અગ્નિપુરાણમ્

સમીપોભયતઃ શીઘ્રસાકલ્યાભિમુખેઽભિતઃ । નામપ્રકાશયોઃ પ્રાદુર્મિથોઽન્યોન્યં રહસ્યપિ ।। ૩૬૧.

'સમીપ' નજીક માટે, 'ઉભયતઃ' બંને બાજુ, 'શીઘ્ર' ઝડપ માટે, 'સાકલ્ય' સંપૂર્ણતા માટે, 'અભિમુખે' સામસામે, 'અભિતઃ' ચારે બાજુ, 'નામ' સ્પષ્ટતા માટે, 'પ્રકાશ' પ્રગટતા માટે, 'પ્રાદુર્' દેખાવ માટે, 'મિથો' પરસ્પર માટે, 'અન્યોન્યં' એકબીજાને માટે અને 'રહસ્ય' ગુપ્તતા માટે વપરાય છે.

તિરોઽન્તર્દ્ધૌ તિર્યગર્થે હા વિષાદશુગર્ત્તિષુ । અહહેત્યદ્‌ભુતે ખેદે હિ હેતાવવધારણે ।। ૩૬૧.

છુપાવવું માટે 'તિરો' અને 'અંતર્દ્ધિ' શબ્દો આવે છે; 'તિર્યક'નો અર્થ છે આડેથી; 'હા' દુઃખ કે નિરાશામાં બોલાય છે; 'વિષાદ' દુઃખદ સ્થિતિમાં વપરાય છે; 'અહ' અને 'હે' આશ્ચર્ય કે પીડામાં બોલાય છે; 'હિ' કારણ બતાવવા માટે આવે છે.

ચિરાય ચિરરાત્રાય ચિરસ્યાદ્યાશ્ચિરાર્થકાઃ । મુહુઃ પુનઃ પુનઃ શશ્વદ ભીક્ષણમસકૃત્ સમાઃ ।। ૩૬૧.

'ચિરાય', 'ચિરરાત્રાય' અને 'ચિરસ્યાદ્યાઃ' લાંબા સમય માટે વપરાય છે; 'મુહુઃ', 'પુનઃ પુનઃ', 'શશ્વત્', 'ભિક્ષણમ્', 'અસકૃત્' અને 'સમાઃ' વારંવાર, ફરીથી કે સતત માટે આવે છે.

સ્રાગ્જ્ઞટિત્યઞ્જસાહ્રાય સપદિ દ્રાઙ્‌મઙ્ક્ષુ ચ દ્રુતે । બલવત્ સુષ્ઠુ કિમુત વિકલ્પે કિં કિમૂત ચ ।। ૩૬૧.

'સ્રાજ્ઞટિ' અને 'અંજસા' સીધા કે સ્પષ્ટ રીતે માટે છે; 'હ્રાય', 'સપદી', 'દ્રાં', 'મઙ્ક્ષુ' અને 'દ્રુતે' ઝડપથી કે તરત માટે છે; 'બલવત્' અને 'સુષ્ઠુ' મજબૂતીથી કે સારી રીતે માટે છે; 'કિમુતા' અને 'વિકલ્પે' એટલે કે નહિ તો, શું થાય તો, કે બીજું શું; 'કિં કિમૂતા' વધુ વિકલ્પો માટે છે.

તુ હિ ચ સ્મ હ વૈ પાદપૂરણે પૂજનેપ્યતિ । દિવાહ્નીત્યથ દોષા ચ નક્તઞ્ચ રજનાવિતિ ।। ૩૬૧.

'તુ', 'હિ', 'ચ', 'સ્મ', 'હ', 'વૈ' છંદ પૂરા કરવા કે પૂજનમાં ભાર આપવા માટે આવે છે; 'દિવા', 'અહ્નિ', 'અથ', 'દોષા', 'નક્ત', 'રજની' દિવસ, બપોર, સાંજ, રાત વગેરે માટે વપરાય છે.

તિર્યગર્થે સાચિ તિરોઽપ્યથ સમ્બોધનાર્થકાઃ । સ્યુઃ પ્યાટ્‌પાડઙ્ગ હે હૈ ભોઃ સમયા નિકષા હિરુક્ ।। ૩૬૧.

'તિર્યગર્થે' અને 'સાચિ' આડેથી માટે છે; 'તિરો' પણ છુપાવવું માટે છે; 'પ્યાટ', 'પાડંગ', 'હે', 'હૈ', 'ભોઃ', 'સમયા', 'નિકષા', 'હિરુક' સંબોધન માટે બોલાય છે.

