અગ્નિપુરાણમ્

મયા તત્ ક્રિયતે દેવ યથા યત્ર પવિત્રકમ્। અવિધ્નં તુ ભવેદત્ર કુરુ નાથ જયાવ્યય

હે દેવ, હું જ્યાં જ્યાં પવિત્ર રાખું છું, ત્યાં એ રીતે વિધિ કરું છું; હે નાથ, અહીં કોઈ વિઘ્ન ન આવે અને હંમેશાં વિજય અને અવિનાશીતા મળે.

પ્રાર્થ્ય તન્મણ્ડલાયાદૌ ગાયત્ર્યા બન્ધયેન્નરઃ। ઓં નારાયણાય વિદ્મહે વાસુદેવાય ધીમહિ

પ્રાર્થના કરીને, મંડળની શરૂઆતમાં ગાયત્રી મંત્રથી પવિત્ર બાંધવું: 'ૐ, આપણે નારાયણને જાણીએ, વાસુદેવનું ધ્યાન કરીએ'.

તન્નો વિષ્ણુઃ પ્રચોદયાત્ દેવદેવાનુરૂપતઃ। જાનૂરુનાભિનાસાન્તં પ્રતિમાસુ પવિત્રકમ્

'તે વિષ્ણુ આપણને પ્રેરણા આપે', દેવોના દેવ પ્રમાણે; ઘૂંટણથી નાભિ અને નાક સુધી પ્રતિમાઓ પર પવિત્ર મૂકવું.

પાદાન્તા વનમાલા સ્યાદષ્ટોત્તરસહસ્રતઃ । માલાં તુ કલ્પસાધ્યાં વા દ્વિગુણં ષોડશાઙ્ગુલામ્

પાદ સુધી પહોંચતી વનમાળા, અથવા એક હજાર આઠથી વધુ ફૂલોની માળા; અથવા નિયમ પ્રમાણે બનેલી, દોઢગણી, સોળ આંગળી લાંબી માળા પણ ચાલે.

કર્ણિકા કેશરં પત્રં મન્ત્રાદ્યં મણ્ડલાન્તકમ્। મણ્ડલાઙ્ગુલમાત્રૈકચક્રાબ્જાદ્યૌ પવિત્રકમ્

માળાની મધ્ય, કેસર, પાંદડું, મંત્ર અને મંડળનો અંત—મંડળમાં એક આંગળી જેટલી એકચક્ર કમળ જેવી પવિત્ર રાખવી.

સ્થણ્ડિલેઽઙ્ગુલમાનેન આત્મનઃ સપ્તવિંશતિઃ। આચાર્ય્યાણાં ચ સૂત્રાણિ પિતૃમાત્રાદિપુસ્તકે

સ્થંડિલ પર પોતાની સત્તાવીસ આંગળી જેટલી માપ રાખવું; આચાર્ય, પિતા, માતા વગેરે માટેના દોરા ગ્રંથમાં જણાવ્યા છે.

નાભ્યન્તં દ્વાદશગ્રન્થિં તથા ગન્ધપવિત્રકે। દ્વ્યઙ્ગુલાત્ કલ્પનાદૌ દ્વિર્માલા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્

અંદર બાર ગાંઠો અને સુગંધિત પવિત્ર માટે પણ એ જ રીતે; શરૂઆતમાં બે આંગળી અને બે માળા, એકસોથી વધુ ફૂલોની રાખવી.

અથવાર્કચતુર્વિંશષટ્ત્રિંશન્માલિકા દ્વિજઃ। અનામામધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈર્મન્દાદ્યૈઃ માલિકાર્થિભિઃ

અથવા, સૂર્ય માટે ચોવીસ કે છત્રીસ ફૂલોની માળા; અનામિકા, મધ્યમા અને અંગૂઠાથી, ધીમા ક્રમથી માળા ઈચ્છનાર વ્યક્તિએ બનાવવી.

કનિષ્ઠા દૌ દ્વાદશ વા ગ્રન્થયઃ સ્યુઃ પવિત્રકે। રવેઃ કુમ્ભહુતાશાદેઃ સમ્ભવે વિષ્ણુવન્મતમ્

નાની આંગળી અને તેની બાજુની, અથવા બાર ગાંઠો પવિત્રમાં હોવી જોઈએ; સૂર્ય, કુંભ અને અગ્નિ માટે પણ વૈષ્ણવ મત પ્રમાણે એ જ વિધિ છે.

પીઠસ્ય પીઠમાનં સ્યાન્મેખલાન્તે ચ કુણ્ડકે। યથાશક્તિ સૂત્રગ્રન્થિઃ પરિચારેથ વૈષ્ણવે

પીઠાનું માપ કમરપટ્ટાની અંતે, વળાંક પર રાખવું; જેટલી શક્તિ હોય, તેટલા દોરા અને ગાંઠો વૈષ્ણવ સેવક માટે રાખવા.

