અગ્નિપુરાણમ્

સ્યાદ્ધર્મ્મમસ્ત્રિયાં પુણ્યશ્રેયસી સુકૃતં વૃષઃ । મુત્પ્રીતિઃ પ્રમદો હર્ષઃ પ્રમોદામોદસમ્મદાઃ ।। ૩૬૦.

ધર્મ, સદ્‌ગુણ, પુણ્ય, શુભતા, સારા કર્મો, ધર્મનો વાછરડો, આનંદ, ખુશી, હર્ષ, આનંદ અને મોજ — આ બધું સ્ત્રીઓ સાથે જોડાય છે.

સ્યાદાનન્દથુરાનન્દઃ શર્મ્મશાતસુખાનિ ચ । શ્વાશ્રેયસં શિવં ભદ્રં કલ્યાણં મડ્ગલં શુભમ્ ।। ૩૬૦.

અહલાદ, પરમ આનંદ, સુખ, અનેકગણું આરામ, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ, શુભતા, મંગલ, ભલાઈ, સમૃદ્ધિ અને પવિત્રતા મળે છે.

ભાવુકં ભવિકં ભવ્યં કુશલં ક્ષેમમસ્ત્રિયાં । દૈવં દિષ્ટં ભાગધેયં ભાગ્યં સ્ત્રી નિયતિર્વ્વિધિઃ ।। ૩૬૦.

ભાવુકતા, ભવિષ્યવત્તા, શુભતા, કુશળતા અને સુખ-શાંતિ — આ બધું સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે; ભાગ્ય, કિસ્મત, નસીબ, સ્ત્રી, નિશ્ચિત વ્યવસ્થા અને નિયમ પણ એ જ છે.

ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા પુરુષઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિઃ સ્ત્રિયાં । દૈવં દિષ્ટં ભાગધેયં ભાગ્યં સ્ત્રી નિયતિર્વ્વિધિઃ ।। ૩૬૦.

ક્ષેત્રજ્ઞ, આત્મા, પુરુષ, મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ — આ બધું પણ સ્ત્રી છે; ભાગ્ય, કિસ્મત, નસીબ, સ્ત્રી, નિશ્ચિત વ્યવસ્થા અને નિયમ પણ એ જ છે.

ચિત્તન્તુ ચેતો હૃદયં સ્વાન્તં હૃન્માનસમ્મનઃ । બુદ્ધિર્મ્મનીષા વિષણા ધીઃ પ્રજ્ઞા શેમુષી મતિઃ ।। ૩૬૦.

મન, વિચાર, હૃદય, અંતરાત્મા, હૃદય-મન, બુદ્ધિ, વિચારશક્તિ, સમજ, જ્ઞાન, બુદ્ધિમત્તા અને વિવેક.

પ્રેક્ષોપલબ્ધિશ્ચિત્સમ્બિત્પ્રતિપજ્જ્ઞપ્તિચેતનાઃ । ધીર્ધારણાવતી મેધા સઙ્કલ્પઃ કર્મ્મ માનસં ।। ૩૬૦.

દ્રષ્ટિ, સમજ, ચેતના, જાગૃતિ, પ્રાપ્તી, ઓળખાણ, બુદ્ધિ, સ્મરણશક્તિ, યાદ, નિશ્ચય અને મનના કર્મો.

સઙ્‌ખ્યા વિચારણા ચર્ચ્ચા વિચિકિત્સા તુ સંશયઃ । અધ્યાહારસ્તર્ક્ક ઊહઃ સમૌ નિર્ણયનિશ્ચયૌ ।। ૩૬૦.

ગણતરી, વિચાર, ચર્ચા, શંકા અને અનિશ્ચિતતા; અર્થઘટન, તર્ક, અનુમાન અને બંને નિર્ણય તથા નિશ્ચય.

મિથ્યાદૃષ્ટિર્નામ્તિકતા ભ્રાન્તિર્મ્મિથ્યામતિર્ભ્રમઃ । અઙ્ગીકારાભ્યુપગમપ્રતિશ્રવસમાધયઃ ।। ૩૬૦.

