અગ્નિપુરાણમ્

અભાવે નહ્યનો નાપિ માસ્મ માલઞ્ચ વારણે । પક્ષાન્તરે ચેદ્યદિ ચ તત્ત્વે ત્વઽદ્ધાઽઞ્ચસા દ્વયમ્ ।। ૩૬૧.

'અભાવે' ગેરહાજરીમાં માટે છે; 'નહ્યનો' અને 'નાપિ' બિલકુલ નહીં માટે છે; 'મા' અને 'માલંચ' મનાઈ માટે છે; 'વારણે' રોકવા માટે છે; 'પક્ષાંતરે' બીજા પ્રસંગે માટે છે; 'ચેદ' અને 'યદી' જો માટે છે; 'તત્વે' વાસ્તવમાં માટે છે; 'ત્વ', 'દ્ધા', 'અંજસા' ખરેખર માટે છે; 'દ્વયમ્' બંને માટે છે.

પ્રાકાશ્યે પ્રાદુરાવિઃ સ્યાદોમેવં પરમં મતે । સમન્તતસ્તુ પરિતઃ સર્વતો વિશ્વગિત્યપિ ।। ૩૬૧.

'પ્રાકાશ્યે' સ્પષ્ટતા કે પ્રકાશમાં માટે છે; 'પ્રાદુરાવિઃ' પ્રગટ થવામાં માટે છે; 'એવં' આમ માટે છે; 'પરમં મતે' શ્રેષ્ઠ મતમાં માટે છે; 'સમંતતઃ', 'પરિતઃ', 'સર્વતઃ' ચારેય બાજુ કે સર્વત્ર માટે છે; 'વિશ્વગ્' પણ સર્વત્ર માટે છે.

અકામાનુમતૌ કામમસૂયોપગમેઽસ્તુ ચ । નનુ ચ સ્યાદ્વિરોધોક્તૌ ક્કચ્ચિત્ કામપ્રવેદને ।। ૩૬૧.

'અકામ' ઇચ્છા વિના માટે છે; 'અનુમતૌ' મંજૂરીથી માટે છે; 'કામ' ઇચ્છા માટે છે; 'અસૂયા' ઈર્ષ્યા માટે છે; 'ઉપગમે' સ્વીકારવામાં માટે છે; 'નનુ' પ્રશ્ન માટે છે; 'સ્યાત્' કદાચ માટે છે; 'વિરોધ' વિરોધ માટે છે; 'ઉક્તૌ' કહેવામાં માટે છે; 'કચિત્' ક્યાંક માટે છે; 'કામપ્રવેદને' ઇચ્છા વ્યક્ત કરવામાં માટે છે.

નિઃષમં દુઃષમં ગર્હ્યે યથાસ્વલન્તુ યથાયથં । મૃષા મિથ્યા ચ વિતથે યથાર્થન્તુ યથાતથં ।। ૩૬૧.

'નિષમં' અને 'દુષમં' ખોટી રીતે માટે છે; 'ગર્હ્યે' દોષારોપણ માટે છે; 'યથાસ્વલમ્' અને 'યથાયથં' યોગ્ય પ્રમાણે માટે છે; 'મૃષા' અને 'મિથ્યા' ખોટું માટે છે; 'વિતથેઃ' અસત્ય માટે છે; 'યથાર્થં' અને 'યથાતથં' સાચું કે જેમ છે તેમ માટે છે.

સ્યુરેવન્તુ પુનર્વૈવેત્યવધારણવાચકાઃ । પ્રાગતીતાર્થકં નૂનમવશ્યં નિશ્ચયે દ્વયં ।। ૩૬૧.

