અગ્નિપુરાણમ્

સૌગન્ધિકન્તુ કહ્લારં નીલમિન્દીવરં કજં । સ્યાદુત્‌પલં કુવલયં સિતે કુમુદકૈરવે ।। ૩૬૦.

સૌગંધિક, નિલકમળ, ઇંદીવરસ, કમળ; ઉત્પલ, કુવલય, સફેદ કુમુદ અને કૈરવ.

શાલૂકમેષાં કન્દઃ સ્યાત્ પદ્મં તામરસઙ્કજં । નીલોત્પલં કુવલયં રક્તં કોકનદં સ્મૃતમ્ ।। ૩૬૦.

આ બધામાં શાલૂક એ મૂળ છે; પદ્મ એટલે લાલ જળકમળ; નીલોત્પલ એટલે કુવલય; લાલ કમળને કોકનદ કહે છે.

કરહાટઃ શિફા કન્દં કિઞ્ચલ્કઃ કેશરોઽસ્ત્રિયાં । ખનિઃ સ્ત્રિયામાકરઃ સ્યાત્ પાદાઃ પ્રત્યન્તપર્વ્વતાઃ ।। ૩૬૦.

કરહાટ એ ફળી છે, મૂળને કંદ કહે છે; કિંચલ્ક એ પરાગ છે, અને સ્ત્રીઓમાં ખનિનો અર્થ ખાણ થાય છે; પાદા એટલે બહારના પર્વતો.

ઉપત્યકાદ્રેરાસન્ના ભૂમિરૂદ્‌ર્ધ્વમધિત્યકા । સ્વર્ગપાતાલવર્ગાદ્યા ઉક્તા નાનાર્ખકાન્ શ્રૃણુ ।। ૩૬૦.

પર્વતની તળેટી પાસેની જમીન, ઉપર ચઢતી હોય તેને ઊંચી મેદાની કહેવાય છે. હવે સ્વર્ગ, પાતાળ અને એવા અન્ય વિભાગોના વિવિધ નામો સાંભળો.

અગ્નિરુવાચ આઙીષદર્થેઽભિવ્યાપ્તૌ સીમાર્થે ધાતુયોગજે । આ પ્રગૃહ્યઃ સ્મૃતૌ વાક્યેઽપ્યાસ્તુ સ્યાત્ કોપપીડ઼યોઃ ।। ૩૬૧.

અગ્નિએ કહ્યું: 'આ' ઉપસર્ગ થોડું, વ્યાપકતા, સીમા અથવા ધાતુ સાથે જોડાઈને અંત સુધી પહોંચવાનું દર્શાવે છે. એ સ્મૃતિના વાક્યમાં, બોલવામાં અને ગુસ્સા કે દુઃખની સ્થિતિમાં પણ વપરાય છે.

પાપકુત્‌સેષદર્થે કુ ધિગ્‌જુગુપ્સનનિન્દયોઃ । ચાન્વાચયસમાહારેતરેતરસમુચ્ચયે ।। ૩૬૧.

'કુ' ઉપસર્ગ પાપ, તિરસ્કાર, નફરત, ઘૃણા અને નિંદા માટે આવે છે. 'ચ' સંયોજન, એકઠા થવું અને પરસ્પર જોડાણ માટે વપરાય છે.

સ્વસ્ત્યાશીઃ ક્ષએમપુણ્યાદૌ પ્રકર્ષે લઙ્ઘનેઽપ્યતિ । સ્વિત્પ્રશ્ને ચ વિતર્કે ચ તુ સ્યાદ્ ભેદેઽવધારણે ।। ૩૬૧.

'સ્વ' આશીર્વાદ, કલ્યાણ, પુણ્ય, શ્રેષ્ઠતા અને ક્યારેક અતિક્રમ માટે વપરાય છે. 'સ્વિત' પ્રશ્ન, શંકા અને ભેદ અથવા નિશ્ચય માટે આવે છે.

