અગ્નિપુરાણમ્

દેવા વૃન્દારકા લેખા રુદ્રાદ્યા ગણદેવતાઃ । વિદ્યાધરોઽપ્સરોયક્ષરક્ષોગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।। ૩૬૦.

દેવો, વૃંદારક, લેખા, રુદ્ર અને બીજા દેવગણ; વિદ્યાધર, અપ્સરા, યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ અને કિન્નર.

પિશાચો ગુહ્યકઃ સિદ્ધો ભૂતોઽમી દેવયોનયઃ । દેવદ્વિષોઽસુરા દૈત્યાઃ સુગતઃ સ્યાત્તથાગતઃ ।। ૩૬૦.

પિશાચ, ગુહ્યક, સિદ્ધ, ભૂત — એ બધા દેવયોનિ છે; દેવોના દુશ્મન અસુર, દૈત્ય, સુગત અને તથા ગત.

બ્રહ્માત્મભૂઃ સુરજ્યેષ્ઠો વિષ્ણુર્ન્નારાયણો હરિઃ । રેવતીશો હલી રામઃ કામઃ પરઞ્ચશરઃ સ્મરઃ ।। ૩૬૦.

બ્રહ્મા, આત્મભૂ, સુરજ્યેષ્ઠ, વિષ્ણુ, નારાયણ, હરિ; રેવતીશ, હલિ, રામ, કામ, પરંશર અને સ્મર.

લક્ષ્મીઃ પદ્માલયા પદ્મા સર્વ્વઃ સર્વ્વેશ્વરઃ શિવઃ । કપર્દોઽસ્ય જટાજૂટઃ પિનાકોઽજગબન્ધનુઃ ।। ૩૬૦.

લક્ષ્મી, કમળમાં વસે છે, પોતે કમળરૂપ છે, સર્વવ્યાપી છે, સર્વના સ્વામી શિવ છે; તેમના જટાજૂટે કપર્દ છે અને પિનાક નામનું ધનુષ છે, જેને સાપથી વાંધેલું છે.

પ્રમથાઃ સ્યુઃ પારિષદા મૃડ઼ાની ચણ્ડિકાઽમ્બિકા । દ્વૈમાતુરો ગજાસ્યશ્ચ સેનાનીરગ્નિભૂર્ગુહઃ ।। ૩૬૦.

પ્રમથગણો તેમના સહચર છે, મૃદાની, ચંડિકા અને અંબિકા પણ છે; દ્વિમાતા, ગજમુખ અને સેના પ્રમુખ અગ્નિથી જન્મેલા ગુહા છે.

આખણ્ડલઃ સુનાસીરઃ સુત્રામાણો દિવસ્પતિઃ । પુલોમજા શચીન્દ્રાણી દેવી તસ્ય તુ વલ્લભા ।। ૩૬૦.

આખંડલ, સુનાસીર, સુત્રામા અને દિગ્પતિ છે; પુલોમાની પુત્રી શચી, એટલે ઇન્દ્રાણી, તેમની પ્રિય પત્ની છે.

સ્યાત્ પ્રાસાદો વૈજયન્તો જયન્તઃ પાકશાસનિઃ । ઐશવતેઽભ્રમાતહ્ગૈરાવણાભ્રમુવલ્લભાઃ ।। ૩૬૦.

તેમનો મહેલ વૈજયંત છે, જયંત તેમનો પુત્ર છે, તેઓ વજ્રધારી છે; તેમનો હાથી ઐરાવત છે અને વાદળકન્યાઓ તેમની પ્રિય છે.

હ્રાદિની વજ્રમસ્ત્રી સ્યાત્ કુલિશમ્ભિદુરં પવિઃ । વ્યોમયાનં વિમાનોઽસ્ત્રી પીયૂષમમૃતં સુધા ।। ૩૬૦.

હ્રાદિની તેમનું વજ્રાસ્ત્ર છે, પર્વતોને ફાડનાર કુહાડો છે; તેમનું રથ આકાશમાં ઉડતું વિમાન છે અને તેમનું પાન અમૃત, પીયૂષ અને સુધા છે.

સ્યાત્ સુધર્મ્મા દેવસભા સ્વર્ગઙ્ગા સુરદીર્ઘિકા । સ્ત્રિયાં બહુષ્વપ્સરસઃ સ્વર્વ્વેશ્યા ઉર્વ્વશીમુખાઃ ।। ૩૬૦.

સુધર્મા દેવસભા છે, સ્વર્ગગંગા અને દૈવી સરોવર છે; સ્ત્રીઓમાં અનેક અપ્સરાઓ છે, જેમાં ઉર્વશી મુખ્ય છે.

હાહા હ્હૂસ્ચ ગન્ધર્વ્વા અગ્નિર્વગ્નિર્ધનઞ્ચયઃ । જાતવેદાઃ કૃષ્ણવર્ત્મા આશ્રયાશશ્ચ પાવકઃ ।। ૩૬૦.

