અગ્નિપુરાણમ્

વિન્યસ્તસંહતૌ વ્યૂઢ઼ૌ કૃષ્ણો વ્યાસેઽર્જ્જુને હરૌ । પણો દ્યતાદિષૂત્સૃષ્ટે ભૃતૌ મૂલ્યે ધનઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

'વિન્યસ્ત' એટલે ગોઠવણી; 'સંહત' એટલે એકઠું કરવું; 'વ્યૂહ' એટલે ગોઠવણી; 'કૃષ્ણ' એટલે વ્યાસ; 'અર્જુન' એટલે અર્જુન; 'હર' એટલે શિવ; 'પણ' એટલે જુગારનો દાવ; 'ઉત્સૃષ્ટ' એટલે છોડેલું; 'ભૃત' એટલે કિંમત; 'ધન' એટલે ધન વગેરે.

મૌર્વ્યાં દ્ર્વ્યાશ્રિતે સ્ત્વશુક્તસન્ધ્યાદિકે ગુણઃ । શ્રેષ્ઠેઽધિપે ગ્રામણીઃ સ્યાત્ જુગુપ્સાકરુણે ઘૃણો ।। ૩૬૨.

'મૌર્વી' એટલે ધનુષ્યની ડોરી; 'દ્રવ્ય' એટલે વસ્તુ; 'અશુક્ત' એટલે અજમાવેલું નહીં; 'સંધ્યા' એટલે સાંજ વગેરે; 'ગુણ' એટલે ગુણ; 'શ્રેષ્ઠ' એટલે શ્રેષ્ઠ; 'અધિપ' એટલે સ્વામી; 'ગ્રામણી' એટલે ગામનો વડો; 'જુગુપ્સા' એટલે ગૃણા; 'કરુણા' એટલે દયા; 'ઘૃણા' પણ દયા અર્થમાં આવે છે.

તૃષ્ણા સ્પૃહાપિપાસે દ્વે વિપણિઃ સ્યાદ્વણિક્પથે । વિષાભિસરલોહેષુ તીક્ષ્ણં ક્લીવે ખરે ત્રિષુ ।। ૩૬૨.

'તૃષ્ણા' એટલે તરસ; 'સ્પૃહા' એટલે ઇચ્છા; 'પિપાસા' પણ તરસ; 'વિપણી' એટલે બજાર; 'વણિકપથ' એટલે વેપારીઓનો રસ્તો; ઝેરમાં 'વિષ', લોખંડમાં 'અભિસર', તીખાશમાં 'તીક્ષ્ણ'; હિજડામાં 'ક્લીવ', ગધેડામાં 'ખર'; આ ત્રણેય અર્થમાં આવે છે.

પ્રમાણં હેતુમર્ય્યાદાશાસ્ત્રેયત્તાપ્રમાતૃષુ । કરણં ક્ષેત્રગાત્રાદાવીરિણં શૂન્યમૂપરં ।। ૩૬૨.

'પ્રમાણ' એટલે માપ, કારણ, સીમા, અધિકાર, વિસ્તૃતિ અને માપનાર; 'કરણ' એટલે સાધન, ખેતર, શરીર વગેરે; 'ઈરિણ' એટલે રણ, ખાલી અને ઉપરનું.

યન્તા હસ્તિપકે સૂતે વહ્નિજ્વાલા ચ હેતયઃ । શ્રુતં શાસ્ત્રાવધૃતયોર્યુગપર્ય્યાપ્તયોઃ કૃતં ।। ૩૬૨.

'યંતા' એટલે હાથી ચલાવનાર; 'હસ્તિપક' પણ હાથી ચલાવનાર; 'સૂત' એટલે રથચાલક; 'વહ્નિ' એટલે અગ્નિ; 'જ્વાળા' એટલે જ્વાળા; 'હેતુ' એટલે કારણ; 'શ્રુત' એટલે સાંભળેલું; 'શાસ્ત્ર' એટલે શાસ્ત્ર; 'અવધૃત' એટલે નિશ્ચિત; 'યુગ' એટલે જોડી; 'પર્યાપ્ત' એટલે પૂરતું; 'કૃત' એટલે કરેલું.

ખ્યાતે હૃષ્ટે પ્રતીતોઽભિજાતસ્તુ કુલજે બુધે । વિવિક્તૌ પૂતવિજનૌ મૂર્ચ્છિતૌ મૂઢ઼સોચ્છ્રયૌ ।। ૩૬૨.

