અગ્નિપુરાણમ્

ઉભયદ્યુશ્ચોભયેદ્યુઃ પરે ત્વહ્નિ પરેદ્યવિ । હ્યો ગતેઽનાગતેઽહ્નિ સ્વઃ પરશ્વઃ શ્વઃ પરેઽહનિ ।। ૩૬૧.

બન્ને દિવસો, બન્ને પછીનો દિવસ; પછીનો દિવસ, આગળનો દિવસ; ગઈકાલ, વીતી ગયેલો દિવસ, જે આવ્યો નથી એવો દિવસ; પરમ દિવસે, કાલે અને પછીના દિવસે.

તદા તદાનીં યુગપદેકદા સર્વદા સદા । પતર્હિ સમ્પ્રતીદાનીમધુના સામ્પ્રતન્તથા ।। ૩૬૧.

ત્યારે, એ સમયે, એકસાથે, એક જ સમયે, હંમેશા, સદા માટે; એ સમયે, અત્યારે, હવે, આ ક્ષણે અને એ જ રીતે.

અગ્નિરુવાચ આકાશે ત્રિદિવે નાકો લોકસ્તુ ભુવને જને । પદ્યે યશસિ ચ શલોકઃ શરે ખડ્ગે ચ સાયકઃ ।। ૩૬૨.

અગ્નિ બોલ્યા: આકાશમાં 'આકાશ', ત્રીજાં સ્વર્ગમાં 'ત્રિદિવ', જગતમાં 'નાક', લોકમાં 'લોક'; કાવ્યમાં 'પદ્ય', યશમાં 'યશ', શ્લોકમાં 'શ્લોક'; તીરમાં 'શર', તલવારમાં 'ખડગ' અને બાણમાં 'સાયક' કહેવાય છે.

આનકઃ પટહો ભેરી કલઙ્કોઽઙ્કાપવાદયોઃ । મારુતે વેધસિ વ્રધ્ને પુંસિ કઃ કં શિરોઽમ્બુનોઃ ।। ૩૬૨.

'આનક' એટલે ઢોલ, 'પટહ' એટલે મોટો ઢોલ, 'ભેરી' એટલે વિશાળ ઢોલ; 'કલંક' એટલે દાગ, 'અંક' એટલે નિશાની; પવનમાં 'મારુત', ભેદવામાં 'વેધ', વંધ્યા પશુમાં 'વૃદ્ધ્ન', પુરુષમાં 'ક', પાણીમાં 'કં' અને માથામાં 'શિરસ' કહેવાય છે.

સ્યાત્ પુલાકસ્તુચ્છધાન્યે સંક્ષેપે ભક્તસિક્થકે । મહેન્દ્રગુગ્ગુલૂલૂકવ્યાલગ્રાહિષુ કૌશિકઃ ।। ૩૬૨.

'પુલાક' એટલે ખાલી અનાજ, 'તુચ્છ' એટલે નકામું અનાજ; સંક્ષિપ્તમાં 'સંક્ષેપ', ભોજનમાં 'ભક્ત', લોટમાં 'સિક્થક'; મહેન્દ્ર, ગુગ્ગુલુ, ઘુવડ, સાપ અને ગ્રાહી માટે 'કૌશિક' શબ્દ વપરાય છે.

શાલાવૃકૌ કપિશ્વાનૌ માનં સ્યાન્મિતિસાધનં । સર્ગઃ સ્વભાવનિર્મોક્ષનિશ્ચયાધ્યાયસૃષ્ટિષુ ।। ૩૬૨.

'શાલા' અને 'વૃક' એટલે વાઘ, 'કપિ' અને 'શ્વાન' એટલે વાંદર અને કૂતરો; 'માન' એટલે માપ કે માપવાનું સાધન; 'સર્ગ' એટલે સર્જન, 'સ્વભાવ' એટલે સ્વભાવ, 'નિર્મોક્ષ' એટલે મુક્તિ, 'નિશ્ચય' એટલે નિશ્ચય, 'અધ્યાય' એટલે અધ્યાય, 'સૃષ્ટિ' એટલે સર્જન.

