અગ્નિપુરાણમ્

. આમોદઃ સોઽતિનિર્હારી સુરભિર્ઘ્રાણતર્પણઃ । શુક્લશુભ્રશુચિશ્યેતવિશદશ્વેતપાણ્ડરાઃ ।। ૩૬૦.

આમોદ — અત્યંત આનંદદાયક, સુગંધિત, નાકને ભાવે એવી સુવાસ; સફેદ, શુદ્ધ, સ્વચ્છ, ચમકદાર, ઉજળી અને ફીકી.

અવદાતઃ સિતો ગૌરો બલક્ષો ધવલોઽર્જ્જુનઃ । હરિણાઃ પાણ્ડુરઃ પાણ્ડુરીષત્પાણ્ડુસ્તુ ધૂસરઃ ।। ૩૬૦.

નિર્વિકાર, સફેદ, ફિક્કું, ફીકા, ચમકદાર અને ઉજળું; પીળાશ, ફીકો, થોડો ફીકો અને ધૂસરી.

કૃષ્ણે નીલાસિતશ્યામકાલશ્યામલમેચકાઃ । પીતો ગૌરો હરિદ્રાભઃ પાલાશો પરિતો હરિત્ ।। ૩૬૦.

કાળો, નીલો, ઘેરો કાળો, શ્યામ, કાળાશ અને ચમકદાર; પીળો, ફિક્કો, હળદર જેવો રંગ, ફીકો અને ચારેય બાજુથી લીલોછમ.

રોહિતો લોહિતો રક્તઃ શોણઃ કોકનદચ્છવિઃ । અચવ્યક્તરાગસ્ત્વરુમઃ શ્વેતરક્તસ્તુ પાટલઃ ।। ૩૬૦.

લાલ, તાંબો, ગુલાબી, તેજસ્વી લાલ, કમળ જેવો રંગ; અસ્પષ્ટ લાલ, ખૂબ લાલ અને સફેદ-લાલ એટલે ગુલાબી.

શ્યાવઃ સ્યાતકપિશો ધૂમ્રધૂમલૌ કૃષ્ણલોહિતે । ક્કડ઼ારઃ કપિલઃ પિડ્ગપિશઙ્ગૌ કદ્રુપિઙ્ગલૌ ।। ૩૬૦.

શ્યામ, કાપી, ધૂમ્ર, ધૂમ્રવર્ણ, કાળો-લાલ; કઠોર, કથ્થાઈ, પીળાશવાળો કથ્થાઈ, કાપી અને લાલાશવાળો કથ્થાઈ.

ચિત્રં વિર્મ્મીરકલ્માષશવલૈતાશ્ચ કર્વ્વુરે । વ્યાહાર ઉક્તિર્લપિતમપભ્રંશોઽપશબ્દકઃ ।। ૩૬૦.

રંગબેરંગી, ચિતરાયેલું, કળમાશ, ચિતરાયેલું અને રંગીન; બોલવું, વાણી, બકબક, બગડેલી ભાષા અને ખોટા શબ્દો.

તિઙ્‌સુવન્તવયો વાક્યં ક્રિયા વા કારકાન્વિતા । ઇતિહાસઃ પુરાવૃત્તં પુરાણં પઞ્ચલક્ષણં ।। ૩૬૦.

ક્રિયાપદ, નામપદ, વાક્ય, કારક સાથેની ક્રિયા; ઇતિહાસ, જૂના પ્રસંગો અને પાંચ લક્ષણવાળા પુરાણ.

આખ્યાતિકોપલબ્ધાર્થા પ્રબન્ધઃ કલ્પના કથા । સમાહારઃ સંગ્રહસ્તુ પ્રવહ્લિકા પ્રહેલિકા ।। ૩૬૦.

કોઈ વાત કે કથા દ્વારા જે અર્થ જણાય, તેને વાર્તા કહે છે. કલ્પના કે રચના એ મનગમતી વાત હોય છે. અનેક વાતોનું એકત્રિત કરેલું સંકલન એટલે સંહિતા. જટિલ પ્રશ્ન કે પહેલીકાનું અર્થઘટન કરવું એ પહેલીકા કહેવાય.

