અગ્નિપુરાણમ્

પરિવેષસ્તુ પરિધિરુપસૂર્ય્યકમણ્ડલે । કિરણોઽસ્નમયૂખાંશુગભસ્તિઘૃણિધૂષ્ણયઃ ।। ૩૬૦.

પરિવેષ એટલે ચાંદલો, પરિધિ એટલે સીમા, ઉપસૂર્ય એટલે સૂર્યની નજીક, કમંડલ એટલે ગોળાકાર; કિરણ, અસ્ન, મયૂખ, અંશુ, ગભસ્તિ, ઘૃણી અને ધૂષ્ણય — આ બધાનો અર્થ કિરણ છે.

ભાનુઃ કરો મરીચિઃ સ્ત્રીપુંસયોર્દીધિતિઃ સ્ત્રિયાં । સ્યુઃ પ્રભા રુગ્રુચિસ્ત્વિડ્‌ભાભાશ્છવિદ્યુતિદીપ્તયઃ ।। ૩૬૦.

ભાનુ, કર અને મરીચિ — પુરુષવાચક કિરણના નામ છે; દીધિતિ — સ્ત્રીવાચક છે; પ્રભા, રૂચિ, ભા, છવી, દ્યુતિ અને દીપ્તિ — આ બધા તેજ અથવા ઝળહળ માટે છે.

રોચિઃ શોચિરુભે ક્લીવે પ્રકાશો દ્યોત આતપઃ । કોષ્ણં કવોષ્ણં મન્દોષ્ણં કદુષ્ણં ત્રિષુ તદ્વતિ ।। ૩૬૦.

રોચિ અને શોચિ — નપુંસકલિંગ, અર્થ પ્રકાશ; પ્રકાશ એટલે તેજ, દ્યોત એટલે ઝળહળ, આતપ એટલે ગરમી; કોષ્ણ, કવોષ્ણ, મન્દોષ્ણ અને કડુષ્ણ — ત્રણેય લિંગમાં ગરમી માટે છે.

તિગ્મં તીક્ષ્ણં ખરં તદ્વદ્‌દિષ્ટોઽનેહા ચ કાલકઃ । ઘસ્રો દિનાહની ચૈધ સાયંસન્ધ્યા પિતૃપ્રસૂઃ ।। ૩૬૦.

તિગ્મ, તીક્ષ્ણ અને ખર — તીવ્ર અથવા કઠોર માટે; દિષ્ટ, અનીહ અને કાલક — સમયના નામ; ઘસ્ર, દિન અને અહન — દિવસ માટે; ઇધ, સાંજ, સંધ્યા અને પિતૃપ્રસૂ — સાંજ અને પિતૃઓ માટે પવિત્ર સમય.

પ્રત્યૂષોઽહર્મુખં કલ્યમુષઃપ્રત્યૂષસી અપિ । પ્રાહ્વાપરાદ્વમધ્યાહ્ણાસ્ત્રિસન્ધ્યમથ શર્વ્વરી ।। ૩૬૦.

પ્રત્યુષ, હર્મુખ, કલ્યમ અને ઉષ:પ્રત્યુષસી — સૌ પ્રભાત માટે; પ્રાહ્ન — સવારે, અપરાહ્ન — બપોરે, મધ્યાહ્ન — મધ્ય દિવસે; ત્રિસંધ્યા — ત્રણ સંધ્યાઓ અને શર્વરી — રાત્રિ.

યામી તમી તમિસ્રા ચ જ્યૌત્સ્ની ચન્દ્રિકયાન્વિતા । આગામિવર્ત્તમાનાહર્યુક્તાયાં નિશિ પક્ષિણી ।। ૩૬૦.

યામી, તમી અને તમિસ્રા — રાત્રિના નામ; જ્યોત્સ્ની અને ચંદ્રિકા — ચાંદની; આગામી, વર્તમાન અને અહર્યુક્તા — આવનારી, વર્તમાન અને દિવસે જોડાયેલી રાત્રિ; પક્ષિણી — પખવાડિયું.

