રફુલ્લોત્ફુલ્લસંસ્ફુટાઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં એવા ઔષધિઓ છે જે ફળ પકવાથી અંતે ફળ આપે છે, પાલાશના વૃક્ષો, મજબૂત વૃક્ષો અને પુખ્ત થયેલા વૃક્ષો છે; કેટલાક સ્થિર છે, કેટલાક નથી, કેટલાકમાં લાકડાની ખૂંટો છે અને કેટલાકમાં ફૂલો ફૂટ્યા છે.

પલાશં છદનં પર્ણમિધ્મમેધઃ સમિત્ સ્ત્રિયાં । બોધિદ્રુમશ્ચલદલો દધિત્થગ્રાહિમન્મથાઃ ।। ૩૬૩.

પાલાશના પાંદડા ઢાંકણ તરીકે, પાંદડાં ઈંધણ અને હવન માટે, અને ડાળીઓ યજ્ઞ માટે વપરાય છે; બોધિવૃક્ષના હલનચલન કરતા પાંદડા, દધિત્થ અને મન્મથ વૃક્ષ પણ છે.

તસ્મિન્ દધિફલઃ પુષ્પફલદન્તશઠાવપિ । ઉડુમ્બરે હેમદુગ્ધઃ કોવિદારે દ્વિપત્રકઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં દહીં જેવાં ફળ આપતાં વૃક્ષો, ફૂલ અને ફળ બંને ધરાવતા વૃક્ષો અને દંતશઠ વૃક્ષ છે; ઉડુંબર વૃક્ષમાંથી સોનાં જેવું દ્રવ મળે છે અને કોવિદારોમાં બે પાંદડાં હોય છે.

સપ્તપર્ણો વિશાલત્વક્ કૃતમાલં સુવર્ણકઃ । આરેવતવ્યાધિઘાતસમ્પાક ચતુરઙ્ગુલાઃ ।। ૩૬૩.

ત્યાં સપ્તપર્ણનું પહોળું છાલવાળું વૃક્ષ, કૃતમાલ, સુવર્ણક, આરેવતક, વ્યાધિઘાત, સંપાક અને ચતુરઅંગુલા જેવા વૃક્ષો છે.