હાહા અને હૂહૂ ગંધર્વ છે; અગ્નિ, વહ્નિ, ધનંજય, જાતવેદા, કૃષ્ણવર્ત્મા, આશ્રય અને પાવક પણ છે.

હિરણ્યરેતાઃ સપ્તાર્ચ્ચિઃ શુક્રશ્ચૈવાશુશુક્ષણિઃ । શુચિરપ્‌પિત્તમોર્વ્વસ્તુ વાડબો વડવાનલઃ ।। ૩૬૦.

હિરણ્યરેત, સપ્તાર્ચિ, શુક્ર, આશુશુક્ષણી; શુચિ, અપિત્ત, મોર્વાસુ, વાડબ અને વડવાનલ છે.

વહ્નેર્દ્વયોર્જ્વાલકીલાવર્ચ્ચિતિઃ શિખા સ્ત્રિયાં । ત્રિષુ સ્ફુલિઙ્ગોઽગ્રિકણો ધર્મ્મરાજઃ પરેતરાટ્ ।। ૩૬૦.

બન્ને અગ્નિમાં જ્વાળા સ્તંભ છે, તેજશ્રી શિખા છે; સ્ત્રીઓમાં ત્રણ ચિંગારી, અગ્નિકણ, ધર્મરાજા અને પરેતરાજ છે.

કાલોઽન્તકો દણ્ડધરઃ શ્રાદ્ધેદેવોઽથ રાક્ષસઃ । કૌણપાસ્રપક્રવ્યાદા યાતુધાનશ્ચ નૈર્ઋતિઃ ।। ૩૬૦.

કાળ, અંતક, દંડધારી, શ્રાદ્ધદેવ અને રાક્ષસ; કૌણપ, અશ્રપ, ક્રવ્યાદ, યાતુધાન અને નૈૃત્તિ છે.

પ્રચેતા વરૂણઃ પાશી સ્વસનઃ સ્પર્શનોઽનિલઃ । સદાગતિર્માતરિશ્વા પ્રાણો મરુત્ સમીરણઃ ।। ૩૬૦.

પ્રચેત, વરુણ, પાશધારી, સ્વસન, સ્પર્શન, અનિલ; સદાગતિ, માતરિશ્વા, પ્રાણ, મરુત અને સમીર છે.

જવો રંહસ્તરસી તુ લઘુક્ષિપ્રમરન્દ્રુતમ્ । સત્વરં ચપલં સૂર્ણમવિલમ્બિતમાશુ ચ ।। ૩૬૦.

ઝડપ, વેગ, તીવ્રતા, હલકાપણું, ઝડપથી દોડવું; તત્પરતા, ચંચળતા, નિશ્ચિતતા, વિલંબ વિના અને ઉતાવળ.

સતતેઽનારતાશ્રાન્તસન્તતાવિરતાનિશં । નિત્યાનવલરતાજસ્રમપ્યથાતિશયો ભરઃ ।। ૩૬૦.

સતત, અવિરત, અશ્રાંત, સતત, નિરંતર, દિવસ-રાત; હંમેશા ગતિશીલ, સદાય કાર્યરત, કદી ન થાકતા અને અત્યંત જોરદાર.

અતિવેલભૃશાત્યર્થાતિમાત્રોદ્ગાઢનિર્ભરમ્ । તીવ્રૈકાન્તનિતાન્તાનિ ગાઢવાઢદૃઢાનિ ચ ।। ૩૬૦.

અતિશય, ખૂબ જ પ્રબળ, અત્યંત તીવ્ર, અતિમાત્રામાં ભરપૂર; તીખું, એકમાત્ર, અંતિમ, ઘન, મજબૂત અને દૃઢ.

ગુહ્યકેશો યક્ષરાજો રાજરાજો ધનાધિપઃ । સ્યાત્ કિન્નરઃ કિંપુરુષસ્તુરઙ્ગવદનો મયુઃ ।। ૩૬૦.

ગુહ્યકેશ, યક્ષરાજ, રાજાઓના રાજા, ધનની અધિકારી; કિનર, કિમ્પુરુષ, ઘોડામુખ અને મયુ છે.

નિધિર્ન્ના શેવધિર્વ્યોમ ત્વભ્રં પુષ્કરમમ્બરમ્ । દ્યોદિવૌ ચાન્તરીક્ષં ખં કાષ્ઠાશાકકુભો દિશઃ ।। ૩૬૦.

નિધિ, ગુપ્ત ધન, આકાશ, વાદળ, કમળ, અંબર; સ્વર્ગ, દિવસ, અંતરિક્ષ, ખ, દિશાઓ અને પ્રદિશાઓ.

અભ્યન્તરન્ત્વન્તરાલઞ્ચક્રવાડ઼ન્તુ મણ્ડલં । તડિત્વાન્ વારિદો મેઘસ્તનયિત્નુર્વલાહકઃ ।। ૩૬૦.

અંતર, મધ્યસ્થાન, પર્વતમાળા અને મંડળ; વીજળી, વરસાદ લાવનાર, મેઘ, ગર્જના અને વરસાદ વાદળ.