અર્દ્ધરાત્રાનિશીથૌ દ્વૌ પ્રદોષો રજનીમુખં । સ પર્વ્વસન્ધિઃ પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યોર્યદન્તરમ્ ।। ૩૬૦.

અર્ધરાત્રિ અને નિશીથ — બંને મધરાત્રિ માટે; પ્રદોષ — સાંજ પછીનો સમય, રજનીમુખ — રાત્રિની શરૂઆત; પર્વસંધિ — તિથિઓની સંધિ, અને પ્રતિપદા તથા પંદરમી વચ્ચેનું અંતર.

પક્ષાન્તૌ પઞ્ચદશ્યૌ દ્વે પૌર્ણમાસી તુ પૂર્ણિમા । કલાહિને સાનુમતિઃ પૂર્ણે રાકા નિશાકરે ।। ૩૬૦.

પક્ષાંત અને પંદરમી — બંને પખવાડિયાનો અંત; પૌર્ણમાસી — પૂર્ણિમા, કલાહિની — ઓછી થતી ચાંદની, અનુમતિ — વધતી ચાંદની, અને રાકા — પૂર્ણ ચાંદની.

અમાવાસ્યા ત્વમાવસ્યા દર્શઃ સૂર્ય્યેન્દુસઙ્ગમઃ । સા દૃષ્ટેન્દુઃ સિનીવાલી સા નષ્ટેન્દુકલા હુહૂઃ ।। ૩૬૦.

અમાવાસ્યા એટલે અમાસ, દર્શ એટલે સૂર્ય-ચંદ્રનો સંયોગ; દૃષ્ટિન્દુ — દેખાતો ચાંદ્ર, સિનિવાલી — પાતળી કિરણવાળો ચાંદ્ર, નષ્ટિન્દુકલા — ગુમ થયેલી કિરણ, અને હુહૂ — અમાસનું બીજું નામ.

સંવર્ત્તઃ પ્રલયઃ કલ્પઃ ક્ષયઃ કલ્પાન્ત ઇત્યપિ । કલુષં વૃજિનૈનો।़ઘમંહોદુરિતદુષ્કૃતમ્ ।। ૩૬૦.

વિનાશ, પ્રલય, યુગનો અંત અને આખરે બધું નાશ પામવું — એ બધું અશુદ્ધિ, પાપ, દુષ્કર્મ, મોટું દોષ અને ખરાબ કામ કહેવાય છે.

સ્યાદ્ધર્મ્મમસ્ત્રિયાં પુણ્યશ્રેયસી સુકૃતં વૃષઃ । મુત્પ્રીતિઃ પ્રમદો હર્ષઃ પ્રમોદામોદસમ્મદાઃ ।। ૩૬૦.

ધર્મ, સદ્‌ગુણ, પુણ્ય, શુભતા, સારા કર્મો, ધર્મનો વાછરડો, આનંદ, ખુશી, હર્ષ, આનંદ અને મોજ — આ બધું સ્ત્રીઓ સાથે જોડાય છે.

સ્યાદાનન્દથુરાનન્દઃ શર્મ્મશાતસુખાનિ ચ । શ્વાશ્રેયસં શિવં ભદ્રં કલ્યાણં મડ્ગલં શુભમ્ ।। ૩૬૦.

અહલાદ, પરમ આનંદ, સુખ, અનેકગણું આરામ, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ, શુભતા, મંગલ, ભલાઈ, સમૃદ્ધિ અને પવિત્રતા મળે છે.

ભાવુકં ભવિકં ભવ્યં કુશલં ક્ષેમમસ્ત્રિયાં । દૈવં દિષ્ટં ભાગધેયં ભાગ્યં સ્ત્રી નિયતિર્વ્વિધિઃ ।। ૩૬૦.

ભાવુકતા, ભવિષ્યવત્તા, શુભતા, કુશળતા અને સુખ-શાંતિ — આ બધું સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે; ભાગ્ય, કિસ્મત, નસીબ, સ્ત્રી, નિશ્ચિત વ્યવસ્થા અને નિયમ પણ એ જ છે.

ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા પુરુષઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિઃ સ્ત્રિયાં । દૈવં દિષ્ટં ભાગધેયં ભાગ્યં સ્ત્રી નિયતિર્વ્વિધિઃ ।। ૩૬૦.