સૂત્રાણિ વા સપ્તદશ સૂત્રેણ ત્રિવિભક્તકે । રોચનાગુરુકર્પૂરહરિદ્રાકુઙ્કુમાદિભિઃ

અથવા સત્તર દોરા, એક દોરાથી ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત; તેમાં રોચન, અગરુ, કપૂર, હળદર, કુંકુમ વગેરે સુગંધિત પદાર્થો ઉમેરવા.

રઞ્જયેચ્ચન્દનાદ્યૈર્વા સ્નાનસન્ધ્યાદિકૃન્નરઃ। એકાદશ્યાં યાગગૃહે ભગવંતં હરિં યજેત્

પુરુષે ભગવાન હરિને ચંદન તથા અન્ય સુગંધિત પદાર્થોથી શોભાવવું, સ્નાન, સંધ્યા વગેરે ક્રિયાઓ કરવી અને એકાદશીના દિવસે યજ્ઞશાળામાં હરિનું પૂજન કરવું જોઈએ.

સમસ્તપરિવારાય બલિં પીઠે સમર્ચયેત્। ક્ષૌં ક્ષેત્રપાલાય દ્વારાન્તે દ્વારોપરિ તથા શ્રિયમ્

સંપૂર્ણ પરિવાર માટે પીઠ પર બલિ અર્પણ કરવી, દ્વારના અંતે ક્ષેત્રપાલને વસ્ત્ર અર્પણ કરવું અને દ્વાર પર ધન અર્પણ કરવું જોઈએ.

ધાત્રે દક્ષે વિધાત્રે ચ ગઙ્ગાઞ્ચ યમુનાં તથા। શઙ્ખપદ્મનિધી પૂજ્ય મધ્યે વાસ્ત્વપસારણમ્

ધાતા, દક્ષ, વિધાતા, ગંગા, યમુના તથા શંખ, કમળ અને નિધિઓનું પૂજન કરવું અને મધ્યમાં વાસ્તુદોષનું નિવારણ કરવું જોઈએ.

ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રં ગન્ધતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ ।। ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં રસતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ । ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રું રૂપતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ ।। ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં સ્પર્શતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ । ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં શબ્દતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ ।। પઞ્ચોદ્ઘાતૈર્ગન્ધતન્માત્રરૂપં ભૂમિમણ્ડલમ્। ચતુરસ્રઞ્ચ પીતઞ્ચ કઠિનં વજ્રલાઞ્છિતમ્

પાંચ ઉદઘાતનથી સુગંધતત્ત્વરૂપ ભૂમિમંડળ, ચતુરસ્ર, પીળું, કઠણ અને વજ્રચિહ્નિત એવા રૂપનું ધ્યાન કરવું. પછી ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દના તત્ત્વોને ક્રમશઃ સંહરવું.

ઇન્દ્રાધિદૈવતં પાદયુગ્મમધ્યગતં સ્મરેત્। શુદ્ધઞ્ચ રસતન્માત્રં પ્રવિલિપ્યાથ સંહરેત્

પગના મધ્યમાં ઇન્દ્રને અધિદેવતા રૂપે ધ્યાનમાં લેવું, પછી શુદ્ધ રસતત્ત્વથી અનુલિપ્ત કરીને તેને સંહરવું.

ઓં હ્રીં હઃ ફટ્ હ્રૂં રસતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ ।। ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ રૂપતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ। ઓં હ્રીં હઃ ફટ્ હ્રૂં સ્પર્શતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ ।। ઓં હ્રીં હઃ ફટ્ હ્રૂં શબ્દતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ। જાનુનાભિમધ્યગતં શ્વેતં વૈ પદ્મલાઞ્છિતમ્। શુવલવર્ણં ચાર્દ્ધચન્દ્રં ધ્યાયેદ્વરુણદૈવતમ્

જાંઘથી નાભિ વચ્ચે, સફેદ, કમળચિહ્નિત, અર્ધચંદ્રાકાર અને શ્વેતવર્ણ ધરાવતું એવું સ્થાન ધ્યાનમાં લેવું અને ત્યાં વરુણદેવનું ધ્યાન કરવું. પછી રસ, રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દના તત્ત્વોને ક્રમશઃ સંહરવું.

ચતુર્ભશ્ચ તદુદ્ઘાતૈઃ શુદ્ધં તદ્રસમાત્રકમ્। સંહરેદ્રૂપતન્માત્રૈ રૂપમાત્રે ચ સંહરેન્

ચાર ઉદઘાતનથી શુદ્ધ રસતત્ત્વને સંહરવું અને રૂપતત્ત્વોથી રૂપતત્ત્વને પણ સંહરવું.

ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં પૂતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ। હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં સ્પર્શતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ ।. ઓં હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં શબ્દતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ । ઇતિ ત્રિભિસ્તદુદ્ઘાતૈસ્ત્રિકોણં વહ્નિમણ્ડલમ્। નાભિકણ્ઠમધ્યગતં રક્તં સ્વસ્તિકલાઞ્છિતમ્

ત્રણ ઉદઘાતનથી પૃથ્વીતત્ત્વ, સ્પર્શતત્ત્વ અને શબ્દતત્ત્વને સંહરવું. પછી નાભિથી કંઠ વચ્ચે, લાલ, સ્વસ્તિકચિહ્નિત અને ત્રિકોણાકાર અગ્નિમંડળનું ધ્યાન કરવું.