'સ્યુરેવ' અને 'પુનર્વૈ' નિશ્ચય કે ભાર આપવા માટે છે; 'અવધારણવાચક' એટલે નિશ્ચય દર્શાવતાં શબ્દો; 'પ્રાગ્' પહેલા માટે છે; 'અતીત' ગયા માટે છે; 'અર્થકમ્' અર્થમાં માટે છે; 'નૂનમ્' ચોક્કસ માટે છે; 'અવશ્યં' જરૂર માટે છે; 'નિશ્ચયે' નિશ્ચયમાં માટે છે; 'દ્વયમ્' બંને માટે છે.

સંવદ્વર્ષેઽવરે ત્વર્વાગામેવં સ્વયમાત્મના । અલ્પે નીચૈર્મહત્યુચ્ચૈઃ પ્રાયોભૂમ્ન્યઽદ્રુતે શનૈઃ ।। ૩૬૧.

'સંવાદવર્ષે' વાતચીતના વર્ષે માટે છે; 'અવરે' નીચા માટે છે; 'ત્વરવાગામે' આવનારા માટે છે; 'સ્વયમ્' અને 'આત્મના' પોતે માટે છે; 'અલ્પે' ઓછી માત્રામાં માટે છે; 'નીચૈઃ' નીચા માટે છે; 'મહત્ય' અને 'ઉચ્ચૈઃ' મોટા અને ઊંચા માટે છે; 'પ્રાયો' મોટેભાગે માટે છે; 'ભૂમ્નિ' ધરતી પર માટે છે; 'અદ્રુતે' આધાર વિના માટે છે; 'શનૈઃ' ધીમે ધીમે માટે છે.

સના નિત્યે વહિર્વાહ્યે સ્માતીતેઽસ્તમદર્શને । અસ્તિ સચ્ચવે રુષોક્તાવૂમું પ્રશ્નેઽનુનયે ત્વયિ ।। ૩૬૧.

'સના' સદાય માટે છે; 'નિત્યે' સતત માટે છે; 'વહિઃ' અને 'વાહ્યે' બહાર માટે છે; 'સ્માતીતે' ગયા સમયથી માટે છે; 'અસ્તમદર્શને' અદૃશ્ય થવામાં માટે છે; 'અસ્તિ' અને 'સત્' છે માટે છે; 'ચવે' ખરેખર માટે છે; 'રુષોક્તૌ' ગુસ્સેમાં બોલવામાં માટે છે; 'ઊમું' સંકેત શબ્દ છે; 'પ્રશ્ને' પ્રશ્નમાં માટે છે; 'અનુનયે' વિનંતી માટે છે; 'ત્વયિ' તારી પાસે માટે છે.

હૂં તર્કે સ્યાદુષા રાત્રેકરવસાને નમો નતૌ । પુનરર્થેઽઙ્ગનિન્દાયાં દુષ્ઠુ સુષ્ઠુ પ્રશંસને ।। ૩૬૧.

'હૂં' તર્કમાં વપરાય છે; 'તર્કે' વિચારમાં છે; 'ઉષા' પ્રભાત માટે છે; 'રાત્રે' રાત્રે માટે છે; 'કરવસાને' હાથના અંતે (અથવા રાત્રિના અંતે) માટે છે; 'નમો' વંદન માટે છે; 'નતૌ' નમન માટે છે; 'પુનરર્થે' ફરીથી માટે છે; 'અંગનિંદાયાં' સ્ત્રીની નinda માટે છે; 'દુષ્ઠુ' ખરાબ માટે છે; 'સુષ્ઠુ' સારી રીતે માટે છે; 'પ્રશંસને' પ્રશંસા માટે છે.

સાયં સાયે પ્રગે પ્રાતઃ પ્રભાતે નિકષાઽન્તિકે । પરુત્પરાર્ય્યૈષમોઽબ્દે પૂર્વે પૂર્વતરે યતિ ।। ૩૬૧.