સમસ્યા તુ સમાસાર્થા સ્મૃતિસ્તુ ધર્મ્મસંહિતા । આખ્યાહ્વે ચાભિધાનઞ્ચ વાર્ત્તા વૃત્તાન્ત ઈરિતઃ ।। ૩૬૦.

સંકલિત અર્થવાળી ગૂંચવણને પ્રશ્ન કહે છે. ધર્મના નિયમોનું સંકલન એટલે સ્મૃતિ. વાર્તા માટે નામ પણ ākhyā કહેવાય છે. ઘટનાઓનું વર્ણન એટલે વર્તમાન કે વૃત્તાંત.

હૂતિરાકારણાહ્વાનમુપન્યાસસ્તુ વાઙ્‌મુખં । વિવાદો વ્યવહારઃ સ્યાત્ પ્રતિવાક્યોત્તરે સમે ।। ૩૬૦.

કોઈ કારણ વિના બોલાવવું એટલે હૂતિ. જે વાત ખુલ્લેઆમ રજૂ થાય તેને ઉપન્યાસ કહે છે. વાદવિવાદ એટલે તર્કવિતર્ક. જવાબ અને પ્રતિજવાબ સાથે જે ચર્ચા થાય તેને વ્યવહાર કહે છે.

ઉપોદ્ઘાત ઉદાહારો હ્યથ મિથ્યાભિસંશનમ્ । અભિશાપો યશઃ કીર્ત્તિઃ પ્રશ્નઃ પૃચ્છાનુયોગકઃ ।। ૩૬૦.

પ્રસ્તાવના એટલે ઉપોદ્ઘાત. ઉદાહરણ એ ઉદાહરણ છે. ખોટી રીતે આરોપ મૂકવો એ મિથ્યા દોષારોપણ કહેવાય. શાપ, યશ અને કીર્તિ, તેમજ પ્રશ્ન પણ પૂછપરછના રૂપ છે.

આમ્રેડિતં દ્વિસ્ત્રિરુક્તં કુત્સાનિન્દે ચ ગર્હણે । સ્યાદાભાષણમાલાપઃ પ્રલાપોઽનર્થકં વચઃ ।। ૩૬૦.

એક જ વાત બે કે ત્રણ વાર કહેવું એટલે આમ્રેડિત. અપમાન કે નિંદા એ ગુનાહ છે. સ્પષ્ટ ન બોલાય તે અસ્પષ્ટ વાણી કહેવાય. અર્થહીન વાતો બોલવી એ પ્રલાપ છે.

અનુલાપો મુહુર્ભાષા વિલાપઃ પરિદેવનં । વિપ્રલાપો વિરોધોક્તિઃ સંલાપો ભાપણં મિથઃ ।। ૩૬૦.

પ્રતિઉત્તર એટલે અનુલાપ. વારંવાર બોલવું એ મુહુર્ભાષા. દુઃખમાં રડવું એ વિલાપ. વિરોધી વાત કહેવું એ વિપ્રલાપ. પરસ્પર વાતચીત એટલે સંલાપ.

સુપ્રલાપઃ સુવચનમપલાપસ્તુ નિહ્નવઃ । ઉષતી વાગકલ્યાણી સઙ્ગતં હૃદયઙ્ગમં ।। ૩૬૦.

સારી વાતચીત એટલે સુપ્રલાપ. સુંદર શબ્દો એટલે સુવચન. ઇનકાર કરવો એ અપલાપ. મીઠી અને શુભ વાણી એટલે ઉષતી. હૃદયને સ્પર્શે એવી વાત એટલે સંગત.

અત્યર્થમધુરં સાન્ત્વમબદ્ધં સ્યાદનર્થકં । નિષ્ઠુરાશ્લીલપરુષં ગ્રામ્યં વૈ સૂનૃતં પ્રિયે ।। ૩૬૦.

