અગ્નિપુરાણમ્

ક્રીડ઼તિર્વૃઙો ગ્રહિશ્ચોરિઃ પા નીરચ્ચિશ્ચ નાયકાઃ । ભુવિ સ્યાત્ તિઙ્ ભવતિ સઃ ભવતસ્તૌ ભવન્તિ તે ।। ૩૫૮.

ક્રીરતિ, વૃણો, ગ્રહિ, ચોરી, પાની, રચિ અને નાયક ને મુખ્ય માનવામાં આવે છે; ભૂવિવર્ગમાં 'તિં' માટે 'ભવતિ', 'સઃ', 'ભવતઃ', 'તૌ', 'ભવંતિ' અને 'તે' રૂપ આવે છે.

ભવસિ ત્વં યુવાં ભવથો યૂયં ભવથ ચાપ્યહં । ભવામ્યાવાં ભવાવશ્ચ ભવામો હ્યેધતે કુલં ।। ૩૫૮.

'તુ છે', 'તમે બે છો', 'તમે બધા છો' અને 'હું છું'; 'અમે બે છીએ', 'અમે બધા છીએ' – આમ કુટુંબ વધે છે.

એધેતે દ્વે તથૈધન્તે એધસે ત્વં હિ મેધયા । એધેથે ચ સમેધધ્વે એધે હ્યેધાવહે ધિયા ।। ૩૫૮.

'એધેતે' બે છે, એ જ રીતે 'એધંતે'; 'એધસે', 'તુ છે', ખરેખર બુદ્ધિ સાથે; 'એધેથે', 'સમેધધ્વે', 'એધે', 'એધાવહે' પણ સમજ સાથે.

એધામહે હરેર્ભક્ત્યા પચતીત્યાદિ પૂર્વ્વવત્ । ભૂયતેઽનુભૂયતેઽસૌ ભાવે કર્મ્મણિ વૈ યકિ ।। ૩૫૮.

હરિની ભક્તિથી 'એધામહે', અને 'પચતિ' વગેરે અગાઉના પ્રમાણે; 'ભૂયતે', 'અનુભૂયતે' – આ 'યકી' પ્રત્યયથી ભાવ કે કર્મ માટે છે.

વુભૂષતિ સનીત્યેવં ણિચિ બાચવયતીશ્વરં । યઙિ વોભૂયતે વાદ્યં વોભોતિ સ્યાચ્ચ યઙ્‌લુકિ ।। ૩૫૮.

'વુભૂષતિ' 'ણિચ' સાથે છે, જેમ કે 'બચવયતિ' ઈશ્વર માટે; 'યણ' સાથે 'વોભૂયતે', 'વાદ્ય', 'વોભોતિ' અને 'યણ-લુકિ' પણ આવે છે.

પુત્રીયતિ પુત્રકામ્યત્યેવં પટપટાયતે । ઘટયત્યઽથ સનિ ણિચિ બુભૂષયતિ રૂપકં ।। ૩૫૮.

'પુત્રિયતિ' એટલે પુત્રની ઈચ્છા, એ જ રીતે 'પટપટાયતે'; 'ઘટયતિ' 'ણિચ' સાથે છે, અને 'બુભૂષયતિ' ઈચ્છાવાચક રૂપ છે.

ભવેદ્ભવેતાઞ્ચ લિઙિ ભવેયુશ્ચ ભવેઃ પરે । ભવેતઞ્ચ ભવેતૈવં ભવેયઞ્ચ ભવેવ ચ ભવેમ ચ ।। ૩૫૮.

લિઙ્ રૂપમાં 'ભવેદ', 'ભવેત', અને પરસ્મૈપદીમાં 'ભવેયુઃ', 'ભવેઃ', 'ભવેત', 'ભવેત', 'ભવેયાન્', 'ભવેવ', 'ભવેમ' આવે છે.

એધેત એધેયાતામેધેરન્ મનસા શ્રિયા । એધેથાશ્ચ એધેયાથામેધેધ્વમેધેય એધેવાહિ એધેમહિ ।। ૩૫૮.

'એધેત', 'એધેયાતામ્', 'એધેરન્' મન અને સમૃદ્ધિ સાથે; 'એધેથા', 'એધેયાથા', 'એધધ્વમ્', 'એધેય', 'એધેવા', 'એધેમહિ'.

અસ્તુ તાવદ્ભવતાં લોટિ ભવન્તુ ભવતાદ્ભવ । ભવતં ભવત્ ભવાનિ ભવાવ ચ ભવામ્ ચ ।। ૩૫૮.

લોટ્ વિધિલિંગમાં, 'તમારા માટે આવું થાઓ': 'ભવંતુ', 'ભવત', 'ભવ', 'ભવતમ્', 'ભવત્', 'ભવાની', 'ભવાવ', 'ભવામ્'.