ધ્યાત્વાનલાધિદૈવન્તચ્છુદ્ધં સ્પર્શે લયં નયેત્। ઓં હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં સ્પર્શતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ। ઓં હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં શબ્દતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ

અગ્નિને અધિદેવતા રૂપે ધ્યાનમાં લઈ, શુદ્ધ સ્પર્શતત્ત્વને લયમાં લાવવું. પછી સ્પર્શ અને શબ્દના તત્ત્વોને સંહરવું.

દ્વિરુદ્‌ઘાતૈર્ધૂમ્રવર્ણં ધ્યાયેચ્છુદ્ધેન્દુલાઞ્છિતમ્। સ્પર્શમાત્રં શબ્દમાત્રૈઃ સંહરેદ્ધ્યાનયોગતઃ

બે ઉદઘાતનથી ધૂમ્રવર્ણ, શુદ્ધ ચંદ્રચિહ્નિત એવા મંડળનું ધ્યાન કરવું. ધ્યાન અને યોગથી સ્પર્શ અને શબ્દના તત્ત્વોને સંહરવું.

ઓં હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં શબ્દતન્માત્રં સંહરામિ નમઃ। એકોદ્ઘાતેન ચાકાશં શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્। નાસાપુટશિખાન્તસ્થમાકાશામુપસંહરેત્

એક ઉદઘાતનથી શબ્દતત્ત્વને સંહરવું. પછી શુદ્ધ સ્ફટિક જેવું, નાસાપુટના ટોચે સ્થિત એવા આકાશતત્ત્વને સંહરવું.

શોષણાદ્યૈર્દ્દેશુદ્ધિં કુર્યાદેવં ક્રમાત્તઃ। શુષ્કં કલેવરં ધ્યાયેત્ પાદાદ્યઞ્ચ શિખાન્તકમ્

શોષણ અને અન્ય ઉપાયોથી સ્થાનને ક્રમશઃ શુદ્ધ કરવું. પછી પગથી શિખા સુધીના શરીરને સુકું માની ધ્યાન કરવું.

યં બીજેન વં બીજેન જ્વાલામાલાસમાયુતમ્ । દેહં રમિત્યનેનૈવ બ્રહ્મરન્ધ્રાદ્વિનિર્ગતમ્

'યં' અને 'વં' બીજથી શરીરને જ્વાળામાળાથી ઘેરીને, એ રીતે બ્રહ્મરંધ્રમાંથી શરીરને બહાર કાઢવું.

બિન્દુન્ધ્યાત્વા ચામૃતસ્ય તેન ભસ્મ કલેવરમ્। સમ્પ્લાવયેલ્લમિત્યસ્માત્ દેહં સમ્પાદ્ય દિવ્યકમ્

બિંદુને અમૃતરૂપે ધ્યાન કરીને, એથી શરીરને ભસ્મથી ભીંજવું. આ રીતે શરીરને દિવ્ય બનાવવું.

ન્યાસં કૃત્વા કરે દેહે માનસં યાગમાચરેત્। વિષ્ણું સાઙ્ગં હૃદિ પદ્મે માનસૈઃ કુસુમાદિભિ

હાથ અને શરીર પર ન્યાસ કરીને, માનસિક યજ્ઞ કરવો. હૃદયકમળમાં માનસિક ફૂલો વગેરેથી અંગોપાંગવાળા વિષ્ણુનું પૂજન કરવું.

મૂલમન્ત્રેણ દેવેશમ્પ્રાર્ચ્ચયેદ્ભુક્તિમુક્તિદમ્। સ્વાગતં દેવદેવેશ સન્નિધૌ ભવ કેશવ

મૂળમંત્રથી ભોગ અને મોક્ષ આપનારા દેવેશનું પૂજન કરવું: 'દેવદેવેશ, કેશવ, આપ અહીં પધારો.'

ગૃહાણ માનસીં પૂજાં યથાર્થં પરિભાવિતામ્। આધારશક્તિઃ કૂર્માથ પૂજ્યોનન્તો મહી તતઃ

યથાર્થ રીતે મનમાં વિચારીને કરેલી માનસિક પૂજા સ્વીકારો. આધારશક્તિ રૂપે કૂર્મનું, પછી અનંતનું અને પછી પૃથ્વીનું પૂજન કરવું.

મધ્યેગ્ન્યાદૌ ચ ધર્માદ્યા અધર્માદીન્દ્રમુખ્યગમ્ । સત્ત્વાદિ મધ્યે પદ્મઞ્ચ માયાવિદ્યાખ્યતત્ત્વકે

મધ્યમાં અગ્નિ વગેરે તથા ધર્માદિ, અધર્મ સહિત ઇન્દ્ર, અને મધ્યમાં કમળ તથા માયા-અવિદ્યાનાં તત્વોનું ધ્યાન કરવું.