અતિશય મીઠી વાત એટલે ચાપલૂસી. ગૂંચવીને બોલવું એ નિષ્પ્રયોજન છે. કઠોર, અશ્લીલ કે ઉગ્ર શબ્દો ગ્રામ્ય કહેવાય. સત્ય અને મીઠી વાત સારા લોકોને પ્રિય હોય છે.

સત્યં તથ્યમૃતં સમ્યઙ્નાદનિસ્વાનનિસ્વનાઃ । આરવારાવસંરાવવિરાવા અથ મર્મ્મરઃ ।। ૩૬૦.

સત્ય એટલે સાચી વાત, હકીકત અને યોગ્યતા. ધ્વનિ અને નિસ્વન એ અવાજ છે. મોટેથી રડવું, બૂમ પાડવી, રડવું અને ધીમે બોલવું પણ આવડે છે.

સ્વનિતે વસ્ત્રપર્ણાનાં ભૂષણાનાન્તુ શિઞ્જિતં । વીણાયા નિક્કણઃ ક્કાણઃ તિરશ્ચાં વાશિતં રુતં ।। ૩૬૦.

વસ્ત્ર કે પાનની ખખડાટને સ્વન કહે છે. આભૂષણોની ઝણકારને શિન્જન કહે છે. વીણા વગાડવાથી જે અવાજ થાય તેને નિક્કણ કે કાણ કહે છે. પશુઓના અવાજને વાશિત કે રુત કહે છે.

કોલાહલઃ કલકલો ગીતં ગાનમિમે સમે । સ્ત્રી પ્રતિશ્રુત્ પ્રતિધ્વાને તન્ત્રીકણ્ઠાન્નિસાદકઃ ।। ૩૬૦.

કોલાહલ અને કલકલ એટલે હોબાળો. ગીત અને ગાન બંને એક જ છે. સ્ત્રીના અવાજનો પ્રતિધ્વનિ, તાર અને ગળાનો અવાજ તથા ઊંચા અને નીચા સ્વર પણ આવરી લેવાયા છે.

કાકલી તુ કલે સૂક્ષ્મે ધ્વનૌ તુ મધુરાસ્ફુટે । કલો મન્દ્રસ્તુ ગમ્ભીરે તારોઽત્યુચ્ચૈસ્ત્રયસ્ત્રિષુ ।। ૩૬૦.

કાકળી એટલે મીઠો અને સૂક્ષ્મ અવાજ. ધ્વનિ એટલે મધુર પણ સ્પષ્ટ ન હોય એવો અવાજ. કલો એટલે ઘેરો અને ભારોભાર અવાજ. તાર એટલે બહુ ઊંચો અવાજ—આ ત્રણ પ્રકાર છે.

સમન્વિતલયસ્ત્વેકતાલો વીણા તુ વલ્લકી । વિપઞ્ચી સા તુ તન્ત્રીભિઃ સપ્તભિઃ પરિવાદિની ।। ૩૬૦.

લય સાથે સંગત હોય તેને એકતાળ કહે છે. વીણાને વલ્લકી પણ કહે છે. સાત તારવાળી વાદ્યને વિપંચી અને પરિવાદિની કહે છે.

તતં વીણાદિકં વાદ્યમાનદ્ધં મુરજાદિકં । વંશ્યાદિકન્તુ શુષિરં કાંસ્યતાલાદિકં ઘનં ।। ૩૬૦.

તારવાળા વાદ્ય જેમ કે વીણા, તેને તત કહે છે. ઢોલ જેવા વાદ્યને અનદ્ધ કહે છે. વાંસળી જેવા વાદ્યને શુષિર કહે છે. કાંસાના તાલ જેવા વાદ્યને ઘન કહે છે.

ચતુર્વ્વિધમિદં વાદ્યં વાદિત્રાતાદ્યનામકં । મૃદઙ્ગા મુરજા ભેદાસ્ત્વઙ્ક્યાલિઙ્ગ્યોઽર્દ્ધકાસ્ત્રયઃ ।। ૩૬૦.

આ ચાર પ્રકારના વાદ્યોને વાદ્ય અથવા વાદિત્ર કહે છે. ઢોલના પ્રકારોમાં મૃદંગ અને મુરજ આવે છે. હાથથી, બાહુથી અને અર્ધહાથથી વગાડાતા ત્રણ પ્રકાર છે.