અતર્કિતે તુ સહસા સ્યાત્ પુરઃ પુરતોઽગ્રતઃ । સ્વાહા દેવહવિર્દાને શ્રૌષટ્ વૌષટ્ વષટ્ સ્વધા ।। ૩૬૧.

'અતર્કિતે' અને 'સહસા' અચાનક માટે છે; 'પુરઃ', 'પુરતઃ', 'અગ્રતઃ' આગળ કે સામે માટે છે; 'સ્વાહા' દેવોને હવન અર્પણ કરતી વખતે બોલાય છે; 'શ્રૌષટ્', 'વૌષટ્', 'વષટ્', 'સ્વધા' પણ યજ્ઞમાં અર્પણ માટે છે.

કિઞ્ચિદીષન્મનાગલ્પે પ્રેત્યાઽમુત્ર ભવાન્તરે । યથા તથા ચૈવ સામ્યે અહો હી ઇતિ વિસ્મયે ।। ૩૬૧.

'કિંચિત્', 'ઈષત્', 'મનાગલ્પે' થોડું કે ઓછી માત્રા માટે છે; 'પ્રેત્ય', 'અમુત્ર', 'ભવાંતરે' મૃત્યુ પછી, બીજાં લોકમાં કે બીજાં જન્મમાં માટે છે; 'યથા', 'તથા', 'સામ્યે' સરખા રીતે માટે છે; 'અહો' અને 'હી' આશ્ચર્ય દર્શાવવા માટે છે.

મૌને તુ તૂષ્ણીં તૂષ્ણીકં સદ્યઃ સપદિ તત્ક્ષણે । દિષ્ટ્યા શમુપયોષઞ્ચેત્યાનન્દેઽથાન્તરેઽન્તરા ।। ૩૬૧.

'મૌને', 'તૂષ્નીં', 'તૂષ્નીકમ્' મૌન માટે છે; 'સદ્યઃ', 'સપદી', 'તત્ક્ષણે' તરત કે તુરંત માટે છે; 'દિષ્ટ્યા' અને 'શમુપયોષ' આનંદ દર્શાવવા માટે છે; 'અથાંતરે' અને 'અંતરા' વચ્ચે કે દરમ્યાન માટે છે.

અન્તરેણ ચ મધ્યે સ્યુઃ પ્રસહ્ય તુ હઠાર્થકમ્ । યુક્તે દ્વે સામ્પ્રતં સ્થાનેઽભીક્ષ્‌ણં શશ્વદનારતે ।। ૩૬૧.

'અંતરેણ' અને 'મધ્યે' વચ્ચે કે મધ્યમાં માટે છે; 'પ્રસહ્ય' જોરથી માટે છે; 'હઠાર્થીકમ્' હઠપૂર્વક માટે છે; 'યુક્તે' યોગ્ય રીતે માટે છે; 'દ્વે' બે માટે છે; 'સામ્પ્રતં' હાલમાં માટે છે; 'સ્થાને' સ્થાને માટે છે; 'અભિક્ષણં', 'શશ્વત્', 'અનારતે' વારંવાર કે સતત માટે છે.

અભાવે નહ્યનો નાપિ માસ્મ માલઞ્ચ વારણે । પક્ષાન્તરે ચેદ્યદિ ચ તત્ત્વે ત્વઽદ્ધાઽઞ્ચસા દ્વયમ્ ।। ૩૬૧.

'અભાવે' ગેરહાજરીમાં માટે છે; 'નહ્યનો' અને 'નાપિ' બિલકુલ નહીં માટે છે; 'મા' અને 'માલંચ' મનાઈ માટે છે; 'વારણે' રોકવા માટે છે; 'પક્ષાંતરે' બીજા પ્રસંગે માટે છે; 'ચેદ' અને 'યદી' જો માટે છે; 'તત્વે' વાસ્તવમાં માટે છે; 'ત્વ', 'દ્ધા', 'અંજસા' ખરેખર માટે છે; 'દ્વયમ્' બંને માટે છે.

પ્રાકાશ્યે પ્રાદુરાવિઃ સ્યાદોમેવં પરમં મતે । સમન્તતસ્તુ પરિતઃ સર્વતો વિશ્વગિત્યપિ ।। ૩૬૧.