કાદમ્બિની મેધમાલા સ્તનિતં ગર્જિતં તથા । શમ્પાશતહ્નદાહ્નાદિન્યૈરાવત્યઃ ક્ષણપ્રભાઃ ।। ૩૬૦.

કાદંબિની, વાદળમાળા, ગર્જના અને ગૂંજી; વરસાદ, વરસાદનો અવાજ અને ઐરાવત વાદળોની ક્ષણિક ઝાંખી.

તડિત્સૌદામિની વિદ્યુચ્ચઞ્ચલા ચપલાઽપિ ચ । સ્ફૂર્જથુર્વ્વજ્રનિષ્પેષો વૃષ્ટિઘાતસ્ત્વવગ્રહઃ ।। ૩૬૦.

વીજળી, વીજળીનો ઝાંખો તેજ, ઝળહળતી રેખા અને ચમકતી વીજળી; ગર્જનાનો અવાજ, વરસાદની ઝપટ અને ભારે વરસાદ.

ધારા સમ્પાત્ આશારઃ શીકરોઽમ્બુકણાઃ સ્મૃતાઃ । વર્ષોપલસ્તુ કરકા મેઘચ્છન્નેઽહ્નિ દુર્દ્દિનં ।। ૩૬૦.

ધાર, ધોધ, ઝાપટો, છાંટા અને પાણીના ટીપાં કહેવાય છે; ગોળો પડતો વરસાદ એટલે ગોળાવર્ષા અને વાદળોથી ઢંકાયેલો દિવસ દુર્દિન કહેવાય છે.

અન્તર્ધા વ્યવધા પુંસિ ત્વન્તર્દ્ધિંરપવારણં । અપિધાનતિરોધાનપિધાનચ્છનાનિ ચ ।। ૩૬૦.

અદૃશ્ય થવું, છુપાવું, અને માણસમાં અંદરથી છુપાવું અથવા ઢાંકી દેવું; ઢાંકવું, છુપાવું અને આશ્રય આપવું.

અબ્જો જૈવાતૃકઃ સોમો ગ્લૌર્મૃગાઙ્કઃ કલાનિધિઃ । વિધુઃ કુમુદવન્ધુશ્ચ વિમ્બોઽસ્ત્રી મણ્ડલં ત્રિષુ ।। ૩૬૦.

પદ્મજ, જયવાતૃક, સોમ, ગૌર, મૃગાંક, કલાનિધિ, વિધુ, કુમુદબંધી, વિંબ, સ્ત્રી અને મંડળ — આ બધા ચંદ્રના નામ છે.

કલા તુ ષોડશો ભાગો ભિત્તં શકલખણ્ડકે । ચન્દ્રિકા કૌમુદી જ્યોત્સ્ત્રા પ્રસાદસ્તુ પ્રસન્નતા ।। ૩૬૦.

કલાનો અર્થ છે સોળમું ભાગ, ટુકડો કે ખંડ; ચંદ્રિકા, કૌમુદી અને જ્યોત્સ્ના એટલે ચાંદની; પ્રસાદ એટલે પ્રકાશતા અથવા શાંતિ.

લક્ષ્ણં લક્ષ્મકં ચિહ્નં શોભા કાન્તિદ્યુ તિશ્છવિઃ । સુષમા પરમા શોભા તુષારસ્તુહિનં હિમં ।। ૩૬૦.

લક્ષણ, લક્ષ્મક, ચિહ્ન, શોભા, કાંતિ, તેજ અને ઝળહળ; સુષમા એટલે ઉત્તમ સૌંદર્ય, તુષાર, તુહિન અને હિમ — આ બધાનો અર્થ બરફ કે તુશ્કાળ.

અવશ્યાયસ્તુ નીહારઃ પ્રાલેયઃ શિશિરો હિમઃ । નક્ષત્રમૃક્ષં ભન્તારા તારકાપ્યુડુ વા સ્ત્રિયાં ।। ૩૬૦.

અવશ્યાય એટલે હળવો ધુમ્મસ, નીહાર એટલે ધુમ્મસ, પ્રાલેય એટલે બરફાળું, શિશિર એટલે ઠંડક અને હિમ એટલે બરફ; નક્ષત્ર, ઋક્ષ, ભાન્તાર, તારકા અને ઉડુ — આ બધા તારાના નામ છે.

ગુરુર્જીવ આઙ્ગિરસ ઉશના ભાર્ગવઃ કવિઃ । વિધુન્તુદસ્તમો રાહુર્લ્લગ્નં રાશ્યુદયઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૬૦.

ગુરુ, જીવ, આંગિરસ, ઉશના, ભાર્ગવ અને કવિ — આ ગ્રહોના નામ છે; વિધુંતુદ એટલે ગ્રહણ કરતો છાંયો, તમો એટલે અંધકાર, રાહુ એટલે ગ્રહણનો કર્તા, લગ્ન એટલે ઉદય બિંદુ અને રાશિ ઉદય એટલે રાશિનો ઉદય.