સકૃત્સહૈકવારે સ્યાદારાદ્‌દૂરસમીપયોઃ । પ્રતીચ્યાં ચરમે પશ્ચાદુતાપ્યર્થવિકલ્પયોઃ ।। ૩૬૧.

'સકૃત'નો અર્થ એકવાર, 'સહ'નો અર્થ સાથે, 'એકવાર' એટલે એક જ વખત. 'આરાત' અને 'દૂર' દૂર માટે, 'સમીપ' નજીક માટે, 'પ્રતીચ્યામ' પશ્ચિમ, 'ચરમ' છેલ્લું, 'પશ્ચાત' પછી અને 'ઉતાપિ' અર્થના વિકલ્પ માટે વપરાય છે.

પુનઃસદાર્થયોઃ શશ્વત્ સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષતુલ્યયોઃ । ખેદાનુકમ્પાસન્તોષવિસ્મયામન્ત્રણે વત ।। ૩૬૧.

'પુનઃ' પુનરાવૃત્તિ માટે, 'સદા' સતત માટે, 'શશ્વત' હંમેશા માટે, 'સાક્ષાત' સીધા માટે અને 'પ્રત્યક્ષ' સ્પષ્ટ માટે આવે છે. 'ખેદ' થાક, 'અનુકંપા' દયા, 'સંતોષ' તૃપ્તિ, 'વિસ્મય' આશ્ચર્ય અને 'અમંત્રણા' સલાહ માટે વપરાય છે.

હન્ત હર્ષેઽનુકમ્પાયાં વાક્યારમ્ભવિષાદયોઃ । પ્રતિ પ્રતિનિધૌ વીપ્સાલક્ષણાદૌ પ્રયોગતઃ ।। ૩૬૧.

'હંત' આનંદ માટે, 'હર્ષ' ખુશી માટે, 'અનુકંપા' સહાનુભૂતિ માટે, વાક્યની શરૂઆતમાં અથવા દુઃખ માટે વપરાય છે. 'પ્રતિ' વિરોધ, બદલી, પુનરાવૃત્તિની ઈચ્છા અને લક્ષણ દર્શાવવા માટે વપરાય છે.

ઇતિ હેતૌ પ્રકરણે પ્રકાશાદિસમાપ્તિષુ । પ્રાચ્યાં પુરસ્તાત્ પ્રથમે પુરાર્થેઽગ્રત ઇત્યપિ ।। ૩૬૧.

'ઇતિ' કારણ, પ્રસંગ અને વાત પૂરી થવા માટે આવે છે. 'પ્રાચ્યામ' પૂર્વ, 'પુરસ્તાત' આગળ, 'પ્રથમે' પ્રથમ, 'પુરાર્થ' ભૂતકાળ અને 'અગ્રતઃ' આગળ માટે વપરાય છે.

યાવત્તાવચ્ચ સાકલ્યેઽવધૌ માનેઽવદારણે । મઙ્ગલાનન્તરારમ્ભપ્રશ્નકાર્ત્સ્નેષ્વઽથોથ ચ ।। ૩૬૧.

'યાવત' અને 'તાવત' પૂર્ણતા, મર્યાદા, માપ અને નિશ્ચય માટે વપરાય છે. 'મંગળ' શુભ માટે, 'અનંતર' પછી માટે, 'આરંભ' શરૂઆત માટે, 'પ્રશ્ન' પ્રશ્ન માટે, 'કૃત્સ્ન' સંપૂર્ણ માટે અને 'અથ', 'ઑથ' પરિવર્તન માટે વપરાય છે.

વૃથા નિરર્થકાવિધ્યોર્નાનાઽનેકોભયાર્થયોઃ । નુ પૃચ્છાયાં વિકલ્પે ચ પશ્ચાત્સાદૃશ્યયોરનુ ।। ૩૬૧.

