અગ્નિપુરાણમ્

વિધિર્વિધાને દૈવેઽપિ પ્રણિધિઃ પ્રાર્થને ચરે । વધૂર્જાયા સ્નુષા સ્ત્રી ચ સુધાલેપોઽમૃતં સ્નુહી ।। ૩૬૨.

નિયમ અને તેનું પાલન, દૈવી કાર્યોમાં પણ, ધ્યાન અને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; પત્ની, જાયાર, વહુ, સ્ત્રી, અમૃત અને દુધોળના રસને અમૃત સમાન માનવામાં આવે છે.

સ્પૃહા સમ્પ્રત્યયઃ શ્રદ્ધા પણિડતમ્મન્યગર્વ્વિતૌ । બ્રહ્મબન્ધુરધિક્ષેપે ભાનૂરશ્મિદિવાકરૌ ।। ૩૬૨.

ઇચ્છા, વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા, પંડિતાઈ, મનનો અહંકાર; બ્રાહ્મણના સંબંધીને અપમાન, સૂર્ય, તેની કિરણો અને દિવસ બનાવનાર.

દ્કાલાણૌ શૈલપાષાણૌ મૂર્ખનીચૌ પૃથગ્જનૌ । તરુશૈલૌ શિખરિણૌ તનુસ્ત્વગ્દેહયોરપિ ।। ૩૬૨.

બે સમય, બે પથ્થર, મૂર્ખ અને નીચ, બે અલગ વ્યક્તિ; વૃક્ષ અને પર્વત, શિખર અને ટોચ, તથા શરીર અને ચામડી પણ.

આત્મા યત્નો ધૃતિર્બુદ્ધિઃ સ્વભાવો બ્રહ્મ વર્ષ્મ ચ । ઉત્થાનં પૌરુષે તન્ત્રે વ્યુત્થાનં પ્રતિરોધને ।। ૩૬૨.

આત્મા, પ્રયત્ન, ધીરજ, બુદ્ધિ, સ્વભાવ, બ્રહ્મ અને કાયાં; કાર્યમાં ઊઠવું અને વિરોધમાં ઊભા રહેવું.

નિર્ય્યાતનં વૈરશુદ્ધૌ દાને ન્યાસાર્પણેઽપિ ચ । વ્યસનં વિપદિ ભ્રંશે દોષે કામજકોપજે ।। ૩૬૨.

શત્રુતા દૂર કરવામાં, દાનમાં, અર્પણ અને સમર્પણમાં વિદાય; દુઃખમાં, નુકસાનમાં, કામ અને ક્રોધથી થયેલા દોષમાં દુઃખ આવે છે.

મૃગયાક્ષો દિવાસ્વપ્નઃ પરિવાદઃ સ્ત્રિયો મદઃ । તૌર્ય્યત્રિકં વૃથાટ્યા ચ કામજો દશકો ગણઃ ।। ૩૬૨.

શિકાર, જુગાર, દિવસમાં સપના, નિંદા, સ્ત્રીઓ, નશો; ત્રણ પ્રકારની કળા, વ્યર્થ ભટકવું અને કામથી થતો દસ પ્રકારનો જૂથ.

પૈશૂન્યં સાહસં દ્રોહ ઈર્ષ્યાસૂયાર્થદૂષણમ્ । વાગ્‌દણ્ડશ્ચૈવ પારુષ્યં ક્રોધજોઽપિ ગણોઽષ્ટકઃ ।। ૩૬૨.

પીછેહઠ, હિંસા, દ્રોહ, ઈર્ષ્યા, ડાહ્યા, ધનનો દુરુપયોગ; કઠોર વાણી અને ક્રૂરતા, ક્રોધથી થતો આઠ પ્રકારનો જૂથ.

અકર્મ્મગુહ્યે કૌપીનં મૈથુનં સઙ્ગતૌ રતૌ । પ્રધાનં પરમાર્થા ધીઃ પ્રજ્ઞાનં બુદ્ધિચિહ્નયોઃ ।। ૩૬૨.

