અગ્નિપુરાણમ્

એવં વિભાવયિષ્યન્તિ બોભવિષ્યતિ રૂપકં । ઘટયેત્ પટયેત્તદ્વત્ પુત્રીયતિ ચ કામ્યતિ ।। ૩૫૮.

આ રીતે તેઓ વિચારશે અને રૂપ બનશે; બનાવવું જોઈએ, વાંચવું જોઈએ, એ જ રીતે સંતાન ઈચ્છવું અને ઇચ્છવું જોઈએ.

કુમાર ઉવાચ કૃતસ્ત્રિષ્વપિ વિજ્ઞેયા ભાવે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ । અજ્લ્યુટ્ ક્તિન્ ઘઞો ભાવે યુજકારત એવ ચ ।। ૩૫૯.

કુમાર બોલ્યા: કૃત પ્રત્યયથી બનેલા રૂપો ત્રણ રીતે સમજવા: અવસ્થા, કર્મ અને કરનાર તરીકે. 'અજ', 'યુટ', 'ક્તિન' અને 'ઘણ' અવસ્થા દર્શાવે છે, 'યુજ' અને 'કાર' પણ એ જ અર્થ આપે છે.

અચિ ધર્મ્મસ્ય વિનય ઉત્કરઃ પ્રકરસ્તથા । દેવો ભદ્રઃ શ્રીકરશ્ચ ત્લુટિ રૂપન્તુ શોભનમ્ ।। ૩૫૯.

'અ' સ્વરથી ધર્મ, વિનય, શ્રેષ્ઠતા અને વિશિષ્ટતા જેવા અર્થ થાય છે; દેવ, શુભ, શ્રી આપનાર અને 'ત્લુટ'થી સુંદર રૂપ થાય છે.

ક્તિનિ વૃદ્ધિસ્તુતિમતો ઘઞિ બાવોઽથ યુચ્યપિ । કારણા ભાવનેત્યાદિ અકારે ચ ચિકિત્સયા ।। ૩૫૯.

'ક્તિન'થી વૃદ્ધિ અને સ્તુતિનો અર્થ થાય છે; 'ઘણ'થી અવસ્થા, અને ક્યારેક 'યુચ'થી પણ; કારણને 'ભાવ' કહે છે, અને 'અ' સ્વર આયુર્વેદમાં પણ આવે છે.

તથા તવ્યો હ્યનીયશ્ચ કર્ત્તવ્યં કરણીયકમ્ । દેયં ધ્યેયઞ્ચૈવ યતિ ણ્યતિ કાર્ય્યઞ્ચ કૃત્યકાઃ ।। ૩૫૯.

એ જ રીતે 'તવ્ય' અને 'અનીય' જે કરવું જોઈએ અને બનાવવું જોઈએ તે દર્શાવે છે; 'દેય', 'ધ્યેય', 'યતિ', 'ણ્યતિ', 'કાર્ય' અને 'કૃત્ય' જે કરવાનું છે તે દર્શાવે છે.

કર્ત્તરિ ક્તાદયો જ્ઞેયા ભાવે કર્મ્મણિ ચ ક્કચિત્ । ગતો ગ્રામં ગતો ગ્રમ આશ્લિષ્ટશ્ચ ગુરુસ્ત્બયા ।। ૩૫૯.

કર્તા માટે 'ક્તા' અને એ જેવા પ્રત્યયો ઓળખવા, અને ક્યારેક અવસ્થા કે કર્મ માટે પણ; 'તે ગામ ગયો', 'તે ગામ ગયો', અને 'ગુરુએ તારા દ્વારા અંકલાય છે'.

શતૃઙ્‌શાનચૌ ભવન્ એધમાનો ભવન્ત્યપિ । પુણ્ તૃચૌ સર્વ્બધાતુભ્યો ભાવકો ભવિતા તથા ।। ૩૫૯.