'ખ્યાત' એટલે પ્રસિદ્ધ; 'હૃષ્ટ' એટલે આનંદિત; 'પ્રતીત' એટલે આત્મવિશ્વાસી; 'અભિજાત' એટલે ઉંચા કુળમાં જન્મેલો; 'કુલજ' એટલે સારા કુળનો; 'બુધ' એટલે બુદ્ધિશાળી; 'વિવિક્ત' એટલે એકાંત; 'પૂત' એટલે શુદ્ધ; 'વિજન' એટલે નિર્વાણ; 'મૂર્છિત' એટલે બેહોશ; 'મૂર્ખ' એટલે મૂર્ખ; 'ઉચ્છ્રય' એટલે આધાર.

અર્થોઽભિધેયરૈવસ્તુપ્રયોજનનિવત્તિષુ । નિદાનાગમયોસ્તીર્થમૃષિજુષ્ટજલે ગુરૌ ।। ૩૬૨.

'અર્થ' એટલે અર્થ; 'અભિધેય' એટલે જેનો ઉલ્લેખ થાય; 'રૈવ' એટલે હેતુ; 'પ્રયોજન' એટલે કારણ; 'નિવૃતિ' એટલે નિવૃત્તિ; 'નિદાન' એટલે કારણ; 'આગમ' એટલે પરંપરા; 'તીર્થ' એટલે પવિત્ર સ્થળ; 'ઋષિ' એટલે ઋષિ; 'જુષ્ટ' એટલે પ્રિય; 'જલ' એટલે પાણી; 'ગુરુ' એટલે ગુરુ.

પ્રાધાન્યે રાજલિઙ્ગે ચ વૃષાઙ્ગે કકુદાઽસ્ત્રિયાં । સ્ત્રી સમ્બિજ્જ્ઞાનસમ્ભાષાક્રિયાકારાજિનામસુ ।। ૩૬૨.

મુખ્યતા, રાજચિહ્નો, વાછરડાની કૂંપળ અને ગાયના કૂંપળમાં, સ્ત્રીની ઓળખ તેના જ્ઞાન, બોલચાલ, વર્તન અને નામથી થાય છે.

ધર્મ્મે રહસ્યુપનિષત્ સ્યાદૃતૌ વત્સરે શરત્ । પદં વ્યવસિતિત્રાણસ્થાનલક્ષ્માઙ્‌ઘ્રિવસ્તુષુ ।। ૩૬૨.

ધર્મમાં, ગુપ્ત ઉપદેશમાં, ઉપનિષદમાં, યોગ્ય વર્તનમાં, વર્ષ અને શરદમાં, નિશ્ચય, રક્ષા અને પગ તથા વસ્તુઓની શુભતા એ સ્થળે જોવા મળે છે.

ત્રિષ્વિષ્ટમધુરૌ સ્વાદૂ મૃદૂ ચાતીક્ષ્ણકોમલૌ । સત્યે સાધૌ વિદ્યમાને પ્રશસ્તેઽભ્યર્હિતે ચ સત્ ।।૩૬૨.

ત્રણમાં, મીઠું, મધુર, નરમ અને અત્યંત તીવ્ર તથા કોમળ; સત્યમાં, સારા ગુણમાં, જે છે તેમાં, પ્રશંસનીયમાં અને યોગ્યમાં સાર છે.

વિધિર્વિધાને દૈવેઽપિ પ્રણિધિઃ પ્રાર્થને ચરે । વધૂર્જાયા સ્નુષા સ્ત્રી ચ સુધાલેપોઽમૃતં સ્નુહી ।। ૩૬૨.

નિયમ અને તેનું પાલન, દૈવી કાર્યોમાં પણ, ધ્યાન અને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; પત્ની, જાયાર, વહુ, સ્ત્રી, અમૃત અને દુધોળના રસને અમૃત સમાન માનવામાં આવે છે.

સ્પૃહા સમ્પ્રત્યયઃ શ્રદ્ધા પણિડતમ્મન્યગર્વ્વિતૌ । બ્રહ્મબન્ધુરધિક્ષેપે ભાનૂરશ્મિદિવાકરૌ ।। ૩૬૨.

ઇચ્છા, વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા, પંડિતાઈ, મનનો અહંકાર; બ્રાહ્મણના સંબંધીને અપમાન, સૂર્ય, તેની કિરણો અને દિવસ બનાવનાર.

