અગ્નિપુરાણમ્

હિરણ્યરેતાઃ સપ્તાર્ચ્ચિઃ શુક્રશ્ચૈવાશુશુક્ષણિઃ । શુચિરપ્‌પિત્તમોર્વ્વસ્તુ વાડબો વડવાનલઃ ।। ૩૬૦.

હિરણ્યરેત, સપ્તાર્ચિ, શુક્ર, આશુશુક્ષણી; શુચિ, અપિત્ત, મોર્વાસુ, વાડબ અને વડવાનલ છે.

વહ્નેર્દ્વયોર્જ્વાલકીલાવર્ચ્ચિતિઃ શિખા સ્ત્રિયાં । ત્રિષુ સ્ફુલિઙ્ગોઽગ્રિકણો ધર્મ્મરાજઃ પરેતરાટ્ ।। ૩૬૦.

બન્ને અગ્નિમાં જ્વાળા સ્તંભ છે, તેજશ્રી શિખા છે; સ્ત્રીઓમાં ત્રણ ચિંગારી, અગ્નિકણ, ધર્મરાજા અને પરેતરાજ છે.

કાલોઽન્તકો દણ્ડધરઃ શ્રાદ્ધેદેવોઽથ રાક્ષસઃ । કૌણપાસ્રપક્રવ્યાદા યાતુધાનશ્ચ નૈર્ઋતિઃ ।। ૩૬૦.

કાળ, અંતક, દંડધારી, શ્રાદ્ધદેવ અને રાક્ષસ; કૌણપ, અશ્રપ, ક્રવ્યાદ, યાતુધાન અને નૈૃત્તિ છે.

પ્રચેતા વરૂણઃ પાશી સ્વસનઃ સ્પર્શનોઽનિલઃ । સદાગતિર્માતરિશ્વા પ્રાણો મરુત્ સમીરણઃ ।। ૩૬૦.

પ્રચેત, વરુણ, પાશધારી, સ્વસન, સ્પર્શન, અનિલ; સદાગતિ, માતરિશ્વા, પ્રાણ, મરુત અને સમીર છે.

જવો રંહસ્તરસી તુ લઘુક્ષિપ્રમરન્દ્રુતમ્ । સત્વરં ચપલં સૂર્ણમવિલમ્બિતમાશુ ચ ।। ૩૬૦.

ઝડપ, વેગ, તીવ્રતા, હલકાપણું, ઝડપથી દોડવું; તત્પરતા, ચંચળતા, નિશ્ચિતતા, વિલંબ વિના અને ઉતાવળ.

સતતેઽનારતાશ્રાન્તસન્તતાવિરતાનિશં । નિત્યાનવલરતાજસ્રમપ્યથાતિશયો ભરઃ ।। ૩૬૦.

સતત, અવિરત, અશ્રાંત, સતત, નિરંતર, દિવસ-રાત; હંમેશા ગતિશીલ, સદાય કાર્યરત, કદી ન થાકતા અને અત્યંત જોરદાર.

અતિવેલભૃશાત્યર્થાતિમાત્રોદ્ગાઢનિર્ભરમ્ । તીવ્રૈકાન્તનિતાન્તાનિ ગાઢવાઢદૃઢાનિ ચ ।। ૩૬૦.

અતિશય, ખૂબ જ પ્રબળ, અત્યંત તીવ્ર, અતિમાત્રામાં ભરપૂર; તીખું, એકમાત્ર, અંતિમ, ઘન, મજબૂત અને દૃઢ.

ગુહ્યકેશો યક્ષરાજો રાજરાજો ધનાધિપઃ । સ્યાત્ કિન્નરઃ કિંપુરુષસ્તુરઙ્ગવદનો મયુઃ ।। ૩૬૦.

ગુહ્યકેશ, યક્ષરાજ, રાજાઓના રાજા, ધનની અધિકારી; કિનર, કિમ્પુરુષ, ઘોડામુખ અને મયુ છે.

નિધિર્ન્ના શેવધિર્વ્યોમ ત્વભ્રં પુષ્કરમમ્બરમ્ । દ્યોદિવૌ ચાન્તરીક્ષં ખં કાષ્ઠાશાકકુભો દિશઃ ।। ૩૬૦.