ખોટી દૃષ્ટિ, નજીકપણું, ભ્રાંતિ, ખોટી સમજ, મોહ; સ્વીકાર, માન્યતા, વચન અને સંકલ્પ.

મોક્ષે ધીર્જ્ઞાનમન્યત્ર વિજ્ઞાનં શિલ્પશાસ્ત્રયોઃ । મુક્તિઃ કૈવલ્યનિર્વ્વાણશ્રેયોનિઃ શ્રેયસામૃતં ।। ૩૬૦.

મોક્ષમાં સ્થિરતા અને જ્ઞાન; બીજે કળા અને વિદ્યા વિષે વિવેક; મુક્તિ, એકાંત, નિર્વાણ, શ્રેષ્ઠ સુખનું મૂળ અને કલ્યાણરૂપ અમૃત.

મોક્ષોઽપવર્ગોથાજ્ઞાનમવિદ્યાહમ્મતિઃ સ્ત્રિયાં । વિમર્દોત્થે પરિમલો ગન્ધે જનમનોહરે ।। ૩૬૦.

મોક્ષ, મુક્તિ અને જ્ઞાન; અજ્ઞાન, અહંકાર અને સમજણ સ્ત્રીઓમાં; ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન સુગંધ અને મનને ભાવે એવી સુવાસ.

. આમોદઃ સોઽતિનિર્હારી સુરભિર્ઘ્રાણતર્પણઃ । શુક્લશુભ્રશુચિશ્યેતવિશદશ્વેતપાણ્ડરાઃ ।। ૩૬૦.

આમોદ — અત્યંત આનંદદાયક, સુગંધિત, નાકને ભાવે એવી સુવાસ; સફેદ, શુદ્ધ, સ્વચ્છ, ચમકદાર, ઉજળી અને ફીકી.

અવદાતઃ સિતો ગૌરો બલક્ષો ધવલોઽર્જ્જુનઃ । હરિણાઃ પાણ્ડુરઃ પાણ્ડુરીષત્પાણ્ડુસ્તુ ધૂસરઃ ।। ૩૬૦.

નિર્વિકાર, સફેદ, ફિક્કું, ફીકા, ચમકદાર અને ઉજળું; પીળાશ, ફીકો, થોડો ફીકો અને ધૂસરી.

કૃષ્ણે નીલાસિતશ્યામકાલશ્યામલમેચકાઃ । પીતો ગૌરો હરિદ્રાભઃ પાલાશો પરિતો હરિત્ ।। ૩૬૦.

કાળો, નીલો, ઘેરો કાળો, શ્યામ, કાળાશ અને ચમકદાર; પીળો, ફિક્કો, હળદર જેવો રંગ, ફીકો અને ચારેય બાજુથી લીલોછમ.

રોહિતો લોહિતો રક્તઃ શોણઃ કોકનદચ્છવિઃ । અચવ્યક્તરાગસ્ત્વરુમઃ શ્વેતરક્તસ્તુ પાટલઃ ।। ૩૬૦.

લાલ, તાંબો, ગુલાબી, તેજસ્વી લાલ, કમળ જેવો રંગ; અસ્પષ્ટ લાલ, ખૂબ લાલ અને સફેદ-લાલ એટલે ગુલાબી.

શ્યાવઃ સ્યાતકપિશો ધૂમ્રધૂમલૌ કૃષ્ણલોહિતે । ક્કડ઼ારઃ કપિલઃ પિડ્ગપિશઙ્ગૌ કદ્રુપિઙ્ગલૌ ।। ૩૬૦.

શ્યામ, કાપી, ધૂમ્ર, ધૂમ્રવર્ણ, કાળો-લાલ; કઠોર, કથ્થાઈ, પીળાશવાળો કથ્થાઈ, કાપી અને લાલાશવાળો કથ્થાઈ.

