અગ્નિપુરાણમ્

તતં વીણાદિકં વાદ્યમાનદ્ધં મુરજાદિકં । વંશ્યાદિકન્તુ શુષિરં કાંસ્યતાલાદિકં ઘનં ।। ૩૬૦.

તારવાળા વાદ્ય જેમ કે વીણા, તેને તત કહે છે. ઢોલ જેવા વાદ્યને અનદ્ધ કહે છે. વાંસળી જેવા વાદ્યને શુષિર કહે છે. કાંસાના તાલ જેવા વાદ્યને ઘન કહે છે.

ચતુર્વ્વિધમિદં વાદ્યં વાદિત્રાતાદ્યનામકં । મૃદઙ્ગા મુરજા ભેદાસ્ત્વઙ્ક્યાલિઙ્ગ્યોઽર્દ્ધકાસ્ત્રયઃ ।। ૩૬૦.

આ ચાર પ્રકારના વાદ્યોને વાદ્ય અથવા વાદિત્ર કહે છે. ઢોલના પ્રકારોમાં મૃદંગ અને મુરજ આવે છે. હાથથી, બાહુથી અને અર્ધહાથથી વગાડાતા ત્રણ પ્રકાર છે.

સ્યાદ્યશઃપટહો ઢક્કા ભેર્ય્યામાનકદુન્દુભિઃ । આનકઃ ભેદા ઝર્ઝરીડિણ્ડિમાદયઃ ।। ૩૬૦.

યશપટહ, ઢક્કા, ભેરી, આમાનક અને દુન્દુભિ ઢોલના પ્રકાર છે. આના ઉપરાંત આનંદક, ઝાંઝ, ઢિંડિમ વગેરે પણ આવે છે.

મર્દ્દલઃ પણવસ્તુલ્યૌ ક્રિયામાનન્તુ તાલકઃ । લયઃ સામ્યં તાણ્ડવન્તુ નાટ્યં લાસ્યઞ્ચ નર્ત્તનં ।। ૩૬૦.

મર્દલ અને પણવ એકસરખા છે. હાથથી વગાડાતું વાદ્ય એટલે તાલક. લય એટલે તાલમેલ, સામ્ય એટલે સંગત. તાંડવ ઉગ્ર નૃત્ય છે અને નાટ્ય, લાસ્ય તથા નૃત્ય નૃત્યના પ્રકાર છે.

તૌર્ય્યત્રિકં નૃત્યગીતવાદ્યં નાટ્યમિદં ત્રયમ્ । રાજા ભટ્ટારકો દેવઃ સાભિષેકા ચ દેવ્યપિ ।। ૩૬૦.

નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યનો સંગમ એટલે તૌર્યત્રિક. આને નાટ્ય, એટલે ત્રણ પ્રકારની કળા કહે છે. રાજા, ભટ્ટારક, દેવ અને અભિષેક સાથેની રાણી પણ તેમાં આવે છે.

શ્રૃઙ્ગરવીરકરુણાદ્ભુતહાસ્યભયાનકાઃ । વીભત્સરૌદ્રે ચ રસાઃ શ્રૃઙ્ગારઃ શુચિરુજ્જ્વલઃ ।। ૩૬૦.

શૃંગાર, વીર, કરુણા, અદ્ભુત, હાસ્ય, ભયાનક, વિભત્સ અને રૌદ્ર – આ બધા રસો છે. એમાં શૃંગાર રસ સર્વેમાં શુદ્ધ અને તેજસ્વી ગણાય છે.

ઉત્સાહવર્દ્ધનો વીરઃ કારુણ્યં કરુણા ઘૃણા । કૃપા દયા ચાનુકમ્પાઽપ્યનુક્રોશોઽપ્યથો હસઃ ।। ૩૬૦.

વીરતા એ છે કે જે ઉત્સાહ વધારતી હોય છે. કરુણા એટલે દયાળુપણું, સહાનુભૂતિ, કૃપા, દયા, અનુકંપા અને અનુક્રોશ, અને હાસ્ય એટલે હાસ્યભાવ.