'વૃથા' વ્યર્થ માટે, 'નિરર્થક' અર્થહીન માટે, 'અવિધી' નિયમના અભાવ માટે, 'નાના' વિવિધતા માટે, 'અનેક' બહુ માટે, 'ઉભયાર્થ' બંને અર્થ માટે આવે છે. 'નુ' પ્રશ્ન, વિકલ્પ અને સમાનતા પછી વપરાય છે.

પ્રશ્નાવધારણાનુજ્ઞાઽનુનયામન્ત્રણે નનુ । ગર્હાસમુચ્ચયપ્રશ્નશઙ્કાસમ્ભાવનાસ્વઽપિ ।। ૩૬૧.

'પ્રશ્ન' પ્રશ્ન માટે, 'અવધારણ' નિશ્ચય માટે, 'અનુજ્ઞા' મંજૂરી માટે, 'અનુનય' વિનંતી માટે, 'અમંત્રણા' સલાહ માટે, 'નનુ' નિંદા, સંયોજન, પ્રશ્ન, શંકા અને અનુમાન માટે વપરાય છે.

ઉપમાયાં વિકલ્પે વા સામિ ત્વર્દ્ધે જુગુપ્સિતે । અમા સહ સમીપે ચ કં વારિણિ ચ મૂદ્‌ર્ધનિ ।। ૩૬૧.

'ઉપમા' ઉપમા માટે, 'વિકલ્પ' વિકલ્પ માટે, 'સામિત્વ' સમાનતા માટે, 'અર્ધ' અડધા માટે, 'જુગુપ્સિત' ટાળવા યોગ્ય માટે વપરાય છે. 'અમા' સાથે માટે, 'સહ' નજીક માટે, 'સમીપ' નજીકતા માટે, 'કં' પાણી માટે અને 'મૂર્ધનિ' માથા માટે વપરાય છે.

ઇવેત્થમર્થયોરેવં નૂનં તર્ક્કેઽર્થનિશ્ચયે । તૂષ્ણીમર્થે સુખે જોષં કિમ્પૃચ્છાયાં જુગુપ્સને ।। ૩૬૧.

'ઇવ', 'એથમ' અને 'એવમ્' તુલના અને એ જ રીતે માટે વપરાય છે. 'નૂનમ્' નિશ્ચય માટે, 'તૂષ્નીમ્' મૌન માટે, 'સુખ' આનંદ માટે, 'જોષમ્' સંતોષ માટે, 'કિમ્' પ્રશ્ન માટે અને 'જુગુપ્સા' તિરસ્કાર માટે વપરાય છે.

નામ પ્રાકાશ્યસમ્ભાવ્યક્રોધોપગમકુત્સને । અલં ભૂષણપર્ય્યાપ્તિશક્તિવારણવાચકમ્ ।। ૩૬૧.

'નામ' સ્પષ્ટતા, શક્યતા, ગુસ્સો, નજીક આવવું અને તિરસ્કાર માટે વપરાય છે. 'અલમ્' પૂરતું, શોભા, પૂરતા પ્રમાણ, શક્તિ અને મનાઈ માટે વપરાય છે.

હું વિતર્ક્કે પરિપ્રશ્ને સમયાઽન્તિકમધ્યયોઃ । પુનરપ્રથમે ભેદે નિનિશ્ચયનિષેધયોઃ ।। ૩૬૧.

'હું' વિચાર, પુન: પુન: પ્રશ્ન અને સંમતિના મધ્ય કે અંતે વપરાય છે. 'પુન:' પુનરાવૃત્તિ માટે, 'અપ્રથમે' પ્રથમ નહીં હોય ત્યારે, 'ભેદ' ભિન્નતા માટે, 'નિશ્ચય' નિશ્ચિતતા માટે અને 'નિષેધ' મનાઈ માટે વપરાય છે.

સ્યાત્પ્રબન્ધે ચિરાતીતે નિકટાગામિકે પુરા । ઉરર્થુરી ચીરરી ચ વિસ્તારેઽઙ્ગીકૃતે ત્રયમ્ ।। ૩૬૧.