ચિત્રં વિર્મ્મીરકલ્માષશવલૈતાશ્ચ કર્વ્વુરે । વ્યાહાર ઉક્તિર્લપિતમપભ્રંશોઽપશબ્દકઃ ।। ૩૬૦.

રંગબેરંગી, ચિતરાયેલું, કળમાશ, ચિતરાયેલું અને રંગીન; બોલવું, વાણી, બકબક, બગડેલી ભાષા અને ખોટા શબ્દો.

તિઙ્‌સુવન્તવયો વાક્યં ક્રિયા વા કારકાન્વિતા । ઇતિહાસઃ પુરાવૃત્તં પુરાણં પઞ્ચલક્ષણં ।। ૩૬૦.

ક્રિયાપદ, નામપદ, વાક્ય, કારક સાથેની ક્રિયા; ઇતિહાસ, જૂના પ્રસંગો અને પાંચ લક્ષણવાળા પુરાણ.

આખ્યાતિકોપલબ્ધાર્થા પ્રબન્ધઃ કલ્પના કથા । સમાહારઃ સંગ્રહસ્તુ પ્રવહ્લિકા પ્રહેલિકા ।। ૩૬૦.

કોઈ વાત કે કથા દ્વારા જે અર્થ જણાય, તેને વાર્તા કહે છે. કલ્પના કે રચના એ મનગમતી વાત હોય છે. અનેક વાતોનું એકત્રિત કરેલું સંકલન એટલે સંહિતા. જટિલ પ્રશ્ન કે પહેલીકાનું અર્થઘટન કરવું એ પહેલીકા કહેવાય.

સમસ્યા તુ સમાસાર્થા સ્મૃતિસ્તુ ધર્મ્મસંહિતા । આખ્યાહ્વે ચાભિધાનઞ્ચ વાર્ત્તા વૃત્તાન્ત ઈરિતઃ ।। ૩૬૦.

સંકલિત અર્થવાળી ગૂંચવણને પ્રશ્ન કહે છે. ધર્મના નિયમોનું સંકલન એટલે સ્મૃતિ. વાર્તા માટે નામ પણ ākhyā કહેવાય છે. ઘટનાઓનું વર્ણન એટલે વર્તમાન કે વૃત્તાંત.

હૂતિરાકારણાહ્વાનમુપન્યાસસ્તુ વાઙ્‌મુખં । વિવાદો વ્યવહારઃ સ્યાત્ પ્રતિવાક્યોત્તરે સમે ।। ૩૬૦.

કોઈ કારણ વિના બોલાવવું એટલે હૂતિ. જે વાત ખુલ્લેઆમ રજૂ થાય તેને ઉપન્યાસ કહે છે. વાદવિવાદ એટલે તર્કવિતર્ક. જવાબ અને પ્રતિજવાબ સાથે જે ચર્ચા થાય તેને વ્યવહાર કહે છે.

ઉપોદ્ઘાત ઉદાહારો હ્યથ મિથ્યાભિસંશનમ્ । અભિશાપો યશઃ કીર્ત્તિઃ પ્રશ્નઃ પૃચ્છાનુયોગકઃ ।। ૩૬૦.

પ્રસ્તાવના એટલે ઉપોદ્ઘાત. ઉદાહરણ એ ઉદાહરણ છે. ખોટી રીતે આરોપ મૂકવો એ મિથ્યા દોષારોપણ કહેવાય. શાપ, યશ અને કીર્તિ, તેમજ પ્રશ્ન પણ પૂછપરછના રૂપ છે.

આમ્રેડિતં દ્વિસ્ત્રિરુક્તં કુત્સાનિન્દે ચ ગર્હણે । સ્યાદાભાષણમાલાપઃ પ્રલાપોઽનર્થકં વચઃ ।। ૩૬૦.

એક જ વાત બે કે ત્રણ વાર કહેવું એટલે આમ્રેડિત. અપમાન કે નિંદા એ ગુનાહ છે. સ્પષ્ટ ન બોલાય તે અસ્પષ્ટ વાણી કહેવાય. અર્થહીન વાતો બોલવી એ પ્રલાપ છે.