દ્કાલાણૌ શૈલપાષાણૌ મૂર્ખનીચૌ પૃથગ્જનૌ । તરુશૈલૌ શિખરિણૌ તનુસ્ત્વગ્દેહયોરપિ ।। ૩૬૨.

બે સમય, બે પથ્થર, મૂર્ખ અને નીચ, બે અલગ વ્યક્તિ; વૃક્ષ અને પર્વત, શિખર અને ટોચ, તથા શરીર અને ચામડી પણ.

આત્મા યત્નો ધૃતિર્બુદ્ધિઃ સ્વભાવો બ્રહ્મ વર્ષ્મ ચ । ઉત્થાનં પૌરુષે તન્ત્રે વ્યુત્થાનં પ્રતિરોધને ।। ૩૬૨.

આત્મા, પ્રયત્ન, ધીરજ, બુદ્ધિ, સ્વભાવ, બ્રહ્મ અને કાયાં; કાર્યમાં ઊઠવું અને વિરોધમાં ઊભા રહેવું.

નિર્ય્યાતનં વૈરશુદ્ધૌ દાને ન્યાસાર્પણેઽપિ ચ । વ્યસનં વિપદિ ભ્રંશે દોષે કામજકોપજે ।। ૩૬૨.

શત્રુતા દૂર કરવામાં, દાનમાં, અર્પણ અને સમર્પણમાં વિદાય; દુઃખમાં, નુકસાનમાં, કામ અને ક્રોધથી થયેલા દોષમાં દુઃખ આવે છે.

મૃગયાક્ષો દિવાસ્વપ્નઃ પરિવાદઃ સ્ત્રિયો મદઃ । તૌર્ય્યત્રિકં વૃથાટ્યા ચ કામજો દશકો ગણઃ ।। ૩૬૨.

શિકાર, જુગાર, દિવસમાં સપના, નિંદા, સ્ત્રીઓ, નશો; ત્રણ પ્રકારની કળા, વ્યર્થ ભટકવું અને કામથી થતો દસ પ્રકારનો જૂથ.

પૈશૂન્યં સાહસં દ્રોહ ઈર્ષ્યાસૂયાર્થદૂષણમ્ । વાગ્‌દણ્ડશ્ચૈવ પારુષ્યં ક્રોધજોઽપિ ગણોઽષ્ટકઃ ।। ૩૬૨.

પીછેહઠ, હિંસા, દ્રોહ, ઈર્ષ્યા, ડાહ્યા, ધનનો દુરુપયોગ; કઠોર વાણી અને ક્રૂરતા, ક્રોધથી થતો આઠ પ્રકારનો જૂથ.

અકર્મ્મગુહ્યે કૌપીનં મૈથુનં સઙ્ગતૌ રતૌ । પ્રધાનં પરમાર્થા ધીઃ પ્રજ્ઞાનં બુદ્ધિચિહ્નયોઃ ।। ૩૬૨.

ગુપ્ત રીતે કશું ન કરવું, કૌપીન, સંગ અને આનંદમાં મિલન; મુખ્યતા, પરમાર્થ, બુદ્ધિ અને જ્ઞાનના લક્ષણો.

ક્રન્દને રોદનાહ્વાને વષ્મ દેહપ્રમાણયોઃ । આરાધનં સાધને સ્યાદવાપ્તૌ તોષણેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

રડવું, બોલાવવું અને શરીર માપવામાં; આરાધનામાં સિદ્ધિ, પ્રાપ્તીમાં સંતોષ.

રત્નં સ્વજાતિશ્રેષ્ઠેઽપિ લક્ષ્મ ચિહ્નિપ્રધાનયોઃ । કલાપો ભૂષણે વર્હે તૂણીરે સંહતેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

મણકાંમાં પણ શ્રેષ્ઠ રત્ન, મુખ્ય ચિહ્નોમાં લક્ષણ; આભૂષણમાં માળા, તૂણીમાં ધનુષ્ય અને એકઠું કરેલ વસ્તુઓમાં.

તલ્પં શય્યાટ્ટદારેષુ ડિમ્ભૌ તુ શિશુવાલિશૌ । સ્તમ્ભૌ સ્થૂણાજડ઼ીભાવૌ સભ્યે સંસદિ વૈ સભા ।। ૩૬૨.