ક્ષેત્રજ્ઞ, આત્મા, પુરુષ, મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ — આ બધું પણ સ્ત્રી છે; ભાગ્ય, કિસ્મત, નસીબ, સ્ત્રી, નિશ્ચિત વ્યવસ્થા અને નિયમ પણ એ જ છે.

ચિત્તન્તુ ચેતો હૃદયં સ્વાન્તં હૃન્માનસમ્મનઃ । બુદ્ધિર્મ્મનીષા વિષણા ધીઃ પ્રજ્ઞા શેમુષી મતિઃ ।। ૩૬૦.

મન, વિચાર, હૃદય, અંતરાત્મા, હૃદય-મન, બુદ્ધિ, વિચારશક્તિ, સમજ, જ્ઞાન, બુદ્ધિમત્તા અને વિવેક.

પ્રેક્ષોપલબ્ધિશ્ચિત્સમ્બિત્પ્રતિપજ્જ્ઞપ્તિચેતનાઃ । ધીર્ધારણાવતી મેધા સઙ્કલ્પઃ કર્મ્મ માનસં ।। ૩૬૦.

દ્રષ્ટિ, સમજ, ચેતના, જાગૃતિ, પ્રાપ્તી, ઓળખાણ, બુદ્ધિ, સ્મરણશક્તિ, યાદ, નિશ્ચય અને મનના કર્મો.

સઙ્‌ખ્યા વિચારણા ચર્ચ્ચા વિચિકિત્સા તુ સંશયઃ । અધ્યાહારસ્તર્ક્ક ઊહઃ સમૌ નિર્ણયનિશ્ચયૌ ।। ૩૬૦.

ગણતરી, વિચાર, ચર્ચા, શંકા અને અનિશ્ચિતતા; અર્થઘટન, તર્ક, અનુમાન અને બંને નિર્ણય તથા નિશ્ચય.

મિથ્યાદૃષ્ટિર્નામ્તિકતા ભ્રાન્તિર્મ્મિથ્યામતિર્ભ્રમઃ । અઙ્ગીકારાભ્યુપગમપ્રતિશ્રવસમાધયઃ ।। ૩૬૦.

ખોટી દૃષ્ટિ, નજીકપણું, ભ્રાંતિ, ખોટી સમજ, મોહ; સ્વીકાર, માન્યતા, વચન અને સંકલ્પ.

મોક્ષે ધીર્જ્ઞાનમન્યત્ર વિજ્ઞાનં શિલ્પશાસ્ત્રયોઃ । મુક્તિઃ કૈવલ્યનિર્વ્વાણશ્રેયોનિઃ શ્રેયસામૃતં ।। ૩૬૦.

મોક્ષમાં સ્થિરતા અને જ્ઞાન; બીજે કળા અને વિદ્યા વિષે વિવેક; મુક્તિ, એકાંત, નિર્વાણ, શ્રેષ્ઠ સુખનું મૂળ અને કલ્યાણરૂપ અમૃત.

મોક્ષોઽપવર્ગોથાજ્ઞાનમવિદ્યાહમ્મતિઃ સ્ત્રિયાં । વિમર્દોત્થે પરિમલો ગન્ધે જનમનોહરે ।। ૩૬૦.

મોક્ષ, મુક્તિ અને જ્ઞાન; અજ્ઞાન, અહંકાર અને સમજણ સ્ત્રીઓમાં; ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન સુગંધ અને મનને ભાવે એવી સુવાસ.

. આમોદઃ સોઽતિનિર્હારી સુરભિર્ઘ્રાણતર્પણઃ । શુક્લશુભ્રશુચિશ્યેતવિશદશ્વેતપાણ્ડરાઃ ।। ૩૬૦.

આમોદ — અત્યંત આનંદદાયક, સુગંધિત, નાકને ભાવે એવી સુવાસ; સફેદ, શુદ્ધ, સ્વચ્છ, ચમકદાર, ઉજળી અને ફીકી.