નિધિ, ગુપ્ત ધન, આકાશ, વાદળ, કમળ, અંબર; સ્વર્ગ, દિવસ, અંતરિક્ષ, ખ, દિશાઓ અને પ્રદિશાઓ.

અભ્યન્તરન્ત્વન્તરાલઞ્ચક્રવાડ઼ન્તુ મણ્ડલં । તડિત્વાન્ વારિદો મેઘસ્તનયિત્નુર્વલાહકઃ ।। ૩૬૦.

અંતર, મધ્યસ્થાન, પર્વતમાળા અને મંડળ; વીજળી, વરસાદ લાવનાર, મેઘ, ગર્જના અને વરસાદ વાદળ.

કાદમ્બિની મેધમાલા સ્તનિતં ગર્જિતં તથા । શમ્પાશતહ્નદાહ્નાદિન્યૈરાવત્યઃ ક્ષણપ્રભાઃ ।। ૩૬૦.

કાદંબિની, વાદળમાળા, ગર્જના અને ગૂંજી; વરસાદ, વરસાદનો અવાજ અને ઐરાવત વાદળોની ક્ષણિક ઝાંખી.

તડિત્સૌદામિની વિદ્યુચ્ચઞ્ચલા ચપલાઽપિ ચ । સ્ફૂર્જથુર્વ્વજ્રનિષ્પેષો વૃષ્ટિઘાતસ્ત્વવગ્રહઃ ।। ૩૬૦.

વીજળી, વીજળીનો ઝાંખો તેજ, ઝળહળતી રેખા અને ચમકતી વીજળી; ગર્જનાનો અવાજ, વરસાદની ઝપટ અને ભારે વરસાદ.

ધારા સમ્પાત્ આશારઃ શીકરોઽમ્બુકણાઃ સ્મૃતાઃ । વર્ષોપલસ્તુ કરકા મેઘચ્છન્નેઽહ્નિ દુર્દ્દિનં ।। ૩૬૦.

ધાર, ધોધ, ઝાપટો, છાંટા અને પાણીના ટીપાં કહેવાય છે; ગોળો પડતો વરસાદ એટલે ગોળાવર્ષા અને વાદળોથી ઢંકાયેલો દિવસ દુર્દિન કહેવાય છે.

અન્તર્ધા વ્યવધા પુંસિ ત્વન્તર્દ્ધિંરપવારણં । અપિધાનતિરોધાનપિધાનચ્છનાનિ ચ ।। ૩૬૦.

અદૃશ્ય થવું, છુપાવું, અને માણસમાં અંદરથી છુપાવું અથવા ઢાંકી દેવું; ઢાંકવું, છુપાવું અને આશ્રય આપવું.

અબ્જો જૈવાતૃકઃ સોમો ગ્લૌર્મૃગાઙ્કઃ કલાનિધિઃ । વિધુઃ કુમુદવન્ધુશ્ચ વિમ્બોઽસ્ત્રી મણ્ડલં ત્રિષુ ।। ૩૬૦.

પદ્મજ, જયવાતૃક, સોમ, ગૌર, મૃગાંક, કલાનિધિ, વિધુ, કુમુદબંધી, વિંબ, સ્ત્રી અને મંડળ — આ બધા ચંદ્રના નામ છે.

કલા તુ ષોડશો ભાગો ભિત્તં શકલખણ્ડકે । ચન્દ્રિકા કૌમુદી જ્યોત્સ્ત્રા પ્રસાદસ્તુ પ્રસન્નતા ।। ૩૬૦.

કલાનો અર્થ છે સોળમું ભાગ, ટુકડો કે ખંડ; ચંદ્રિકા, કૌમુદી અને જ્યોત્સ્ના એટલે ચાંદની; પ્રસાદ એટલે પ્રકાશતા અથવા શાંતિ.

લક્ષ્ણં લક્ષ્મકં ચિહ્નં શોભા કાન્તિદ્યુ તિશ્છવિઃ । સુષમા પરમા શોભા તુષારસ્તુહિનં હિમં ।। ૩૬૦.