યોગઃ સન્નહનોપાયધ્યાનસઙ્ગતિયુક્તિષુ । ભોગઃ સુખે સ્ત્ર્યાદિભૃતાવવ્જૌ શઙ્ખનિશાકરૌ ।। ૩૬૨.

'યોગ' એટલે જોડાણ, કવચ, ઉપાય, ધ્યાન, સંબંધ અને રીત; 'ભોગ' એટલે આનંદ, સુખ, સ્ત્રી વગેરે; 'ભૃત' એટલે નોકર; 'અવ્જ' એટલે હંસ; 'શંખ' એટલે શંખ; 'નિશાકર' એટલે ચંદ્ર.

કાકેભગણ્ડૌ કરટૌ દુશ્ચર્મા શિપિવિષ્ટકઃ । રિષ્ટં ક્ષએમાશુભાભાવેષ્વરિષ્ટે તુ શુભાઽશુભે ।। ૩૬૨.

'કાક' અને 'ભગંડ' એટલે કાગડો અને વૃષણ; 'કરટ' એટલે વાંદર; 'દુશ્ચર્મા' એટલે ખરાબ ચામડીવાળો; 'શિપિવિષ્ટક' એટલે કૂષ્ટરોગી; 'અરિષ્ટ' એટલે દુર્ભાગ્ય; 'ક્ષેમ' એટલે સુખ; જયારે શુભ કે અશુભ નથી, ત્યારે 'અરિષ્ટ' બંને અર્થ આપે છે.

વ્યુષ્ટિઃ ફલે સમૃદ્ધૌ ચ દૃષ્ટિર્જ્ઞાનેઽક્ષિણ દર્શને । નિષ્ઠાનિષ્પત્તિનાશાન્તાઃ કાષ્ઠોત્કર્ષે સ્થિતૌ દિશિ ।। ૩૬૨.

'વ્યુષ્ટિ' એટલે ફળ અને સમૃદ્ધિ; 'દૃષ્ટિ' એટલે જ્ઞાન, આંખ અને દર્શન; 'નિષ્ઠા' એટલે સિદ્ધિ, વિનાશ, શાંતિ, લાકડું, ઊંચાઈ, સ્થિરતા અને દિશા.

ભૂગોવાચસ્ત્વિડ઼ા ઇલાઃ પ્રગાઢ઼ં ભૃશકૃચ્છ્રયોઃ । ભૃશપ્રતિજ્ઞયોર્વાઢ઼ં શક્તસ્થૂલૌ દૃઢ઼ૌ ત્રિષુ ।। ૩૬૨.

'ભૂગ' એટલે વાણી; 'વાક' પણ વાણી; 'ઇલા' એટલે ધરતી; 'પ્રગારહ' એટલે ઊંડું કે ભારે; 'ભૃશ' એટલે ભારે કે કઠિન; 'ભૃશપ્રતિજ્ઞા' એટલે મજબૂત પ્રતિજ્ઞા; 'વાર્હ' એટલે શક્તિશાળી; 'શક્ત' એટલે મજબૂત; 'સ્થૂળ' એટલે મોટું; 'દૃઢ' એટલે મજબૂત; આ ત્રણેય અર્થમાં આવે છે.

વિન્યસ્તસંહતૌ વ્યૂઢ઼ૌ કૃષ્ણો વ્યાસેઽર્જ્જુને હરૌ । પણો દ્યતાદિષૂત્સૃષ્ટે ભૃતૌ મૂલ્યે ધનઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

'વિન્યસ્ત' એટલે ગોઠવણી; 'સંહત' એટલે એકઠું કરવું; 'વ્યૂહ' એટલે ગોઠવણી; 'કૃષ્ણ' એટલે વ્યાસ; 'અર્જુન' એટલે અર્જુન; 'હર' એટલે શિવ; 'પણ' એટલે જુગારનો દાવ; 'ઉત્સૃષ્ટ' એટલે છોડેલું; 'ભૃત' એટલે કિંમત; 'ધન' એટલે ધન વગેરે.