ગુપ્ત રીતે કશું ન કરવું, કૌપીન, સંગ અને આનંદમાં મિલન; મુખ્યતા, પરમાર્થ, બુદ્ધિ અને જ્ઞાનના લક્ષણો.

ક્રન્દને રોદનાહ્વાને વષ્મ દેહપ્રમાણયોઃ । આરાધનં સાધને સ્યાદવાપ્તૌ તોષણેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

રડવું, બોલાવવું અને શરીર માપવામાં; આરાધનામાં સિદ્ધિ, પ્રાપ્તીમાં સંતોષ.

રત્નં સ્વજાતિશ્રેષ્ઠેઽપિ લક્ષ્મ ચિહ્નિપ્રધાનયોઃ । કલાપો ભૂષણે વર્હે તૂણીરે સંહતેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

મણકાંમાં પણ શ્રેષ્ઠ રત્ન, મુખ્ય ચિહ્નોમાં લક્ષણ; આભૂષણમાં માળા, તૂણીમાં ધનુષ્ય અને એકઠું કરેલ વસ્તુઓમાં.

તલ્પં શય્યાટ્ટદારેષુ ડિમ્ભૌ તુ શિશુવાલિશૌ । સ્તમ્ભૌ સ્થૂણાજડ઼ીભાવૌ સભ્યે સંસદિ વૈ સભા ।। ૩૬૨.

પથારી અને શયનસ્થળમાં પલંગ, બાળકોમાં શિશુ; સ્તંભ અને થાંભલા વૃદ્ધ અવસ્થામાં, સભામાં સભા એટલે જ એકઠા થવું.

કિરણપ્રગ્ર્હૌ રશ્મી ધર્મ્માઃ પુણ્યયમાદયઃ । લલામં પુચ્છપુણ્ડ્રાશ્વભૂષાપ્રાધાન્યકેતુષુ ।। ૩૬૨.

કિરણ અને પ્રકાશ, સારા કર્મો, પુણ્યના સ્ત્રોત; કાંસ, પૂંછડી અને ઘોડાની મુખ્ય શોભામાં લક્ષણ.

પ્રત્યયોઽધીનશપથજ્ઞાનવિસ્વાસહેતુષુ । સમયાઃ શપથાચારકાલસિદ્ધાન્તસંવિદઃ ।। ૩૬૨.

આશ્રય, શપથ, જ્ઞાન અને વિશ્વાસના કારણોમાં નિશ્ચય; કરાર, શપથ, વર્તન, સમય, સ્થિર સિદ્ધાંત અને સમજ.

અત્યયોઽતિક્રમે કૃચ્છ્રે સત્યં શપથતથ્યયોઃ । વીર્ય્યં બલપ્રભાવૌ ચ રૂપ્યં રૂપે પ્રશસ્તકે ।। ૩૬૨.

મર્યાદા તોડવામાં, મુશ્કેલીમાં, સત્ય અને અસત્યના શપથમાં; બળ, શક્તિ અને પ્રભાવ, રૂપમાં ચાંદી અને શ્રેષ્ઠતા.

દુરોદરો દ્યુતકારે પણે દ્યૂતે દુરોદરં । મહારણ્યે દુર્ગપથે કાન્તારઃ પુન્નપુંસકં ।। ૩૬૨.

જુગારમાં ખાલી પેટ, પાણમાં દાવ, જુગારમાં ખાલી પેટ; મોટા જંગલમાં, કઠિન રસ્તામાં, જંગલ અને નપુંસક લિંગ.

યમાનિલેન્દ્રચન્દ્રાર્કવિષ્ણુસિંહાદિકે હરિઃ । દશેઽસ્ત્રિયાં ભયે શ્વભ્રે જઠરઃ કઠિનેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

યમ, પવન, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, સૂર્ય, વિષ્ણુ, સિંહ અને બીજા રૂપે હરિ સર્વત્ર છે; સ્ત્રીના ડર, ઊંડા ખાડા અને કઠણ પેટમાં પણ તે હાજર છે.