'પ્રાકાશ્યે' સ્પષ્ટતા કે પ્રકાશમાં માટે છે; 'પ્રાદુરાવિઃ' પ્રગટ થવામાં માટે છે; 'એવં' આમ માટે છે; 'પરમં મતે' શ્રેષ્ઠ મતમાં માટે છે; 'સમંતતઃ', 'પરિતઃ', 'સર્વતઃ' ચારેય બાજુ કે સર્વત્ર માટે છે; 'વિશ્વગ્' પણ સર્વત્ર માટે છે.

અકામાનુમતૌ કામમસૂયોપગમેઽસ્તુ ચ । નનુ ચ સ્યાદ્વિરોધોક્તૌ ક્કચ્ચિત્ કામપ્રવેદને ।। ૩૬૧.

'અકામ' ઇચ્છા વિના માટે છે; 'અનુમતૌ' મંજૂરીથી માટે છે; 'કામ' ઇચ્છા માટે છે; 'અસૂયા' ઈર્ષ્યા માટે છે; 'ઉપગમે' સ્વીકારવામાં માટે છે; 'નનુ' પ્રશ્ન માટે છે; 'સ્યાત્' કદાચ માટે છે; 'વિરોધ' વિરોધ માટે છે; 'ઉક્તૌ' કહેવામાં માટે છે; 'કચિત્' ક્યાંક માટે છે; 'કામપ્રવેદને' ઇચ્છા વ્યક્ત કરવામાં માટે છે.

નિઃષમં દુઃષમં ગર્હ્યે યથાસ્વલન્તુ યથાયથં । મૃષા મિથ્યા ચ વિતથે યથાર્થન્તુ યથાતથં ।। ૩૬૧.

'નિષમં' અને 'દુષમં' ખોટી રીતે માટે છે; 'ગર્હ્યે' દોષારોપણ માટે છે; 'યથાસ્વલમ્' અને 'યથાયથં' યોગ્ય પ્રમાણે માટે છે; 'મૃષા' અને 'મિથ્યા' ખોટું માટે છે; 'વિતથેઃ' અસત્ય માટે છે; 'યથાર્થં' અને 'યથાતથં' સાચું કે જેમ છે તેમ માટે છે.

સ્યુરેવન્તુ પુનર્વૈવેત્યવધારણવાચકાઃ । પ્રાગતીતાર્થકં નૂનમવશ્યં નિશ્ચયે દ્વયં ।। ૩૬૧.

'સ્યુરેવ' અને 'પુનર્વૈ' નિશ્ચય કે ભાર આપવા માટે છે; 'અવધારણવાચક' એટલે નિશ્ચય દર્શાવતાં શબ્દો; 'પ્રાગ્' પહેલા માટે છે; 'અતીત' ગયા માટે છે; 'અર્થકમ્' અર્થમાં માટે છે; 'નૂનમ્' ચોક્કસ માટે છે; 'અવશ્યં' જરૂર માટે છે; 'નિશ્ચયે' નિશ્ચયમાં માટે છે; 'દ્વયમ્' બંને માટે છે.

સંવદ્વર્ષેઽવરે ત્વર્વાગામેવં સ્વયમાત્મના । અલ્પે નીચૈર્મહત્યુચ્ચૈઃ પ્રાયોભૂમ્ન્યઽદ્રુતે શનૈઃ ।। ૩૬૧.

'સંવાદવર્ષે' વાતચીતના વર્ષે માટે છે; 'અવરે' નીચા માટે છે; 'ત્વરવાગામે' આવનારા માટે છે; 'સ્વયમ્' અને 'આત્મના' પોતે માટે છે; 'અલ્પે' ઓછી માત્રામાં માટે છે; 'નીચૈઃ' નીચા માટે છે; 'મહત્ય' અને 'ઉચ્ચૈઃ' મોટા અને ઊંચા માટે છે; 'પ્રાયો' મોટેભાગે માટે છે; 'ભૂમ્નિ' ધરતી પર માટે છે; 'અદ્રુતે' આધાર વિના માટે છે; 'શનૈઃ' ધીમે ધીમે માટે છે.

સના નિત્યે વહિર્વાહ્યે સ્માતીતેઽસ્તમદર્શને । અસ્તિ સચ્ચવે રુષોક્તાવૂમું પ્રશ્નેઽનુનયે ત્વયિ ।। ૩૬૧.

'સના' સદાય માટે છે; 'નિત્યે' સતત માટે છે; 'વહિઃ' અને 'વાહ્યે' બહાર માટે છે; 'સ્માતીતે' ગયા સમયથી માટે છે; 'અસ્તમદર્શને' અદૃશ્ય થવામાં માટે છે; 'અસ્તિ' અને 'સત્' છે માટે છે; 'ચવે' ખરેખર માટે છે; 'રુષોક્તૌ' ગુસ્સેમાં બોલવામાં માટે છે; 'ઊમું' સંકેત શબ્દ છે; 'પ્રશ્ને' પ્રશ્નમાં માટે છે; 'અનુનયે' વિનંતી માટે છે; 'ત્વયિ' તારી પાસે માટે છે.