હાસો હાસ્યઞ્ચ બીભત્સં વિકૃતં ત્રિષ્વિદં દ્વયં । વિસ્મયોઽદ્ભુતમાશ્ચર્ય્યં ચિત્રમપ્યથ ભૈરવં ।। ૩૬૦.

હાસ્ય અને હાસ્યરસ એક જ છે. વિભત્સ એટલે વિકૃતતા, એ ત્રણ પ્રકારની હોય છે. અદ્ભુત એટલે આશ્ચર્ય, નવાઈ, અને ચમત્કાર; ભયાનક પણ એમાં આવે છે.

દારુણં ભીષણં ભીષ્મં ઘોરં ભીમં ભયાનકં । ભયઙ્કરં પ્રતિભયં રૌદ્રસ્તુગ્રમમી ત્રિષુ ।। ૩૬૦.

ક્રૂર, ભયજનક, ભયંકર, ભયાનક, ભયાવહ, ભય પેદા કરનાર અને ભયભીત કરનાર – આ બધા રૌદ્ર રસના સ્વરૂપો છે.

ચતુર્દ્દશ દરત્રાસૌ ભીતિર્ભીઃ સાધ્વસમ્ભયં । વિકારો માનસો ભાવોઽનુભાવો ભાવબોધનઃ ।। ૩૬૦.

ભયના ચૌદ પ્રકાર છે: ડર, ભય, ભયાનકતા, ગભરાટ, મનની ઉથલપાથલ, ભાવનાત્મક સ્થિતિ, પ્રતિક્રિયા અને ભાવની ઓળખ.

ગર્વ્વોઽભિમાનોઽહઙ્કારો માનશ્ચિત્તસમુન્નતિઃ । અનાદરઃ પરિભવઃ પરિભાવસ્તિરસ્ક્રિયા ।। ૩૬૦.

ગર્વ, અભિમાન, અહંકાર, આત્મસન્માન, મનની ઊંચાઈ, અવગણના, અપમાન, અપમાનીતા અને તિરસ્કાર.

વ્રીડા લજ્જા ત્રપા હ્રાઃ સ્યાદભિધ્યાનં ધને સ્પૃહા । કૌતૂહલં કૌતુકઞ્ચ કુતુકઞ્ચ કુતૂહલં ।। ૩૬૦.

લાજ, શરમ, સંકોચ, સંકુચિતતા, ઈર્ષ્યા, ધનની ઇચ્છા, કૌતુક, નવાઈ અને આશ્ચર્ય.

સ્ત્રીણં વિલાસવિવ્વોકવિભ્રમા લલિતન્તથા । હેલા લીલેત્યમી હાવાઃ ક્રિયાઃ શ્રૃઙ્ગારભાવજાઃ ।। ૩૬૦.

સ્ત્રીઓમાં રમૂજીપણું, મજાક, ભ્રમ, લાલિત્ય, છલકપટ અને રમતમાં કરાતા હાવભાવ – આ બધું શૃંગારભાવમાંથી જન્મે છે.

દ્રવકેલિપરીહાસાઃ ક્રોડ઼ા લીલા ચ કૂર્દ્દનં । સ્યાદાચ્છુરિતકં હાસઃ સોત્પ્રાસઃ સમનાક્‌સ્મિતં ।। ૩૬૦.

નરમ રમણ, રમૂજી વાતો, રમતમાં કરાતા કૃત્ય અને મજાક; અર્થસભર હાસ્ય અને હળવો સ્મિત.

અધોભુવનપાતાલં ચ્છિદ્રં શ્વભ્રં વપા શુષિઃ । ગર્ત્તાવટૌ ભુવિ શ્વભ્રે તમિશન્તિમિરં તમઃ ।। ૩૬૦.