'સ્યાત્' જોડાણ માટે, 'પ્રબંધ' સતત માટે, 'ચિરાતીત' લાંબા સમય પછી માટે, 'નિકટ' નજીક માટે, 'આગામિક' આવનારા માટે, 'પુરા' ભૂતકાળ માટે વપરાય છે. 'ઉર', 'અર્થુ' અને 'ચીર' વિસ્તૃત માટે વપરાય છે અને ત્રણેય માન્ય છે.

સ્વર્ગે પરે ચ લોકે સ્વર્વાર્ત્તાસમ્ભાવયોઃ કિલ । નિષેધવાક્યાલઙ્કારે જિજ્ઞાસાવસરે૧ ખલુ ।। ૩૬૧.

'સ્વર્ગ' અને 'પર લોક' સ્વર્ગ અને પરલોક માટે આવે છે. 'સ્વર્ગવાર્તા' સ્વર્ગની ખબર માટે, 'અસંભાવ્ય' અશક્ય માટે, 'નિષેધવાક્ય' મનાઈના વાક્ય માટે, 'અલંકાર' શોભા માટે અને 'જિજ્ઞાસા' પૂછપરછ માટે વપરાય છે.

સમીપોભયતઃ શીઘ્રસાકલ્યાભિમુખેઽભિતઃ । નામપ્રકાશયોઃ પ્રાદુર્મિથોઽન્યોન્યં રહસ્યપિ ।। ૩૬૧.

'સમીપ' નજીક માટે, 'ઉભયતઃ' બંને બાજુ, 'શીઘ્ર' ઝડપ માટે, 'સાકલ્ય' સંપૂર્ણતા માટે, 'અભિમુખે' સામસામે, 'અભિતઃ' ચારે બાજુ, 'નામ' સ્પષ્ટતા માટે, 'પ્રકાશ' પ્રગટતા માટે, 'પ્રાદુર્' દેખાવ માટે, 'મિથો' પરસ્પર માટે, 'અન્યોન્યં' એકબીજાને માટે અને 'રહસ્ય' ગુપ્તતા માટે વપરાય છે.

તિરોઽન્તર્દ્ધૌ તિર્યગર્થે હા વિષાદશુગર્ત્તિષુ । અહહેત્યદ્‌ભુતે ખેદે હિ હેતાવવધારણે ।। ૩૬૧.

છુપાવવું માટે 'તિરો' અને 'અંતર્દ્ધિ' શબ્દો આવે છે; 'તિર્યક'નો અર્થ છે આડેથી; 'હા' દુઃખ કે નિરાશામાં બોલાય છે; 'વિષાદ' દુઃખદ સ્થિતિમાં વપરાય છે; 'અહ' અને 'હે' આશ્ચર્ય કે પીડામાં બોલાય છે; 'હિ' કારણ બતાવવા માટે આવે છે.

ચિરાય ચિરરાત્રાય ચિરસ્યાદ્યાશ્ચિરાર્થકાઃ । મુહુઃ પુનઃ પુનઃ શશ્વદ ભીક્ષણમસકૃત્ સમાઃ ।। ૩૬૧.

'ચિરાય', 'ચિરરાત્રાય' અને 'ચિરસ્યાદ્યાઃ' લાંબા સમય માટે વપરાય છે; 'મુહુઃ', 'પુનઃ પુનઃ', 'શશ્વત્', 'ભિક્ષણમ્', 'અસકૃત્' અને 'સમાઃ' વારંવાર, ફરીથી કે સતત માટે આવે છે.

સ્રાગ્જ્ઞટિત્યઞ્જસાહ્રાય સપદિ દ્રાઙ્‌મઙ્ક્ષુ ચ દ્રુતે । બલવત્ સુષ્ઠુ કિમુત વિકલ્પે કિં કિમૂત ચ ।। ૩૬૧.