હૂં તર્કે સ્યાદુષા રાત્રેકરવસાને નમો નતૌ । પુનરર્થેઽઙ્ગનિન્દાયાં દુષ્ઠુ સુષ્ઠુ પ્રશંસને ।। ૩૬૧.

'હૂં' તર્કમાં વપરાય છે; 'તર્કે' વિચારમાં છે; 'ઉષા' પ્રભાત માટે છે; 'રાત્રે' રાત્રે માટે છે; 'કરવસાને' હાથના અંતે (અથવા રાત્રિના અંતે) માટે છે; 'નમો' વંદન માટે છે; 'નતૌ' નમન માટે છે; 'પુનરર્થે' ફરીથી માટે છે; 'અંગનિંદાયાં' સ્ત્રીની નinda માટે છે; 'દુષ્ઠુ' ખરાબ માટે છે; 'સુષ્ઠુ' સારી રીતે માટે છે; 'પ્રશંસને' પ્રશંસા માટે છે.

સાયં સાયે પ્રગે પ્રાતઃ પ્રભાતે નિકષાઽન્તિકે । પરુત્પરાર્ય્યૈષમોઽબ્દે પૂર્વે પૂર્વતરે યતિ ।। ૩૬૧.

'સાયં' અને 'સાયે' સાંજ માટે છે; 'પ્રગે', 'પ્રાતઃ', 'પ્રભાતે' સવાર માટે છે; 'નિકષા' નજીક માટે છે; 'અંતિકે' બાજુમાં માટે છે; 'પરુત્', 'પરાર્ય', 'ઐષમ' આગળ કે દૂર માટે છે; 'અબ્દે' વર્ષે માટે છે; 'પૂર્વે' અને 'પૂર્વતરે' પહેલા માટે છે; 'યતિ' પ્રયત્નમાં માટે છે.

અદ્યાત્રાહ્ન્યઽથ પૂર્વલહ્નીત્યદૌ પૂર્વોત્તરા પરાત્ । તથાઽધરાન્યાન્યતરેતરાત્પૂર્વ્વોદુરાદયઃ ।। ૩૬૧.

આજે, કાલે અને પરમ દિવસે; ગયા દિવસે, વહેલી સવારે અને પછી; પહેલાનું અને પછીનું, ઉત્તમ અને નીચું, અને પછીના ક્રમમાં આવતાં બીજા; આમ, પહેલું, પછીનું, દૂરનું અને શરૂઆતનું.

ઉભયદ્યુશ્ચોભયેદ્યુઃ પરે ત્વહ્નિ પરેદ્યવિ । હ્યો ગતેઽનાગતેઽહ્નિ સ્વઃ પરશ્વઃ શ્વઃ પરેઽહનિ ।। ૩૬૧.

બન્ને દિવસો, બન્ને પછીનો દિવસ; પછીનો દિવસ, આગળનો દિવસ; ગઈકાલ, વીતી ગયેલો દિવસ, જે આવ્યો નથી એવો દિવસ; પરમ દિવસે, કાલે અને પછીના દિવસે.

તદા તદાનીં યુગપદેકદા સર્વદા સદા । પતર્હિ સમ્પ્રતીદાનીમધુના સામ્પ્રતન્તથા ।। ૩૬૧.

ત્યારે, એ સમયે, એકસાથે, એક જ સમયે, હંમેશા, સદા માટે; એ સમયે, અત્યારે, હવે, આ ક્ષણે અને એ જ રીતે.

અગ્નિરુવાચ આકાશે ત્રિદિવે નાકો લોકસ્તુ ભુવને જને । પદ્યે યશસિ ચ શલોકઃ શરે ખડ્ગે ચ સાયકઃ ।। ૩૬૨.

અગ્નિ બોલ્યા: આકાશમાં 'આકાશ', ત્રીજાં સ્વર્ગમાં 'ત્રિદિવ', જગતમાં 'નાક', લોકમાં 'લોક'; કાવ્યમાં 'પદ્ય', યશમાં 'યશ', શ્લોકમાં 'શ્લોક'; તીરમાં 'શર', તલવારમાં 'ખડગ' અને બાણમાં 'સાયક' કહેવાય છે.