ઉદારો દાતૃમહતોરિતરસ્ત્વન્યનીચયોઃ । ચૂડ઼ા કિરીટં કેશાશ્ચ સંયતા મૌલયસ્ત્રયઃ ।। ૩૬૨.

મોટા દાતા પાસે ઉદારતા હોય છે, નાના માણસોમાં એ રીતે નથી; શિખરમણિ એટલે મુગુટ, વાળને પણ કેશ કહે છે, અને માથા પર બાંધેલા વાળને મૌલી કહે છે, એ ત્રણ પ્રકારના હોય છે.

બલિઃ કરોપહારાદૌ સૈન્યસ્થૈર્ય્યાદિકે બલં । સ્ત્રીકટીવસ્ત્રબન્ધેઽપિ નીવી પરિપણેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

હાથથી અપાતું દાન એટલે બલિ; સેના કે સ્થિરતામાં બળ કહેવાય છે; સ્ત્રીની કમરે બાંધાતું કપડું એટલે નીવી, અને શરતના સમયે પણ એ જ શબ્દ વપરાય છે.

શુક્રલે મૂષિકે શ્રેષ્ઠે સુકૃતે વૃષભે વૃષઃ । દ્યૂતાક્ષે સારિફલકેઽપ્યાકર્ષોઽથાઽક્ષમિન્દ્રિયે ।। ૩૬૨.

શુક્ર એટલે બીજ, મૂષિક એટલે ઉંદર, શ્રેષ્ઠ એટલે ઉત્તમ, વૃષ એટલે વાછરડો, જુગારના પાંસાંને દ્યુતાક્ષ કહે છે, રમતમાં ઉપયોગી પટ્ટને સારિફલક કહે છે, આકર્ષણ એટલે ખેંચાણ, અને અક્ષ એટલે ઇન્દ્રિય.

ના દ્યૂતાઙ્ગે ચ કર્ષે ચ વ્યવહારે કલિદ્રુમે । ઉષ્ણીષઃ સ્યાન્ કિરીટાદૌ કર્ષૂઃ કુલ્યાભિધાયિની ।। ૩૬૨.

જુગાર, ચીટિંગ, વ્યવહાર અને કળિયુગમાં, ઉષ્ણીષ એટલે ફેટો, કિરીટ એટલે મુગુટ, કર્શૂ એટલે માપ, અને કુલ્યા એટલે પાણીની નદી.

પ્રત્યક્ષેઽધિકૃતેઽધ્યાક્ષઃ સૂર્ય્યવહ્ની વિભાવસૂ । શ્રૃઙ્ગારાદૌ વિષે વોર્ય્યે ગુણે રાગે દ્રવે રસઃ ।। ૩૬૨.

પ્રત્યક્ષમાં અધિકારીને અધ્યક્ષ કહે છે; સૂર્ય અને અગ્નિને વિભાવસુ કહે છે; પ્રેમમાં વિષ એટલે ઝેર, વોર્ય્ય એટલે ઘોડો, ગુણ એટલે ગુણ, રાગ એટલે લગાવ, પ્રવાહ એટલે પ્રવાહી, અને રસ એટલે સ્વાદ.

તેજઃપુરીષયોર્વર્ચ્ચ આગઃ પાપાપરાધયોઃ । છન્દઃ પદ્યેઽભિલાષે ચ સાધીયાન્ સાધુવાઢયોઃ ૩૬૨.

અગ્નિ અને વિસર્જનમાં તેજ એટલે તેજસ્વિતા; પાપ અને ગુનામાં આગહ કહેવાય છે; છંદ એટલે કાવ્યનું છંદ અને ઇચ્છા; સાધીયાન એટલે શ્રેષ્ઠ, અને સાધુ એટલે સારો માણસ.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે ભૂપુરાદ્રિવનૌષધિસિંહાદિવર્ગકાન્ । ભૂરનન્તા ક્ષમા ધાત્રી ક્ષ્માપ્યા કુઃ સ્યાદ્ધરિત્ર્યપિ ।। ૩૬૩.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું ધરતી, પર્વત, જંગલ, ઔષધિ, સિંહ વગેરેના વર્ગો કહું છું; ભૂ, અનંતા, ક્ષમા, ધાત્રી, ક્ષમાપ્યા, કુહ અને ધરિત્રી – આ બધા ધરતીના નામ છે.