મૌર્વ્યાં દ્ર્વ્યાશ્રિતે સ્ત્વશુક્તસન્ધ્યાદિકે ગુણઃ । શ્રેષ્ઠેઽધિપે ગ્રામણીઃ સ્યાત્ જુગુપ્સાકરુણે ઘૃણો ।। ૩૬૨.

'મૌર્વી' એટલે ધનુષ્યની ડોરી; 'દ્રવ્ય' એટલે વસ્તુ; 'અશુક્ત' એટલે અજમાવેલું નહીં; 'સંધ્યા' એટલે સાંજ વગેરે; 'ગુણ' એટલે ગુણ; 'શ્રેષ્ઠ' એટલે શ્રેષ્ઠ; 'અધિપ' એટલે સ્વામી; 'ગ્રામણી' એટલે ગામનો વડો; 'જુગુપ્સા' એટલે ગૃણા; 'કરુણા' એટલે દયા; 'ઘૃણા' પણ દયા અર્થમાં આવે છે.

તૃષ્ણા સ્પૃહાપિપાસે દ્વે વિપણિઃ સ્યાદ્વણિક્પથે । વિષાભિસરલોહેષુ તીક્ષ્ણં ક્લીવે ખરે ત્રિષુ ।। ૩૬૨.

'તૃષ્ણા' એટલે તરસ; 'સ્પૃહા' એટલે ઇચ્છા; 'પિપાસા' પણ તરસ; 'વિપણી' એટલે બજાર; 'વણિકપથ' એટલે વેપારીઓનો રસ્તો; ઝેરમાં 'વિષ', લોખંડમાં 'અભિસર', તીખાશમાં 'તીક્ષ્ણ'; હિજડામાં 'ક્લીવ', ગધેડામાં 'ખર'; આ ત્રણેય અર્થમાં આવે છે.

પ્રમાણં હેતુમર્ય્યાદાશાસ્ત્રેયત્તાપ્રમાતૃષુ । કરણં ક્ષેત્રગાત્રાદાવીરિણં શૂન્યમૂપરં ।। ૩૬૨.

'પ્રમાણ' એટલે માપ, કારણ, સીમા, અધિકાર, વિસ્તૃતિ અને માપનાર; 'કરણ' એટલે સાધન, ખેતર, શરીર વગેરે; 'ઈરિણ' એટલે રણ, ખાલી અને ઉપરનું.

યન્તા હસ્તિપકે સૂતે વહ્નિજ્વાલા ચ હેતયઃ । શ્રુતં શાસ્ત્રાવધૃતયોર્યુગપર્ય્યાપ્તયોઃ કૃતં ।। ૩૬૨.

'યંતા' એટલે હાથી ચલાવનાર; 'હસ્તિપક' પણ હાથી ચલાવનાર; 'સૂત' એટલે રથચાલક; 'વહ્નિ' એટલે અગ્નિ; 'જ્વાળા' એટલે જ્વાળા; 'હેતુ' એટલે કારણ; 'શ્રુત' એટલે સાંભળેલું; 'શાસ્ત્ર' એટલે શાસ્ત્ર; 'અવધૃત' એટલે નિશ્ચિત; 'યુગ' એટલે જોડી; 'પર્યાપ્ત' એટલે પૂરતું; 'કૃત' એટલે કરેલું.

ખ્યાતે હૃષ્ટે પ્રતીતોઽભિજાતસ્તુ કુલજે બુધે । વિવિક્તૌ પૂતવિજનૌ મૂર્ચ્છિતૌ મૂઢ઼સોચ્છ્રયૌ ।। ૩૬૨.