પાતાળ, ભૂમિની નીચેનું જગત, ખાડો, ખીણ, ખોખલું સ્થાન, ખાડો, ખાડામાં પડેલું જગ્યા, અને અંધકાર, અંધારું અને અસ્પષ્ટતા.

સર્પઃ પૃદાકુર્ભુજગો દન્દશૂકોં વિલેશયઃ । વિષં ક્ષ્વેડશ્ચ ગરલં નિરયો દુર્ગતિઃ સ્ત્રિયાં ।। ૩૬૦.

સર્પ, સાપ, દૂષિત સાપ, ઝેરી જીવ, વિનાશક, ઝેર, ફુફકાર, ઘાતક ઝેર, નરક અને સ્ત્રીઓ માટે દુર્ભાગ્ય.

પયઃ કીલાલમમૃતમુદકં ભુવનં વનં । ભઙ્ગસ્તરઙ્ગુ ઊર્મ્મિર્વ્વા કલ્લોલોલ્લોલકૌ ચ તૌ ।। ૩૬૦.

દૂધ, લાળ, અમૃત, પાણી, જગત, જંગલ, તરંગ, ઉછાળો, મોજ અને બે પ્રકાર – લહેર અને ઉછાળો.

પૃષન્તિવિન્દુપૃષતાઃ કૂલં રોધશ્ચ તીરકં । તોયોત્થિતં તત્ પુલિનં જમ્બાલં પઙ્કકર્દમૌ ।। ૩૬૦.

વરસાદની બૂંદ, પાણીની બૂંદ, છાંટા, કિનારો, બંધ અને તટ; પાણીમાંથી ઊભરાતું એ રેતીનું ટાપુ, કાદવ અને ચીકટ છે.

જલોચ્છ્વાસાઃ પરીવાહાઃ કૂપકાસ્તુ વિદારકાઃ । આતરસ્તરપણ્યં સ્યાદ્‌દ્રોણી કાષ્ઠામ્બુવાહિની ।। ૩૬૦.

પાણીના પ્રવાહ, વહેણ, કૂવો અને ફાટ; નાળ, લાકડાની પાણી વહન કરતી વાસણ અને પાણીની નદી.

કલુષશ્ચાવિલોઽચ્છસ્તુ પ્રસન્નોઽથ ગભીરકં । અગાધં દાસકૈવર્ત્તૌ શમ્બૂકા જલશુક્તયઃ ।। ૩૬૦.

મેલાં, અસ્પષ્ટ, સ્વચ્છ, શુદ્ધ અને ઊંડું; અપરમાપ, નાવિક, માછીમાર, શંખ અને જળમાં રહેતી શુક્તિ.

સૌગન્ધિકન્તુ કહ્લારં નીલમિન્દીવરં કજં । સ્યાદુત્‌પલં કુવલયં સિતે કુમુદકૈરવે ।। ૩૬૦.

સૌગંધિક, નિલકમળ, ઇંદીવરસ, કમળ; ઉત્પલ, કુવલય, સફેદ કુમુદ અને કૈરવ.

શાલૂકમેષાં કન્દઃ સ્યાત્ પદ્મં તામરસઙ્કજં । નીલોત્પલં કુવલયં રક્તં કોકનદં સ્મૃતમ્ ।। ૩૬૦.

આ બધામાં શાલૂક એ મૂળ છે; પદ્મ એટલે લાલ જળકમળ; નીલોત્પલ એટલે કુવલય; લાલ કમળને કોકનદ કહે છે.

કરહાટઃ શિફા કન્દં કિઞ્ચલ્કઃ કેશરોઽસ્ત્રિયાં । ખનિઃ સ્ત્રિયામાકરઃ સ્યાત્ પાદાઃ પ્રત્યન્તપર્વ્વતાઃ ।। ૩૬૦.

કરહાટ એ ફળી છે, મૂળને કંદ કહે છે; કિંચલ્ક એ પરાગ છે, અને સ્ત્રીઓમાં ખનિનો અર્થ ખાણ થાય છે; પાદા એટલે બહારના પર્વતો.