અનુલાપો મુહુર્ભાષા વિલાપઃ પરિદેવનં । વિપ્રલાપો વિરોધોક્તિઃ સંલાપો ભાપણં મિથઃ ।। ૩૬૦.

પ્રતિઉત્તર એટલે અનુલાપ. વારંવાર બોલવું એ મુહુર્ભાષા. દુઃખમાં રડવું એ વિલાપ. વિરોધી વાત કહેવું એ વિપ્રલાપ. પરસ્પર વાતચીત એટલે સંલાપ.

સુપ્રલાપઃ સુવચનમપલાપસ્તુ નિહ્નવઃ । ઉષતી વાગકલ્યાણી સઙ્ગતં હૃદયઙ્ગમં ।। ૩૬૦.

સારી વાતચીત એટલે સુપ્રલાપ. સુંદર શબ્દો એટલે સુવચન. ઇનકાર કરવો એ અપલાપ. મીઠી અને શુભ વાણી એટલે ઉષતી. હૃદયને સ્પર્શે એવી વાત એટલે સંગત.

અત્યર્થમધુરં સાન્ત્વમબદ્ધં સ્યાદનર્થકં । નિષ્ઠુરાશ્લીલપરુષં ગ્રામ્યં વૈ સૂનૃતં પ્રિયે ।। ૩૬૦.

અતિશય મીઠી વાત એટલે ચાપલૂસી. ગૂંચવીને બોલવું એ નિષ્પ્રયોજન છે. કઠોર, અશ્લીલ કે ઉગ્ર શબ્દો ગ્રામ્ય કહેવાય. સત્ય અને મીઠી વાત સારા લોકોને પ્રિય હોય છે.

સત્યં તથ્યમૃતં સમ્યઙ્નાદનિસ્વાનનિસ્વનાઃ । આરવારાવસંરાવવિરાવા અથ મર્મ્મરઃ ।। ૩૬૦.

સત્ય એટલે સાચી વાત, હકીકત અને યોગ્યતા. ધ્વનિ અને નિસ્વન એ અવાજ છે. મોટેથી રડવું, બૂમ પાડવી, રડવું અને ધીમે બોલવું પણ આવડે છે.

સ્વનિતે વસ્ત્રપર્ણાનાં ભૂષણાનાન્તુ શિઞ્જિતં । વીણાયા નિક્કણઃ ક્કાણઃ તિરશ્ચાં વાશિતં રુતં ।। ૩૬૦.

વસ્ત્ર કે પાનની ખખડાટને સ્વન કહે છે. આભૂષણોની ઝણકારને શિન્જન કહે છે. વીણા વગાડવાથી જે અવાજ થાય તેને નિક્કણ કે કાણ કહે છે. પશુઓના અવાજને વાશિત કે રુત કહે છે.

કોલાહલઃ કલકલો ગીતં ગાનમિમે સમે । સ્ત્રી પ્રતિશ્રુત્ પ્રતિધ્વાને તન્ત્રીકણ્ઠાન્નિસાદકઃ ।। ૩૬૦.

કોલાહલ અને કલકલ એટલે હોબાળો. ગીત અને ગાન બંને એક જ છે. સ્ત્રીના અવાજનો પ્રતિધ્વનિ, તાર અને ગળાનો અવાજ તથા ઊંચા અને નીચા સ્વર પણ આવરી લેવાયા છે.

કાકલી તુ કલે સૂક્ષ્મે ધ્વનૌ તુ મધુરાસ્ફુટે । કલો મન્દ્રસ્તુ ગમ્ભીરે તારોઽત્યુચ્ચૈસ્ત્રયસ્ત્રિષુ ।। ૩૬૦.

કાકળી એટલે મીઠો અને સૂક્ષ્મ અવાજ. ધ્વનિ એટલે મધુર પણ સ્પષ્ટ ન હોય એવો અવાજ. કલો એટલે ઘેરો અને ભારોભાર અવાજ. તાર એટલે બહુ ઊંચો અવાજ—આ ત્રણ પ્રકાર છે.