લક્ષણ, લક્ષ્મક, ચિહ્ન, શોભા, કાંતિ, તેજ અને ઝળહળ; સુષમા એટલે ઉત્તમ સૌંદર્ય, તુષાર, તુહિન અને હિમ — આ બધાનો અર્થ બરફ કે તુશ્કાળ.

અવશ્યાયસ્તુ નીહારઃ પ્રાલેયઃ શિશિરો હિમઃ । નક્ષત્રમૃક્ષં ભન્તારા તારકાપ્યુડુ વા સ્ત્રિયાં ।। ૩૬૦.

અવશ્યાય એટલે હળવો ધુમ્મસ, નીહાર એટલે ધુમ્મસ, પ્રાલેય એટલે બરફાળું, શિશિર એટલે ઠંડક અને હિમ એટલે બરફ; નક્ષત્ર, ઋક્ષ, ભાન્તાર, તારકા અને ઉડુ — આ બધા તારાના નામ છે.

ગુરુર્જીવ આઙ્ગિરસ ઉશના ભાર્ગવઃ કવિઃ । વિધુન્તુદસ્તમો રાહુર્લ્લગ્નં રાશ્યુદયઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૬૦.

ગુરુ, જીવ, આંગિરસ, ઉશના, ભાર્ગવ અને કવિ — આ ગ્રહોના નામ છે; વિધુંતુદ એટલે ગ્રહણ કરતો છાંયો, તમો એટલે અંધકાર, રાહુ એટલે ગ્રહણનો કર્તા, લગ્ન એટલે ઉદય બિંદુ અને રાશિ ઉદય એટલે રાશિનો ઉદય.

સપ્તર્ષયો મરીચ્યત્રિમુખાશ્ચિત્રશિખણ્ડિનઃ । ઇરિદશ્વવ્રધ્નપૂષદ્યુમણિર્મ્મિહિરો રવિઃ ।। ૩૬૦.

મરીચિ અને અત્રિથી શરૂ થતા સાત ઋષિઓને ચિત્રશિખંડિન કહે છે; ઇરિદ, અશ્વ, વૃદ્ધન, પુષા, દ્યુમણિ, મિહિર અને રવિ — આ બધા સૂર્યના નામ છે.

પરિવેષસ્તુ પરિધિરુપસૂર્ય્યકમણ્ડલે । કિરણોઽસ્નમયૂખાંશુગભસ્તિઘૃણિધૂષ્ણયઃ ।। ૩૬૦.

પરિવેષ એટલે ચાંદલો, પરિધિ એટલે સીમા, ઉપસૂર્ય એટલે સૂર્યની નજીક, કમંડલ એટલે ગોળાકાર; કિરણ, અસ્ન, મયૂખ, અંશુ, ગભસ્તિ, ઘૃણી અને ધૂષ્ણય — આ બધાનો અર્થ કિરણ છે.

ભાનુઃ કરો મરીચિઃ સ્ત્રીપુંસયોર્દીધિતિઃ સ્ત્રિયાં । સ્યુઃ પ્રભા રુગ્રુચિસ્ત્વિડ્‌ભાભાશ્છવિદ્યુતિદીપ્તયઃ ।। ૩૬૦.

ભાનુ, કર અને મરીચિ — પુરુષવાચક કિરણના નામ છે; દીધિતિ — સ્ત્રીવાચક છે; પ્રભા, રૂચિ, ભા, છવી, દ્યુતિ અને દીપ્તિ — આ બધા તેજ અથવા ઝળહળ માટે છે.

રોચિઃ શોચિરુભે ક્લીવે પ્રકાશો દ્યોત આતપઃ । કોષ્ણં કવોષ્ણં મન્દોષ્ણં કદુષ્ણં ત્રિષુ તદ્વતિ ।। ૩૬૦.

રોચિ અને શોચિ — નપુંસકલિંગ, અર્થ પ્રકાશ; પ્રકાશ એટલે તેજ, દ્યોત એટલે ઝળહળ, આતપ એટલે ગરમી; કોષ્ણ, કવોષ્ણ, મન્દોષ્ણ અને કડુષ્ણ — ત્રણેય લિંગમાં ગરમી માટે છે.