મૃન્મૃત્તિકા પ્રશસ્તા તુ મૃત્સા મૃત્સ્ના ચ મૃત્તિકા । જગત્ત્રિપિષ્ટપં લોકં ભુવનં જગતી સમા ।। ૩૬૩.

મૃન, મૃત્તિકા, પ્રશસ્તા, મૃત્સા, મૃત્સ્ના અને મૃત્તિકા – આ બધા માટીના નામ છે; જગત, ત્રિપિષ્ટપ, લોક, ભુવન અને જગતી – આ બધું જગતના નામ છે.

અયનં વર્ત્મ માર્ગાધ્વપન્થાનઃ પદવી સૃતિઃ । સરણિઃ પદ્ધતિઃ પદ્યા વર્ત્તન્યેકપદીતિ ચ ।। ૩૬૩.

અયન, વર્ત્મ, માર્ગ, અધ્વા, પંથાન, પડવી, સ્રુતિ, સરણી, પદ્ધતિ, પડ્યા, વર્તની અને એકપદી – આ બધા રસ્તા અથવા માર્ગ માટે વપરાતા શબ્દો છે.

પૂઃ સ્ત્રી પુરીનગર્ય્યૌ વા પત્તનં પુટભેદનમ્ । સ્યાનીયં નિગમોઽન્યત્તુ યન્મૂલનગરાત્પુરમ્ ।। ૩૬૩.

પૂહ, પુરી, નગરી, પત્તન અને પુટભેદન – આ બધા શહેરના નામ છે; નીય અને નિગમ પણ એ જ અર્થમાં આવે છે, અને મૂળ શહેરમાંથી બનેલું શહેર પુરમ કહેવાય છે.

તચ્છાશાનગરં વેશો વેશ્યાજનસમાશ્રયઃ । આપણસ્તુ નિષદ્યાયાં વિપણિઃ પણ્યવીથિકા ।। ૩૬૩.

તચ્છાશાનગર એટલે શહેરનો એક ભાગ; વેશ એટલે રહેઠાણ, વેશ્યાજન એટલે વેશ્યાનું ઘર; આપણ એટલે બેઠકો માટે બજાર, વિપણી એટલે દુકાન, અને પણ્યવીથિકા એટલે બજારગલી.

રથ્યા પ્રતોલી વિશિખા સ્યાચ્ચયો વપ્રમસ્ત્રિયાં । પ્રાકારો વરણઃ શાલઃ પ્રાચીરં પ્રાન્તતો વૃતિઃ ।। ૩૬૩.

રથ્યા, પ્રતોલી અને વિશિખા – આ બધું રસ્તા છે; ચય એટલે ઢગલો, વપ્ર rampart છે, અને સ્ત્રી માટે અસ્ત્રિયા; પ્રાકાર એટલે દીવાલ, વરણા એટલે વાડ, શાળા એટલે મંડપ, પ્રાચીર એટલે કિનારે દીવાલ, અને વૃતિ એટલે કિનારાની વાડ.

ભિત્તિઃ સ્ત્રી કુડ્યમેડૂકં યદન્તર્નસ્તકીકસં । વાસઃ કુટી દ્વયોઃ શાલા સભા સઞ્જવનન્ત્વિદમ્ ।। ૩૬૩.

ભિત્તિ એટલે દીવાલ, કુડ્ય પણ દીવાલ, એડૂક એટલે અનાજનું ભંડાર, અને અંદર જે હોય તેને નસ્તકીક કહે છે; વાસ એટલે નિવાસ, કુટી એટલે ઝૂંપડી, શાળા એટલે બે જણ માટે મંડપ, સભા એટલે સભામંડપ, અને સંજવન પણ એ જ છે.