આનકઃ પટહો ભેરી કલઙ્કોઽઙ્કાપવાદયોઃ । મારુતે વેધસિ વ્રધ્ને પુંસિ કઃ કં શિરોઽમ્બુનોઃ ।। ૩૬૨.

'આનક' એટલે ઢોલ, 'પટહ' એટલે મોટો ઢોલ, 'ભેરી' એટલે વિશાળ ઢોલ; 'કલંક' એટલે દાગ, 'અંક' એટલે નિશાની; પવનમાં 'મારુત', ભેદવામાં 'વેધ', વંધ્યા પશુમાં 'વૃદ્ધ્ન', પુરુષમાં 'ક', પાણીમાં 'કં' અને માથામાં 'શિરસ' કહેવાય છે.

સ્યાત્ પુલાકસ્તુચ્છધાન્યે સંક્ષેપે ભક્તસિક્થકે । મહેન્દ્રગુગ્ગુલૂલૂકવ્યાલગ્રાહિષુ કૌશિકઃ ।। ૩૬૨.

'પુલાક' એટલે ખાલી અનાજ, 'તુચ્છ' એટલે નકામું અનાજ; સંક્ષિપ્તમાં 'સંક્ષેપ', ભોજનમાં 'ભક્ત', લોટમાં 'સિક્થક'; મહેન્દ્ર, ગુગ્ગુલુ, ઘુવડ, સાપ અને ગ્રાહી માટે 'કૌશિક' શબ્દ વપરાય છે.

શાલાવૃકૌ કપિશ્વાનૌ માનં સ્યાન્મિતિસાધનં । સર્ગઃ સ્વભાવનિર્મોક્ષનિશ્ચયાધ્યાયસૃષ્ટિષુ ।। ૩૬૨.

'શાલા' અને 'વૃક' એટલે વાઘ, 'કપિ' અને 'શ્વાન' એટલે વાંદર અને કૂતરો; 'માન' એટલે માપ કે માપવાનું સાધન; 'સર્ગ' એટલે સર્જન, 'સ્વભાવ' એટલે સ્વભાવ, 'નિર્મોક્ષ' એટલે મુક્તિ, 'નિશ્ચય' એટલે નિશ્ચય, 'અધ્યાય' એટલે અધ્યાય, 'સૃષ્ટિ' એટલે સર્જન.

યોગઃ સન્નહનોપાયધ્યાનસઙ્ગતિયુક્તિષુ । ભોગઃ સુખે સ્ત્ર્યાદિભૃતાવવ્જૌ શઙ્ખનિશાકરૌ ।। ૩૬૨.

'યોગ' એટલે જોડાણ, કવચ, ઉપાય, ધ્યાન, સંબંધ અને રીત; 'ભોગ' એટલે આનંદ, સુખ, સ્ત્રી વગેરે; 'ભૃત' એટલે નોકર; 'અવ્જ' એટલે હંસ; 'શંખ' એટલે શંખ; 'નિશાકર' એટલે ચંદ્ર.

કાકેભગણ્ડૌ કરટૌ દુશ્ચર્મા શિપિવિષ્ટકઃ । રિષ્ટં ક્ષએમાશુભાભાવેષ્વરિષ્ટે તુ શુભાઽશુભે ।। ૩૬૨.

'કાક' અને 'ભગંડ' એટલે કાગડો અને વૃષણ; 'કરટ' એટલે વાંદર; 'દુશ્ચર્મા' એટલે ખરાબ ચામડીવાળો; 'શિપિવિષ્ટક' એટલે કૂષ્ટરોગી; 'અરિષ્ટ' એટલે દુર્ભાગ્ય; 'ક્ષેમ' એટલે સુખ; જયારે શુભ કે અશુભ નથી, ત્યારે 'અરિષ્ટ' બંને અર્થ આપે છે.

વ્યુષ્ટિઃ ફલે સમૃદ્ધૌ ચ દૃષ્ટિર્જ્ઞાનેઽક્ષિણ દર્શને । નિષ્ઠાનિષ્પત્તિનાશાન્તાઃ કાષ્ઠોત્કર્ષે સ્થિતૌ દિશિ ।। ૩૬૨.

'વ્યુષ્ટિ' એટલે ફળ અને સમૃદ્ધિ; 'દૃષ્ટિ' એટલે જ્ઞાન, આંખ અને દર્શન; 'નિષ્ઠા' એટલે સિદ્ધિ, વિનાશ, શાંતિ, લાકડું, ઊંચાઈ, સ્થિરતા અને દિશા.