પથારી અને શયનસ્થળમાં પલંગ, બાળકોમાં શિશુ; સ્તંભ અને થાંભલા વૃદ્ધ અવસ્થામાં, સભામાં સભા એટલે જ એકઠા થવું.

કિરણપ્રગ્ર્હૌ રશ્મી ધર્મ્માઃ પુણ્યયમાદયઃ । લલામં પુચ્છપુણ્ડ્રાશ્વભૂષાપ્રાધાન્યકેતુષુ ।। ૩૬૨.

કિરણ અને પ્રકાશ, સારા કર્મો, પુણ્યના સ્ત્રોત; કાંસ, પૂંછડી અને ઘોડાની મુખ્ય શોભામાં લક્ષણ.

પ્રત્યયોઽધીનશપથજ્ઞાનવિસ્વાસહેતુષુ । સમયાઃ શપથાચારકાલસિદ્ધાન્તસંવિદઃ ।। ૩૬૨.

આશ્રય, શપથ, જ્ઞાન અને વિશ્વાસના કારણોમાં નિશ્ચય; કરાર, શપથ, વર્તન, સમય, સ્થિર સિદ્ધાંત અને સમજ.

અત્યયોઽતિક્રમે કૃચ્છ્રે સત્યં શપથતથ્યયોઃ । વીર્ય્યં બલપ્રભાવૌ ચ રૂપ્યં રૂપે પ્રશસ્તકે ।। ૩૬૨.

મર્યાદા તોડવામાં, મુશ્કેલીમાં, સત્ય અને અસત્યના શપથમાં; બળ, શક્તિ અને પ્રભાવ, રૂપમાં ચાંદી અને શ્રેષ્ઠતા.

દુરોદરો દ્યુતકારે પણે દ્યૂતે દુરોદરં । મહારણ્યે દુર્ગપથે કાન્તારઃ પુન્નપુંસકં ।। ૩૬૨.

જુગારમાં ખાલી પેટ, પાણમાં દાવ, જુગારમાં ખાલી પેટ; મોટા જંગલમાં, કઠિન રસ્તામાં, જંગલ અને નપુંસક લિંગ.

યમાનિલેન્દ્રચન્દ્રાર્કવિષ્ણુસિંહાદિકે હરિઃ । દશેઽસ્ત્રિયાં ભયે શ્વભ્રે જઠરઃ કઠિનેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

યમ, પવન, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, સૂર્ય, વિષ્ણુ, સિંહ અને બીજા રૂપે હરિ સર્વત્ર છે; સ્ત્રીના ડર, ઊંડા ખાડા અને કઠણ પેટમાં પણ તે હાજર છે.

ઉદારો દાતૃમહતોરિતરસ્ત્વન્યનીચયોઃ । ચૂડ઼ા કિરીટં કેશાશ્ચ સંયતા મૌલયસ્ત્રયઃ ।। ૩૬૨.

મોટા દાતા પાસે ઉદારતા હોય છે, નાના માણસોમાં એ રીતે નથી; શિખરમણિ એટલે મુગુટ, વાળને પણ કેશ કહે છે, અને માથા પર બાંધેલા વાળને મૌલી કહે છે, એ ત્રણ પ્રકારના હોય છે.

બલિઃ કરોપહારાદૌ સૈન્યસ્થૈર્ય્યાદિકે બલં । સ્ત્રીકટીવસ્ત્રબન્ધેઽપિ નીવી પરિપણેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

હાથથી અપાતું દાન એટલે બલિ; સેના કે સ્થિરતામાં બળ કહેવાય છે; સ્ત્રીની કમરે બાંધાતું કપડું એટલે નીવી, અને શરતના સમયે પણ એ જ શબ્દ વપરાય છે.

શુક્રલે મૂષિકે શ્રેષ્ઠે સુકૃતે વૃષભે વૃષઃ । દ્યૂતાક્ષે સારિફલકેઽપ્યાકર્ષોઽથાઽક્ષમિન્દ્રિયે ।। ૩૬૨.

શુક્ર એટલે બીજ, મૂષિક એટલે ઉંદર, શ્રેષ્ઠ એટલે ઉત્તમ, વૃષ એટલે વાછરડો, જુગારના પાંસાંને દ્યુતાક્ષ કહે છે, રમતમાં ઉપયોગી પટ્ટને સારિફલક કહે છે, આકર્ષણ એટલે ખેંચાણ, અને અક્ષ એટલે ઇન્દ્રિય.