ઉપત્યકાદ્રેરાસન્ના ભૂમિરૂદ્‌ર્ધ્વમધિત્યકા । સ્વર્ગપાતાલવર્ગાદ્યા ઉક્તા નાનાર્ખકાન્ શ્રૃણુ ।। ૩૬૦.

પર્વતની તળેટી પાસેની જમીન, ઉપર ચઢતી હોય તેને ઊંચી મેદાની કહેવાય છે. હવે સ્વર્ગ, પાતાળ અને એવા અન્ય વિભાગોના વિવિધ નામો સાંભળો.

અગ્નિરુવાચ આઙીષદર્થેઽભિવ્યાપ્તૌ સીમાર્થે ધાતુયોગજે । આ પ્રગૃહ્યઃ સ્મૃતૌ વાક્યેઽપ્યાસ્તુ સ્યાત્ કોપપીડ઼યોઃ ।। ૩૬૧.

અગ્નિએ કહ્યું: 'આ' ઉપસર્ગ થોડું, વ્યાપકતા, સીમા અથવા ધાતુ સાથે જોડાઈને અંત સુધી પહોંચવાનું દર્શાવે છે. એ સ્મૃતિના વાક્યમાં, બોલવામાં અને ગુસ્સા કે દુઃખની સ્થિતિમાં પણ વપરાય છે.

પાપકુત્‌સેષદર્થે કુ ધિગ્‌જુગુપ્સનનિન્દયોઃ । ચાન્વાચયસમાહારેતરેતરસમુચ્ચયે ।। ૩૬૧.

'કુ' ઉપસર્ગ પાપ, તિરસ્કાર, નફરત, ઘૃણા અને નિંદા માટે આવે છે. 'ચ' સંયોજન, એકઠા થવું અને પરસ્પર જોડાણ માટે વપરાય છે.

સ્વસ્ત્યાશીઃ ક્ષએમપુણ્યાદૌ પ્રકર્ષે લઙ્ઘનેઽપ્યતિ । સ્વિત્પ્રશ્ને ચ વિતર્કે ચ તુ સ્યાદ્ ભેદેઽવધારણે ।। ૩૬૧.

'સ્વ' આશીર્વાદ, કલ્યાણ, પુણ્ય, શ્રેષ્ઠતા અને ક્યારેક અતિક્રમ માટે વપરાય છે. 'સ્વિત' પ્રશ્ન, શંકા અને ભેદ અથવા નિશ્ચય માટે આવે છે.

સકૃત્સહૈકવારે સ્યાદારાદ્‌દૂરસમીપયોઃ । પ્રતીચ્યાં ચરમે પશ્ચાદુતાપ્યર્થવિકલ્પયોઃ ।। ૩૬૧.

'સકૃત'નો અર્થ એકવાર, 'સહ'નો અર્થ સાથે, 'એકવાર' એટલે એક જ વખત. 'આરાત' અને 'દૂર' દૂર માટે, 'સમીપ' નજીક માટે, 'પ્રતીચ્યામ' પશ્ચિમ, 'ચરમ' છેલ્લું, 'પશ્ચાત' પછી અને 'ઉતાપિ' અર્થના વિકલ્પ માટે વપરાય છે.

પુનઃસદાર્થયોઃ શશ્વત્ સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષતુલ્યયોઃ । ખેદાનુકમ્પાસન્તોષવિસ્મયામન્ત્રણે વત ।। ૩૬૧.

'પુનઃ' પુનરાવૃત્તિ માટે, 'સદા' સતત માટે, 'શશ્વત' હંમેશા માટે, 'સાક્ષાત' સીધા માટે અને 'પ્રત્યક્ષ' સ્પષ્ટ માટે આવે છે. 'ખેદ' થાક, 'અનુકંપા' દયા, 'સંતોષ' તૃપ્તિ, 'વિસ્મય' આશ્ચર્ય અને 'અમંત્રણા' સલાહ માટે વપરાય છે.