'શત્રુ' અને 'શાનચ'થી 'હોતું'નો અર્થ થાય છે; 'એધમાન' અને 'ભવંત' પણ એ જ અર્થ આપે છે; 'પુ' અને 'તૃચ'થી બધા ધાતુઓમાં 'હોયું'નો અર્થ થાય છે, અને 'ભવિતા' પણ.

ક્કિબન્તશ્ચ સ્વયમ્ભૂશ્ચ ભૂતે લિટઃ ક્કન્સુ કાન ચ । બભૂવિવાન્ પેચિવાંશ્ચ પેચાનઃ શ્રદ્દધાનકઃ ।। ૩૫૯.

'ક્કિ'થી 'સ્વયંભૂ' અને બીજા રૂપો થાય છે; ભૂતકાળમાં 'લિટ' અને 'ક્કન' વગેરેથી; 'બભૂવિવાન', 'પેચિવાન', 'પેચાન' અને 'શ્રદ્ધાધાનક' જેવા રૂપો થાય છે.

અણિ સ્યુઃ કુમ્ભકારાદ્યા ભૂતેપ્યુણાદયઃ સ્મૃતાઃ । વાયુઃ પાયુશ્ચ કારુઃ સ્યાદ્વહુલં છન્દસીરિતં ।। ૩૫૯.

'અણ'થી 'કુંભકાર' અને એ જેવા રૂપ થાય છે; ભૂતકાળમાં 'ઉણ' અને બીજા પ્રત્યય ઓળખાય છે; 'વાયુ', 'પાયુ', 'કારુ' જેવા રૂપ મળે છે અને ઘણા એવા રૂપ છંદોમાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ સ્વર્ગાદિનામલિઙ્ગો યો હરિસ્તં પ્રવદામિ તે । સ્વઃ સ્વર્ગનાકત્રિદિવા દ્યોદિવૌ દ્વેત્રિપિષ્ટપં ।। ૩૬૦.

અગ્નિ બોલ્યા: સ્વર્ગ વગેરે શબ્દોના પુલિંગ રૂપ હું તને કહું છું, હરી; 'સ્વઃ', 'સ્વર્ગ', 'નક', 'ત્રિદિવ', 'દ્યુ', 'દિવ', 'દ્વિત્ર', 'પિષ્ટપ'.

દેવા વૃન્દારકા લેખા રુદ્રાદ્યા ગણદેવતાઃ । વિદ્યાધરોઽપ્સરોયક્ષરક્ષોગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।। ૩૬૦.

દેવો, વૃંદારક, લેખા, રુદ્ર અને બીજા દેવગણ; વિદ્યાધર, અપ્સરા, યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ અને કિન્નર.

પિશાચો ગુહ્યકઃ સિદ્ધો ભૂતોઽમી દેવયોનયઃ । દેવદ્વિષોઽસુરા દૈત્યાઃ સુગતઃ સ્યાત્તથાગતઃ ।। ૩૬૦.

પિશાચ, ગુહ્યક, સિદ્ધ, ભૂત — એ બધા દેવયોનિ છે; દેવોના દુશ્મન અસુર, દૈત્ય, સુગત અને તથા ગત.

બ્રહ્માત્મભૂઃ સુરજ્યેષ્ઠો વિષ્ણુર્ન્નારાયણો હરિઃ । રેવતીશો હલી રામઃ કામઃ પરઞ્ચશરઃ સ્મરઃ ।। ૩૬૦.

બ્રહ્મા, આત્મભૂ, સુરજ્યેષ્ઠ, વિષ્ણુ, નારાયણ, હરિ; રેવતીશ, હલિ, રામ, કામ, પરંશર અને સ્મર.

લક્ષ્મીઃ પદ્માલયા પદ્મા સર્વ્વઃ સર્વ્વેશ્વરઃ શિવઃ । કપર્દોઽસ્ય જટાજૂટઃ પિનાકોઽજગબન્ધનુઃ ।। ૩૬૦.