'સ્રાજ્ઞટિ' અને 'અંજસા' સીધા કે સ્પષ્ટ રીતે માટે છે; 'હ્રાય', 'સપદી', 'દ્રાં', 'મઙ્ક્ષુ' અને 'દ્રુતે' ઝડપથી કે તરત માટે છે; 'બલવત્' અને 'સુષ્ઠુ' મજબૂતીથી કે સારી રીતે માટે છે; 'કિમુતા' અને 'વિકલ્પે' એટલે કે નહિ તો, શું થાય તો, કે બીજું શું; 'કિં કિમૂતા' વધુ વિકલ્પો માટે છે.

તુ હિ ચ સ્મ હ વૈ પાદપૂરણે પૂજનેપ્યતિ । દિવાહ્નીત્યથ દોષા ચ નક્તઞ્ચ રજનાવિતિ ।। ૩૬૧.

'તુ', 'હિ', 'ચ', 'સ્મ', 'હ', 'વૈ' છંદ પૂરા કરવા કે પૂજનમાં ભાર આપવા માટે આવે છે; 'દિવા', 'અહ્નિ', 'અથ', 'દોષા', 'નક્ત', 'રજની' દિવસ, બપોર, સાંજ, રાત વગેરે માટે વપરાય છે.

તિર્યગર્થે સાચિ તિરોઽપ્યથ સમ્બોધનાર્થકાઃ । સ્યુઃ પ્યાટ્‌પાડઙ્ગ હે હૈ ભોઃ સમયા નિકષા હિરુક્ ।। ૩૬૧.

'તિર્યગર્થે' અને 'સાચિ' આડેથી માટે છે; 'તિરો' પણ છુપાવવું માટે છે; 'પ્યાટ', 'પાડંગ', 'હે', 'હૈ', 'ભોઃ', 'સમયા', 'નિકષા', 'હિરુક' સંબોધન માટે બોલાય છે.

અતર્કિતે તુ સહસા સ્યાત્ પુરઃ પુરતોઽગ્રતઃ । સ્વાહા દેવહવિર્દાને શ્રૌષટ્ વૌષટ્ વષટ્ સ્વધા ।। ૩૬૧.

'અતર્કિતે' અને 'સહસા' અચાનક માટે છે; 'પુરઃ', 'પુરતઃ', 'અગ્રતઃ' આગળ કે સામે માટે છે; 'સ્વાહા' દેવોને હવન અર્પણ કરતી વખતે બોલાય છે; 'શ્રૌષટ્', 'વૌષટ્', 'વષટ્', 'સ્વધા' પણ યજ્ઞમાં અર્પણ માટે છે.

કિઞ્ચિદીષન્મનાગલ્પે પ્રેત્યાઽમુત્ર ભવાન્તરે । યથા તથા ચૈવ સામ્યે અહો હી ઇતિ વિસ્મયે ।। ૩૬૧.

'કિંચિત્', 'ઈષત્', 'મનાગલ્પે' થોડું કે ઓછી માત્રા માટે છે; 'પ્રેત્ય', 'અમુત્ર', 'ભવાંતરે' મૃત્યુ પછી, બીજાં લોકમાં કે બીજાં જન્મમાં માટે છે; 'યથા', 'તથા', 'સામ્યે' સરખા રીતે માટે છે; 'અહો' અને 'હી' આશ્ચર્ય દર્શાવવા માટે છે.

મૌને તુ તૂષ્ણીં તૂષ્ણીકં સદ્યઃ સપદિ તત્ક્ષણે । દિષ્ટ્યા શમુપયોષઞ્ચેત્યાનન્દેઽથાન્તરેઽન્તરા ।। ૩૬૧.

'મૌને', 'તૂષ્નીં', 'તૂષ્નીકમ્' મૌન માટે છે; 'સદ્યઃ', 'સપદી', 'તત્ક્ષણે' તરત કે તુરંત માટે છે; 'દિષ્ટ્યા' અને 'શમુપયોષ' આનંદ દર્શાવવા માટે છે; 'અથાંતરે' અને 'અંતરા' વચ્ચે કે દરમ્યાન માટે છે.