અવદાતઃ સિતો ગૌરો બલક્ષો ધવલોઽર્જ્જુનઃ । હરિણાઃ પાણ્ડુરઃ પાણ્ડુરીષત્પાણ્ડુસ્તુ ધૂસરઃ ।। ૩૬૦.

નિર્વિકાર, સફેદ, ફિક્કું, ફીકા, ચમકદાર અને ઉજળું; પીળાશ, ફીકો, થોડો ફીકો અને ધૂસરી.

કૃષ્ણે નીલાસિતશ્યામકાલશ્યામલમેચકાઃ । પીતો ગૌરો હરિદ્રાભઃ પાલાશો પરિતો હરિત્ ।। ૩૬૦.

કાળો, નીલો, ઘેરો કાળો, શ્યામ, કાળાશ અને ચમકદાર; પીળો, ફિક્કો, હળદર જેવો રંગ, ફીકો અને ચારેય બાજુથી લીલોછમ.

રોહિતો લોહિતો રક્તઃ શોણઃ કોકનદચ્છવિઃ । અચવ્યક્તરાગસ્ત્વરુમઃ શ્વેતરક્તસ્તુ પાટલઃ ।। ૩૬૦.

લાલ, તાંબો, ગુલાબી, તેજસ્વી લાલ, કમળ જેવો રંગ; અસ્પષ્ટ લાલ, ખૂબ લાલ અને સફેદ-લાલ એટલે ગુલાબી.

શ્યાવઃ સ્યાતકપિશો ધૂમ્રધૂમલૌ કૃષ્ણલોહિતે । ક્કડ઼ારઃ કપિલઃ પિડ્ગપિશઙ્ગૌ કદ્રુપિઙ્ગલૌ ।। ૩૬૦.

શ્યામ, કાપી, ધૂમ્ર, ધૂમ્રવર્ણ, કાળો-લાલ; કઠોર, કથ્થાઈ, પીળાશવાળો કથ્થાઈ, કાપી અને લાલાશવાળો કથ્થાઈ.

ચિત્રં વિર્મ્મીરકલ્માષશવલૈતાશ્ચ કર્વ્વુરે । વ્યાહાર ઉક્તિર્લપિતમપભ્રંશોઽપશબ્દકઃ ।। ૩૬૦.

રંગબેરંગી, ચિતરાયેલું, કળમાશ, ચિતરાયેલું અને રંગીન; બોલવું, વાણી, બકબક, બગડેલી ભાષા અને ખોટા શબ્દો.

તિઙ્‌સુવન્તવયો વાક્યં ક્રિયા વા કારકાન્વિતા । ઇતિહાસઃ પુરાવૃત્તં પુરાણં પઞ્ચલક્ષણં ।। ૩૬૦.

ક્રિયાપદ, નામપદ, વાક્ય, કારક સાથેની ક્રિયા; ઇતિહાસ, જૂના પ્રસંગો અને પાંચ લક્ષણવાળા પુરાણ.

આખ્યાતિકોપલબ્ધાર્થા પ્રબન્ધઃ કલ્પના કથા । સમાહારઃ સંગ્રહસ્તુ પ્રવહ્લિકા પ્રહેલિકા ।। ૩૬૦.

કોઈ વાત કે કથા દ્વારા જે અર્થ જણાય, તેને વાર્તા કહે છે. કલ્પના કે રચના એ મનગમતી વાત હોય છે. અનેક વાતોનું એકત્રિત કરેલું સંકલન એટલે સંહિતા. જટિલ પ્રશ્ન કે પહેલીકાનું અર્થઘટન કરવું એ પહેલીકા કહેવાય.

સમસ્યા તુ સમાસાર્થા સ્મૃતિસ્તુ ધર્મ્મસંહિતા । આખ્યાહ્વે ચાભિધાનઞ્ચ વાર્ત્તા વૃત્તાન્ત ઈરિતઃ ।। ૩૬૦.

સંકલિત અર્થવાળી ગૂંચવણને પ્રશ્ન કહે છે. ધર્મના નિયમોનું સંકલન એટલે સ્મૃતિ. વાર્તા માટે નામ પણ ākhyā કહેવાય છે. ઘટનાઓનું વર્ણન એટલે વર્તમાન કે વૃત્તાંત.