લક્ષ્મી, કમળમાં વસે છે, પોતે કમળરૂપ છે, સર્વવ્યાપી છે, સર્વના સ્વામી શિવ છે; તેમના જટાજૂટે કપર્દ છે અને પિનાક નામનું ધનુષ છે, જેને સાપથી વાંધેલું છે.

પ્રમથાઃ સ્યુઃ પારિષદા મૃડ઼ાની ચણ્ડિકાઽમ્બિકા । દ્વૈમાતુરો ગજાસ્યશ્ચ સેનાનીરગ્નિભૂર્ગુહઃ ।। ૩૬૦.

પ્રમથગણો તેમના સહચર છે, મૃદાની, ચંડિકા અને અંબિકા પણ છે; દ્વિમાતા, ગજમુખ અને સેના પ્રમુખ અગ્નિથી જન્મેલા ગુહા છે.

આખણ્ડલઃ સુનાસીરઃ સુત્રામાણો દિવસ્પતિઃ । પુલોમજા શચીન્દ્રાણી દેવી તસ્ય તુ વલ્લભા ।। ૩૬૦.

આખંડલ, સુનાસીર, સુત્રામા અને દિગ્પતિ છે; પુલોમાની પુત્રી શચી, એટલે ઇન્દ્રાણી, તેમની પ્રિય પત્ની છે.

સ્યાત્ પ્રાસાદો વૈજયન્તો જયન્તઃ પાકશાસનિઃ । ઐશવતેઽભ્રમાતહ્ગૈરાવણાભ્રમુવલ્લભાઃ ।। ૩૬૦.

તેમનો મહેલ વૈજયંત છે, જયંત તેમનો પુત્ર છે, તેઓ વજ્રધારી છે; તેમનો હાથી ઐરાવત છે અને વાદળકન્યાઓ તેમની પ્રિય છે.

હ્રાદિની વજ્રમસ્ત્રી સ્યાત્ કુલિશમ્ભિદુરં પવિઃ । વ્યોમયાનં વિમાનોઽસ્ત્રી પીયૂષમમૃતં સુધા ।। ૩૬૦.

હ્રાદિની તેમનું વજ્રાસ્ત્ર છે, પર્વતોને ફાડનાર કુહાડો છે; તેમનું રથ આકાશમાં ઉડતું વિમાન છે અને તેમનું પાન અમૃત, પીયૂષ અને સુધા છે.

સ્યાત્ સુધર્મ્મા દેવસભા સ્વર્ગઙ્ગા સુરદીર્ઘિકા । સ્ત્રિયાં બહુષ્વપ્સરસઃ સ્વર્વ્વેશ્યા ઉર્વ્વશીમુખાઃ ।। ૩૬૦.

સુધર્મા દેવસભા છે, સ્વર્ગગંગા અને દૈવી સરોવર છે; સ્ત્રીઓમાં અનેક અપ્સરાઓ છે, જેમાં ઉર્વશી મુખ્ય છે.

હાહા હ્હૂસ્ચ ગન્ધર્વ્વા અગ્નિર્વગ્નિર્ધનઞ્ચયઃ । જાતવેદાઃ કૃષ્ણવર્ત્મા આશ્રયાશશ્ચ પાવકઃ ।। ૩૬૦.

હાહા અને હૂહૂ ગંધર્વ છે; અગ્નિ, વહ્નિ, ધનંજય, જાતવેદા, કૃષ્ણવર્ત્મા, આશ્રય અને પાવક પણ છે.

હિરણ્યરેતાઃ સપ્તાર્ચ્ચિઃ શુક્રશ્ચૈવાશુશુક્ષણિઃ । શુચિરપ્‌પિત્તમોર્વ્વસ્તુ વાડબો વડવાનલઃ ।। ૩૬૦.

હિરણ્યરેત, સપ્તાર્ચિ, શુક્ર, આશુશુક્ષણી; શુચિ, અપિત્ત, મોર્વાસુ, વાડબ અને વડવાનલ છે.