'સાયં' અને 'સાયે' સાંજ માટે છે; 'પ્રગે', 'પ્રાતઃ', 'પ્રભાતે' સવાર માટે છે; 'નિકષા' નજીક માટે છે; 'અંતિકે' બાજુમાં માટે છે; 'પરુત્', 'પરાર્ય', 'ઐષમ' આગળ કે દૂર માટે છે; 'અબ્દે' વર્ષે માટે છે; 'પૂર્વે' અને 'પૂર્વતરે' પહેલા માટે છે; 'યતિ' પ્રયત્નમાં માટે છે.

અદ્યાત્રાહ્ન્યઽથ પૂર્વલહ્નીત્યદૌ પૂર્વોત્તરા પરાત્ । તથાઽધરાન્યાન્યતરેતરાત્પૂર્વ્વોદુરાદયઃ ।। ૩૬૧.

આજે, કાલે અને પરમ દિવસે; ગયા દિવસે, વહેલી સવારે અને પછી; પહેલાનું અને પછીનું, ઉત્તમ અને નીચું, અને પછીના ક્રમમાં આવતાં બીજા; આમ, પહેલું, પછીનું, દૂરનું અને શરૂઆતનું.

ઉભયદ્યુશ્ચોભયેદ્યુઃ પરે ત્વહ્નિ પરેદ્યવિ । હ્યો ગતેઽનાગતેઽહ્નિ સ્વઃ પરશ્વઃ શ્વઃ પરેઽહનિ ।। ૩૬૧.

બન્ને દિવસો, બન્ને પછીનો દિવસ; પછીનો દિવસ, આગળનો દિવસ; ગઈકાલ, વીતી ગયેલો દિવસ, જે આવ્યો નથી એવો દિવસ; પરમ દિવસે, કાલે અને પછીના દિવસે.

તદા તદાનીં યુગપદેકદા સર્વદા સદા । પતર્હિ સમ્પ્રતીદાનીમધુના સામ્પ્રતન્તથા ।। ૩૬૧.

ત્યારે, એ સમયે, એકસાથે, એક જ સમયે, હંમેશા, સદા માટે; એ સમયે, અત્યારે, હવે, આ ક્ષણે અને એ જ રીતે.

અગ્નિરુવાચ આકાશે ત્રિદિવે નાકો લોકસ્તુ ભુવને જને । પદ્યે યશસિ ચ શલોકઃ શરે ખડ્ગે ચ સાયકઃ ।। ૩૬૨.

અગ્નિ બોલ્યા: આકાશમાં 'આકાશ', ત્રીજાં સ્વર્ગમાં 'ત્રિદિવ', જગતમાં 'નાક', લોકમાં 'લોક'; કાવ્યમાં 'પદ્ય', યશમાં 'યશ', શ્લોકમાં 'શ્લોક'; તીરમાં 'શર', તલવારમાં 'ખડગ' અને બાણમાં 'સાયક' કહેવાય છે.

આનકઃ પટહો ભેરી કલઙ્કોઽઙ્કાપવાદયોઃ । મારુતે વેધસિ વ્રધ્ને પુંસિ કઃ કં શિરોઽમ્બુનોઃ ।। ૩૬૨.

'આનક' એટલે ઢોલ, 'પટહ' એટલે મોટો ઢોલ, 'ભેરી' એટલે વિશાળ ઢોલ; 'કલંક' એટલે દાગ, 'અંક' એટલે નિશાની; પવનમાં 'મારુત', ભેદવામાં 'વેધ', વંધ્યા પશુમાં 'વૃદ્ધ્ન', પુરુષમાં 'ક', પાણીમાં 'કં' અને માથામાં 'શિરસ' કહેવાય છે.

સ્યાત્ પુલાકસ્તુચ્છધાન્યે સંક્ષેપે ભક્તસિક્થકે । મહેન્દ્રગુગ્ગુલૂલૂકવ્યાલગ્રાહિષુ કૌશિકઃ ।। ૩૬૨.