તિગ્મં તીક્ષ્ણં ખરં તદ્વદ્‌દિષ્ટોઽનેહા ચ કાલકઃ । ઘસ્રો દિનાહની ચૈધ સાયંસન્ધ્યા પિતૃપ્રસૂઃ ।। ૩૬૦.

તિગ્મ, તીક્ષ્ણ અને ખર — તીવ્ર અથવા કઠોર માટે; દિષ્ટ, અનીહ અને કાલક — સમયના નામ; ઘસ્ર, દિન અને અહન — દિવસ માટે; ઇધ, સાંજ, સંધ્યા અને પિતૃપ્રસૂ — સાંજ અને પિતૃઓ માટે પવિત્ર સમય.

પ્રત્યૂષોઽહર્મુખં કલ્યમુષઃપ્રત્યૂષસી અપિ । પ્રાહ્વાપરાદ્વમધ્યાહ્ણાસ્ત્રિસન્ધ્યમથ શર્વ્વરી ।। ૩૬૦.

પ્રત્યુષ, હર્મુખ, કલ્યમ અને ઉષ:પ્રત્યુષસી — સૌ પ્રભાત માટે; પ્રાહ્ન — સવારે, અપરાહ્ન — બપોરે, મધ્યાહ્ન — મધ્ય દિવસે; ત્રિસંધ્યા — ત્રણ સંધ્યાઓ અને શર્વરી — રાત્રિ.

યામી તમી તમિસ્રા ચ જ્યૌત્સ્ની ચન્દ્રિકયાન્વિતા । આગામિવર્ત્તમાનાહર્યુક્તાયાં નિશિ પક્ષિણી ।। ૩૬૦.

યામી, તમી અને તમિસ્રા — રાત્રિના નામ; જ્યોત્સ્ની અને ચંદ્રિકા — ચાંદની; આગામી, વર્તમાન અને અહર્યુક્તા — આવનારી, વર્તમાન અને દિવસે જોડાયેલી રાત્રિ; પક્ષિણી — પખવાડિયું.

અર્દ્ધરાત્રાનિશીથૌ દ્વૌ પ્રદોષો રજનીમુખં । સ પર્વ્વસન્ધિઃ પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યોર્યદન્તરમ્ ।। ૩૬૦.

અર્ધરાત્રિ અને નિશીથ — બંને મધરાત્રિ માટે; પ્રદોષ — સાંજ પછીનો સમય, રજનીમુખ — રાત્રિની શરૂઆત; પર્વસંધિ — તિથિઓની સંધિ, અને પ્રતિપદા તથા પંદરમી વચ્ચેનું અંતર.

પક્ષાન્તૌ પઞ્ચદશ્યૌ દ્વે પૌર્ણમાસી તુ પૂર્ણિમા । કલાહિને સાનુમતિઃ પૂર્ણે રાકા નિશાકરે ।। ૩૬૦.

પક્ષાંત અને પંદરમી — બંને પખવાડિયાનો અંત; પૌર્ણમાસી — પૂર્ણિમા, કલાહિની — ઓછી થતી ચાંદની, અનુમતિ — વધતી ચાંદની, અને રાકા — પૂર્ણ ચાંદની.

અમાવાસ્યા ત્વમાવસ્યા દર્શઃ સૂર્ય્યેન્દુસઙ્ગમઃ । સા દૃષ્ટેન્દુઃ સિનીવાલી સા નષ્ટેન્દુકલા હુહૂઃ ।। ૩૬૦.

અમાવાસ્યા એટલે અમાસ, દર્શ એટલે સૂર્ય-ચંદ્રનો સંયોગ; દૃષ્ટિન્દુ — દેખાતો ચાંદ્ર, સિનિવાલી — પાતળી કિરણવાળો ચાંદ્ર, નષ્ટિન્દુકલા — ગુમ થયેલી કિરણ, અને હુહૂ — અમાસનું બીજું નામ.