'ખ્યાત' એટલે પ્રસિદ્ધ; 'હૃષ્ટ' એટલે આનંદિત; 'પ્રતીત' એટલે આત્મવિશ્વાસી; 'અભિજાત' એટલે ઉંચા કુળમાં જન્મેલો; 'કુલજ' એટલે સારા કુળનો; 'બુધ' એટલે બુદ્ધિશાળી; 'વિવિક્ત' એટલે એકાંત; 'પૂત' એટલે શુદ્ધ; 'વિજન' એટલે નિર્વાણ; 'મૂર્છિત' એટલે બેહોશ; 'મૂર્ખ' એટલે મૂર્ખ; 'ઉચ્છ્રય' એટલે આધાર.

અર્થોઽભિધેયરૈવસ્તુપ્રયોજનનિવત્તિષુ । નિદાનાગમયોસ્તીર્થમૃષિજુષ્ટજલે ગુરૌ ।। ૩૬૨.

'અર્થ' એટલે અર્થ; 'અભિધેય' એટલે જેનો ઉલ્લેખ થાય; 'રૈવ' એટલે હેતુ; 'પ્રયોજન' એટલે કારણ; 'નિવૃતિ' એટલે નિવૃત્તિ; 'નિદાન' એટલે કારણ; 'આગમ' એટલે પરંપરા; 'તીર્થ' એટલે પવિત્ર સ્થળ; 'ઋષિ' એટલે ઋષિ; 'જુષ્ટ' એટલે પ્રિય; 'જલ' એટલે પાણી; 'ગુરુ' એટલે ગુરુ.

પ્રાધાન્યે રાજલિઙ્ગે ચ વૃષાઙ્ગે કકુદાઽસ્ત્રિયાં । સ્ત્રી સમ્બિજ્જ્ઞાનસમ્ભાષાક્રિયાકારાજિનામસુ ।। ૩૬૨.

મુખ્યતા, રાજચિહ્નો, વાછરડાની કૂંપળ અને ગાયના કૂંપળમાં, સ્ત્રીની ઓળખ તેના જ્ઞાન, બોલચાલ, વર્તન અને નામથી થાય છે.

ધર્મ્મે રહસ્યુપનિષત્ સ્યાદૃતૌ વત્સરે શરત્ । પદં વ્યવસિતિત્રાણસ્થાનલક્ષ્માઙ્‌ઘ્રિવસ્તુષુ ।। ૩૬૨.

ધર્મમાં, ગુપ્ત ઉપદેશમાં, ઉપનિષદમાં, યોગ્ય વર્તનમાં, વર્ષ અને શરદમાં, નિશ્ચય, રક્ષા અને પગ તથા વસ્તુઓની શુભતા એ સ્થળે જોવા મળે છે.

ત્રિષ્વિષ્ટમધુરૌ સ્વાદૂ મૃદૂ ચાતીક્ષ્ણકોમલૌ । સત્યે સાધૌ વિદ્યમાને પ્રશસ્તેઽભ્યર્હિતે ચ સત્ ।।૩૬૨.

ત્રણમાં, મીઠું, મધુર, નરમ અને અત્યંત તીવ્ર તથા કોમળ; સત્યમાં, સારા ગુણમાં, જે છે તેમાં, પ્રશંસનીયમાં અને યોગ્યમાં સાર છે.

વિધિર્વિધાને દૈવેઽપિ પ્રણિધિઃ પ્રાર્થને ચરે । વધૂર્જાયા સ્નુષા સ્ત્રી ચ સુધાલેપોઽમૃતં સ્નુહી ।। ૩૬૨.

નિયમ અને તેનું પાલન, દૈવી કાર્યોમાં પણ, ધ્યાન અને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; પત્ની, જાયાર, વહુ, સ્ત્રી, અમૃત અને દુધોળના રસને અમૃત સમાન માનવામાં આવે છે.