'પુલાક' એટલે ખાલી અનાજ, 'તુચ્છ' એટલે નકામું અનાજ; સંક્ષિપ્તમાં 'સંક્ષેપ', ભોજનમાં 'ભક્ત', લોટમાં 'સિક્થક'; મહેન્દ્ર, ગુગ્ગુલુ, ઘુવડ, સાપ અને ગ્રાહી માટે 'કૌશિક' શબ્દ વપરાય છે.

શાલાવૃકૌ કપિશ્વાનૌ માનં સ્યાન્મિતિસાધનં । સર્ગઃ સ્વભાવનિર્મોક્ષનિશ્ચયાધ્યાયસૃષ્ટિષુ ।। ૩૬૨.

'શાલા' અને 'વૃક' એટલે વાઘ, 'કપિ' અને 'શ્વાન' એટલે વાંદર અને કૂતરો; 'માન' એટલે માપ કે માપવાનું સાધન; 'સર્ગ' એટલે સર્જન, 'સ્વભાવ' એટલે સ્વભાવ, 'નિર્મોક્ષ' એટલે મુક્તિ, 'નિશ્ચય' એટલે નિશ્ચય, 'અધ્યાય' એટલે અધ્યાય, 'સૃષ્ટિ' એટલે સર્જન.

યોગઃ સન્નહનોપાયધ્યાનસઙ્ગતિયુક્તિષુ । ભોગઃ સુખે સ્ત્ર્યાદિભૃતાવવ્જૌ શઙ્ખનિશાકરૌ ।। ૩૬૨.

'યોગ' એટલે જોડાણ, કવચ, ઉપાય, ધ્યાન, સંબંધ અને રીત; 'ભોગ' એટલે આનંદ, સુખ, સ્ત્રી વગેરે; 'ભૃત' એટલે નોકર; 'અવ્જ' એટલે હંસ; 'શંખ' એટલે શંખ; 'નિશાકર' એટલે ચંદ્ર.

કાકેભગણ્ડૌ કરટૌ દુશ્ચર્મા શિપિવિષ્ટકઃ । રિષ્ટં ક્ષએમાશુભાભાવેષ્વરિષ્ટે તુ શુભાઽશુભે ।। ૩૬૨.

'કાક' અને 'ભગંડ' એટલે કાગડો અને વૃષણ; 'કરટ' એટલે વાંદર; 'દુશ્ચર્મા' એટલે ખરાબ ચામડીવાળો; 'શિપિવિષ્ટક' એટલે કૂષ્ટરોગી; 'અરિષ્ટ' એટલે દુર્ભાગ્ય; 'ક્ષેમ' એટલે સુખ; જયારે શુભ કે અશુભ નથી, ત્યારે 'અરિષ્ટ' બંને અર્થ આપે છે.

વ્યુષ્ટિઃ ફલે સમૃદ્ધૌ ચ દૃષ્ટિર્જ્ઞાનેઽક્ષિણ દર્શને । નિષ્ઠાનિષ્પત્તિનાશાન્તાઃ કાષ્ઠોત્કર્ષે સ્થિતૌ દિશિ ।। ૩૬૨.

'વ્યુષ્ટિ' એટલે ફળ અને સમૃદ્ધિ; 'દૃષ્ટિ' એટલે જ્ઞાન, આંખ અને દર્શન; 'નિષ્ઠા' એટલે સિદ્ધિ, વિનાશ, શાંતિ, લાકડું, ઊંચાઈ, સ્થિરતા અને દિશા.

ભૂગોવાચસ્ત્વિડ઼ા ઇલાઃ પ્રગાઢ઼ં ભૃશકૃચ્છ્રયોઃ । ભૃશપ્રતિજ્ઞયોર્વાઢ઼ં શક્તસ્થૂલૌ દૃઢ઼ૌ ત્રિષુ ।। ૩૬૨.