સ્યાદ્યશઃપટહો ઢક્કા ભેર્ય્યામાનકદુન્દુભિઃ । આનકઃ ભેદા ઝર્ઝરીડિણ્ડિમાદયઃ ।। ૩૬૦.

યશપટહ, ઢક્કા, ભેરી, આમાનક અને દુન્દુભિ ઢોલના પ્રકાર છે. આના ઉપરાંત આનંદક, ઝાંઝ, ઢિંડિમ વગેરે પણ આવે છે.

મર્દ્દલઃ પણવસ્તુલ્યૌ ક્રિયામાનન્તુ તાલકઃ । લયઃ સામ્યં તાણ્ડવન્તુ નાટ્યં લાસ્યઞ્ચ નર્ત્તનં ।। ૩૬૦.

મર્દલ અને પણવ એકસરખા છે. હાથથી વગાડાતું વાદ્ય એટલે તાલક. લય એટલે તાલમેલ, સામ્ય એટલે સંગત. તાંડવ ઉગ્ર નૃત્ય છે અને નાટ્ય, લાસ્ય તથા નૃત્ય નૃત્યના પ્રકાર છે.

તૌર્ય્યત્રિકં નૃત્યગીતવાદ્યં નાટ્યમિદં ત્રયમ્ । રાજા ભટ્ટારકો દેવઃ સાભિષેકા ચ દેવ્યપિ ।। ૩૬૦.

નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યનો સંગમ એટલે તૌર્યત્રિક. આને નાટ્ય, એટલે ત્રણ પ્રકારની કળા કહે છે. રાજા, ભટ્ટારક, દેવ અને અભિષેક સાથેની રાણી પણ તેમાં આવે છે.

શ્રૃઙ્ગરવીરકરુણાદ્ભુતહાસ્યભયાનકાઃ । વીભત્સરૌદ્રે ચ રસાઃ શ્રૃઙ્ગારઃ શુચિરુજ્જ્વલઃ ।। ૩૬૦.

શૃંગાર, વીર, કરુણા, અદ્ભુત, હાસ્ય, ભયાનક, વિભત્સ અને રૌદ્ર – આ બધા રસો છે. એમાં શૃંગાર રસ સર્વેમાં શુદ્ધ અને તેજસ્વી ગણાય છે.

ઉત્સાહવર્દ્ધનો વીરઃ કારુણ્યં કરુણા ઘૃણા । કૃપા દયા ચાનુકમ્પાઽપ્યનુક્રોશોઽપ્યથો હસઃ ।। ૩૬૦.

વીરતા એ છે કે જે ઉત્સાહ વધારતી હોય છે. કરુણા એટલે દયાળુપણું, સહાનુભૂતિ, કૃપા, દયા, અનુકંપા અને અનુક્રોશ, અને હાસ્ય એટલે હાસ્યભાવ.

હાસો હાસ્યઞ્ચ બીભત્સં વિકૃતં ત્રિષ્વિદં દ્વયં । વિસ્મયોઽદ્ભુતમાશ્ચર્ય્યં ચિત્રમપ્યથ ભૈરવં ।। ૩૬૦.

હાસ્ય અને હાસ્યરસ એક જ છે. વિભત્સ એટલે વિકૃતતા, એ ત્રણ પ્રકારની હોય છે. અદ્ભુત એટલે આશ્ચર્ય, નવાઈ, અને ચમત્કાર; ભયાનક પણ એમાં આવે છે.

દારુણં ભીષણં ભીષ્મં ઘોરં ભીમં ભયાનકં । ભયઙ્કરં પ્રતિભયં રૌદ્રસ્તુગ્રમમી ત્રિષુ ।। ૩૬૦.

ક્રૂર, ભયજનક, ભયંકર, ભયાનક, ભયાવહ, ભય પેદા કરનાર અને ભયભીત કરનાર – આ બધા રૌદ્ર રસના સ્વરૂપો છે.