સ્પૃહા સમ્પ્રત્યયઃ શ્રદ્ધા પણિડતમ્મન્યગર્વ્વિતૌ । બ્રહ્મબન્ધુરધિક્ષેપે ભાનૂરશ્મિદિવાકરૌ ।। ૩૬૨.

ઇચ્છા, વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા, પંડિતાઈ, મનનો અહંકાર; બ્રાહ્મણના સંબંધીને અપમાન, સૂર્ય, તેની કિરણો અને દિવસ બનાવનાર.

દ્કાલાણૌ શૈલપાષાણૌ મૂર્ખનીચૌ પૃથગ્જનૌ । તરુશૈલૌ શિખરિણૌ તનુસ્ત્વગ્દેહયોરપિ ।। ૩૬૨.

બે સમય, બે પથ્થર, મૂર્ખ અને નીચ, બે અલગ વ્યક્તિ; વૃક્ષ અને પર્વત, શિખર અને ટોચ, તથા શરીર અને ચામડી પણ.

આત્મા યત્નો ધૃતિર્બુદ્ધિઃ સ્વભાવો બ્રહ્મ વર્ષ્મ ચ । ઉત્થાનં પૌરુષે તન્ત્રે વ્યુત્થાનં પ્રતિરોધને ।। ૩૬૨.

આત્મા, પ્રયત્ન, ધીરજ, બુદ્ધિ, સ્વભાવ, બ્રહ્મ અને કાયાં; કાર્યમાં ઊઠવું અને વિરોધમાં ઊભા રહેવું.

નિર્ય્યાતનં વૈરશુદ્ધૌ દાને ન્યાસાર્પણેઽપિ ચ । વ્યસનં વિપદિ ભ્રંશે દોષે કામજકોપજે ।। ૩૬૨.

શત્રુતા દૂર કરવામાં, દાનમાં, અર્પણ અને સમર્પણમાં વિદાય; દુઃખમાં, નુકસાનમાં, કામ અને ક્રોધથી થયેલા દોષમાં દુઃખ આવે છે.

મૃગયાક્ષો દિવાસ્વપ્નઃ પરિવાદઃ સ્ત્રિયો મદઃ । તૌર્ય્યત્રિકં વૃથાટ્યા ચ કામજો દશકો ગણઃ ।। ૩૬૨.

શિકાર, જુગાર, દિવસમાં સપના, નિંદા, સ્ત્રીઓ, નશો; ત્રણ પ્રકારની કળા, વ્યર્થ ભટકવું અને કામથી થતો દસ પ્રકારનો જૂથ.

પૈશૂન્યં સાહસં દ્રોહ ઈર્ષ્યાસૂયાર્થદૂષણમ્ । વાગ્‌દણ્ડશ્ચૈવ પારુષ્યં ક્રોધજોઽપિ ગણોઽષ્ટકઃ ।। ૩૬૨.

પીછેહઠ, હિંસા, દ્રોહ, ઈર્ષ્યા, ડાહ્યા, ધનનો દુરુપયોગ; કઠોર વાણી અને ક્રૂરતા, ક્રોધથી થતો આઠ પ્રકારનો જૂથ.

અકર્મ્મગુહ્યે કૌપીનં મૈથુનં સઙ્ગતૌ રતૌ । પ્રધાનં પરમાર્થા ધીઃ પ્રજ્ઞાનં બુદ્ધિચિહ્નયોઃ ।। ૩૬૨.

ગુપ્ત રીતે કશું ન કરવું, કૌપીન, સંગ અને આનંદમાં મિલન; મુખ્યતા, પરમાર્થ, બુદ્ધિ અને જ્ઞાનના લક્ષણો.

ક્રન્દને રોદનાહ્વાને વષ્મ દેહપ્રમાણયોઃ । આરાધનં સાધને સ્યાદવાપ્તૌ તોષણેઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

રડવું, બોલાવવું અને શરીર માપવામાં; આરાધનામાં સિદ્ધિ, પ્રાપ્તીમાં સંતોષ.