'ભૂગ' એટલે વાણી; 'વાક' પણ વાણી; 'ઇલા' એટલે ધરતી; 'પ્રગારહ' એટલે ઊંડું કે ભારે; 'ભૃશ' એટલે ભારે કે કઠિન; 'ભૃશપ્રતિજ્ઞા' એટલે મજબૂત પ્રતિજ્ઞા; 'વાર્હ' એટલે શક્તિશાળી; 'શક્ત' એટલે મજબૂત; 'સ્થૂળ' એટલે મોટું; 'દૃઢ' એટલે મજબૂત; આ ત્રણેય અર્થમાં આવે છે.

વિન્યસ્તસંહતૌ વ્યૂઢ઼ૌ કૃષ્ણો વ્યાસેઽર્જ્જુને હરૌ । પણો દ્યતાદિષૂત્સૃષ્ટે ભૃતૌ મૂલ્યે ધનઽપિ ચ ।। ૩૬૨.

'વિન્યસ્ત' એટલે ગોઠવણી; 'સંહત' એટલે એકઠું કરવું; 'વ્યૂહ' એટલે ગોઠવણી; 'કૃષ્ણ' એટલે વ્યાસ; 'અર્જુન' એટલે અર્જુન; 'હર' એટલે શિવ; 'પણ' એટલે જુગારનો દાવ; 'ઉત્સૃષ્ટ' એટલે છોડેલું; 'ભૃત' એટલે કિંમત; 'ધન' એટલે ધન વગેરે.

મૌર્વ્યાં દ્ર્વ્યાશ્રિતે સ્ત્વશુક્તસન્ધ્યાદિકે ગુણઃ । શ્રેષ્ઠેઽધિપે ગ્રામણીઃ સ્યાત્ જુગુપ્સાકરુણે ઘૃણો ।। ૩૬૨.

'મૌર્વી' એટલે ધનુષ્યની ડોરી; 'દ્રવ્ય' એટલે વસ્તુ; 'અશુક્ત' એટલે અજમાવેલું નહીં; 'સંધ્યા' એટલે સાંજ વગેરે; 'ગુણ' એટલે ગુણ; 'શ્રેષ્ઠ' એટલે શ્રેષ્ઠ; 'અધિપ' એટલે સ્વામી; 'ગ્રામણી' એટલે ગામનો વડો; 'જુગુપ્સા' એટલે ગૃણા; 'કરુણા' એટલે દયા; 'ઘૃણા' પણ દયા અર્થમાં આવે છે.

તૃષ્ણા સ્પૃહાપિપાસે દ્વે વિપણિઃ સ્યાદ્વણિક્પથે । વિષાભિસરલોહેષુ તીક્ષ્ણં ક્લીવે ખરે ત્રિષુ ।। ૩૬૨.

'તૃષ્ણા' એટલે તરસ; 'સ્પૃહા' એટલે ઇચ્છા; 'પિપાસા' પણ તરસ; 'વિપણી' એટલે બજાર; 'વણિકપથ' એટલે વેપારીઓનો રસ્તો; ઝેરમાં 'વિષ', લોખંડમાં 'અભિસર', તીખાશમાં 'તીક્ષ્ણ'; હિજડામાં 'ક્લીવ', ગધેડામાં 'ખર'; આ ત્રણેય અર્થમાં આવે છે.

પ્રમાણં હેતુમર્ય્યાદાશાસ્ત્રેયત્તાપ્રમાતૃષુ । કરણં ક્ષેત્રગાત્રાદાવીરિણં શૂન્યમૂપરં ।। ૩૬૨.

'પ્રમાણ' એટલે માપ, કારણ, સીમા, અધિકાર, વિસ્તૃતિ અને માપનાર; 'કરણ' એટલે સાધન, ખેતર, શરીર વગેરે; 'ઈરિણ' એટલે રણ, ખાલી અને ઉપરનું.