વહ્નેર્દ્વયોર્જ્વાલકીલાવર્ચ્ચિતિઃ શિખા સ્ત્રિયાં । ત્રિષુ સ્ફુલિઙ્ગોઽગ્રિકણો ધર્મ્મરાજઃ પરેતરાટ્ ।। ૩૬૦.

બન્ને અગ્નિમાં જ્વાળા સ્તંભ છે, તેજશ્રી શિખા છે; સ્ત્રીઓમાં ત્રણ ચિંગારી, અગ્નિકણ, ધર્મરાજા અને પરેતરાજ છે.

કાલોઽન્તકો દણ્ડધરઃ શ્રાદ્ધેદેવોઽથ રાક્ષસઃ । કૌણપાસ્રપક્રવ્યાદા યાતુધાનશ્ચ નૈર્ઋતિઃ ।। ૩૬૦.

કાળ, અંતક, દંડધારી, શ્રાદ્ધદેવ અને રાક્ષસ; કૌણપ, અશ્રપ, ક્રવ્યાદ, યાતુધાન અને નૈૃત્તિ છે.

પ્રચેતા વરૂણઃ પાશી સ્વસનઃ સ્પર્શનોઽનિલઃ । સદાગતિર્માતરિશ્વા પ્રાણો મરુત્ સમીરણઃ ।। ૩૬૦.

પ્રચેત, વરુણ, પાશધારી, સ્વસન, સ્પર્શન, અનિલ; સદાગતિ, માતરિશ્વા, પ્રાણ, મરુત અને સમીર છે.

જવો રંહસ્તરસી તુ લઘુક્ષિપ્રમરન્દ્રુતમ્ । સત્વરં ચપલં સૂર્ણમવિલમ્બિતમાશુ ચ ।। ૩૬૦.

ઝડપ, વેગ, તીવ્રતા, હલકાપણું, ઝડપથી દોડવું; તત્પરતા, ચંચળતા, નિશ્ચિતતા, વિલંબ વિના અને ઉતાવળ.

સતતેઽનારતાશ્રાન્તસન્તતાવિરતાનિશં । નિત્યાનવલરતાજસ્રમપ્યથાતિશયો ભરઃ ।। ૩૬૦.

સતત, અવિરત, અશ્રાંત, સતત, નિરંતર, દિવસ-રાત; હંમેશા ગતિશીલ, સદાય કાર્યરત, કદી ન થાકતા અને અત્યંત જોરદાર.

અતિવેલભૃશાત્યર્થાતિમાત્રોદ્ગાઢનિર્ભરમ્ । તીવ્રૈકાન્તનિતાન્તાનિ ગાઢવાઢદૃઢાનિ ચ ।। ૩૬૦.

અતિશય, ખૂબ જ પ્રબળ, અત્યંત તીવ્ર, અતિમાત્રામાં ભરપૂર; તીખું, એકમાત્ર, અંતિમ, ઘન, મજબૂત અને દૃઢ.

ગુહ્યકેશો યક્ષરાજો રાજરાજો ધનાધિપઃ । સ્યાત્ કિન્નરઃ કિંપુરુષસ્તુરઙ્ગવદનો મયુઃ ।। ૩૬૦.

ગુહ્યકેશ, યક્ષરાજ, રાજાઓના રાજા, ધનની અધિકારી; કિનર, કિમ્પુરુષ, ઘોડામુખ અને મયુ છે.

નિધિર્ન્ના શેવધિર્વ્યોમ ત્વભ્રં પુષ્કરમમ્બરમ્ । દ્યોદિવૌ ચાન્તરીક્ષં ખં કાષ્ઠાશાકકુભો દિશઃ ।। ૩૬૦.

નિધિ, ગુપ્ત ધન, આકાશ, વાદળ, કમળ, અંબર; સ્વર્ગ, દિવસ, અંતરિક્ષ, ખ, દિશાઓ અને પ્રદિશાઓ.