યન્તા હસ્તિપકે સૂતે વહ્નિજ્વાલા ચ હેતયઃ । શ્રુતં શાસ્ત્રાવધૃતયોર્યુગપર્ય્યાપ્તયોઃ કૃતં ।। ૩૬૨.

'યંતા' એટલે હાથી ચલાવનાર; 'હસ્તિપક' પણ હાથી ચલાવનાર; 'સૂત' એટલે રથચાલક; 'વહ્નિ' એટલે અગ્નિ; 'જ્વાળા' એટલે જ્વાળા; 'હેતુ' એટલે કારણ; 'શ્રુત' એટલે સાંભળેલું; 'શાસ્ત્ર' એટલે શાસ્ત્ર; 'અવધૃત' એટલે નિશ્ચિત; 'યુગ' એટલે જોડી; 'પર્યાપ્ત' એટલે પૂરતું; 'કૃત' એટલે કરેલું.

ખ્યાતે હૃષ્ટે પ્રતીતોઽભિજાતસ્તુ કુલજે બુધે । વિવિક્તૌ પૂતવિજનૌ મૂર્ચ્છિતૌ મૂઢ઼સોચ્છ્રયૌ ।। ૩૬૨.

'ખ્યાત' એટલે પ્રસિદ્ધ; 'હૃષ્ટ' એટલે આનંદિત; 'પ્રતીત' એટલે આત્મવિશ્વાસી; 'અભિજાત' એટલે ઉંચા કુળમાં જન્મેલો; 'કુલજ' એટલે સારા કુળનો; 'બુધ' એટલે બુદ્ધિશાળી; 'વિવિક્ત' એટલે એકાંત; 'પૂત' એટલે શુદ્ધ; 'વિજન' એટલે નિર્વાણ; 'મૂર્છિત' એટલે બેહોશ; 'મૂર્ખ' એટલે મૂર્ખ; 'ઉચ્છ્રય' એટલે આધાર.

અર્થોઽભિધેયરૈવસ્તુપ્રયોજનનિવત્તિષુ । નિદાનાગમયોસ્તીર્થમૃષિજુષ્ટજલે ગુરૌ ।। ૩૬૨.

'અર્થ' એટલે અર્થ; 'અભિધેય' એટલે જેનો ઉલ્લેખ થાય; 'રૈવ' એટલે હેતુ; 'પ્રયોજન' એટલે કારણ; 'નિવૃતિ' એટલે નિવૃત્તિ; 'નિદાન' એટલે કારણ; 'આગમ' એટલે પરંપરા; 'તીર્થ' એટલે પવિત્ર સ્થળ; 'ઋષિ' એટલે ઋષિ; 'જુષ્ટ' એટલે પ્રિય; 'જલ' એટલે પાણી; 'ગુરુ' એટલે ગુરુ.

પ્રાધાન્યે રાજલિઙ્ગે ચ વૃષાઙ્ગે કકુદાઽસ્ત્રિયાં । સ્ત્રી સમ્બિજ્જ્ઞાનસમ્ભાષાક્રિયાકારાજિનામસુ ।। ૩૬૨.

મુખ્યતા, રાજચિહ્નો, વાછરડાની કૂંપળ અને ગાયના કૂંપળમાં, સ્ત્રીની ઓળખ તેના જ્ઞાન, બોલચાલ, વર્તન અને નામથી થાય છે.

ધર્મ્મે રહસ્યુપનિષત્ સ્યાદૃતૌ વત્સરે શરત્ । પદં વ્યવસિતિત્રાણસ્થાનલક્ષ્માઙ્‌ઘ્રિવસ્તુષુ ।। ૩૬૨.

ધર્મમાં, ગુપ્ત ઉપદેશમાં, ઉપનિષદમાં, યોગ્ય વર્તનમાં, વર્ષ અને શરદમાં, નિશ્ચય, રક્ષા અને પગ તથા વસ્તુઓની શુભતા એ સ્થળે જોવા મળે છે.