એધતામેધેતા મેધન્તામેધૈ પટાવહૈ પચામહૈ । અભ્યનન્દદપચતામપચન્નપચસ્તથા ।। ૩૫૮.

'એધતામ્', 'એધેત', 'મેધંતામ્', 'એધૈ', 'પટાવહૈ', 'પચામહૈ'; 'અભ્યનંદત્', 'અપચતામ્', 'અપચન્', 'અપચસ્તથા'.

અભવતમભવતાપચમપચાવાપચામ ચ । ઐધતૈધેતામૈધધ્વં ઐધે ચૈધામહીરિતં ।। ૩૫૮.

'અભવતમ્', 'અભવત', 'પચમ્', 'પચાવ', 'પચામ'; 'ઐધત', 'ઐધેતામ્', 'ઐધધ્વમ્', 'ઐધે', 'ઐધામહિ' – આ બધા રૂપ છે.

અભૂદભૂતામભૂવનભૂશ્ચભૂવમેવ લુઙ્ । ઐધિષ્ટૈધિષાતાં નરાવૈધિષ્ઠા ઐધિષીદૃશં ।। ૩૫૮.

લુઙ્ રૂપમાં: 'અભૂત્', 'અભૂતામ્', 'અભૂવન્', 'અભૂષ્', 'અભૂવમ્'; ઐરિસ્ટમાં: 'ઐધિષ્ટ', 'ઐધિષાતામ્', 'નરાવૈધિષ્ઠ', 'ઐધિષીદૃશમ્'.

લિટિ બભૂવ બભૂવતુઃ બભૂવુશ્ચ બભૂવિથ । બભૂવથુર્બભૂવ ચ બભૂવિવ વભૂવિમ ।। ૩૫૮.

લિટ્ રૂપમાં: 'બભૂવ', 'બભૂવતુઃ', 'બભૂવુઃ', 'બભૂવિથ', 'બભૂવથુર્', 'બભૂવ', 'બભૂવિવ', 'બભૂવિમ'.

પેચે પેચાતે પેચિરે ત્વમેધાઞ્ચકૃષે તથા । એધાઞ્ચક્રાથે પેચિધ્વે પેચે પેચિમહે તથા ।। ૩૫૮.

'પેચે', 'પેચાતે', 'પેચિરે', તું 'એધાંચક્રુષે' પણ કર્યું; 'એધાંચક્રાથે', 'પેચિધ્વે', 'પેચે', 'પેચિમહે' પણ.

લુટિ ભવિતા ભચવિતારૌ ભવિતારો હરાદયઃ । ભવિતાસિ ભવિતાસ્થો ભવિતાસ્મસ્તથા વયં ।। ૩૫૮.

લૃટ્ રૂપમાં: 'ભવિતા', 'ભવિતારૌ', 'ભવિતારઃ' અને બીજા; 'ભવિતાસિ', 'ભવિતાસ્થ', 'ભવિતાસ્મ' અને એ જ રીતે 'વયમ્'.

પક્તા પક્તારૌ પક્તારઃ પક્તાસે ત્વં શુભૌદનં । પક્તાધ્વે પક્તાહે ચાહં પક્તાસ્મહે હરેશ્ચરું ।। ૩૫૮.

તમે રસોઈયાં છો, બે રસોઈયાં છો, બધા રસોઈયાં છો અને શુભ ભોજન તૈયાર કરનાર પણ તમે જ છો. રસોઈ કરવાના દિવસે, રસોઈ કરતી વેળાએ, હું પણ રસોઈયો છું; આપણે બધા હરિ માટેના ભોજન અર્પણના રસોઈયાં છીએ.

લિઙાશિષિ સુખં ભૂયાત્ ભૂયાસ્તાં હરિશઙ્કરૌ । ભૂયાસુસ્તે ચ ભૂયાસ્ત્વં યુવાં ભૂયાસ્તમીશ્વરૌ ।। ૩૫૮.

યજ્ઞના અગ્નિમાં સુખ રહે, હરિ અને શંકર હંમેશા હાજર રહે, તમે હંમેશા રહો અને તમે બંને ભગવાન હંમેશા રહો.

ભૂયાસ્ત યૂયં ભૂયાસમહં ભૂયાસ્મ સર્વ્વદા । યક્ષીષ્ટ હ્યેધિષીયાસ્તાં યક્ષીરન્નેધિષીય ચ ।। ૩૫૮.

તમે બધા હંમેશા રહો, હું પણ હંમેશા રહું, આપણે સૌ હંમેશા રહીએ; અર્પણ થાય, તે સ્થિર રહે અને ભોજનનું અર્પણ પણ સ્થિર રહે.

યક્ષીવહ્યેધિષીમહિ લિઙિ ચાયક્ષ્યતેતિ લૃઙ્ । અયક્ષ્યેતામયક્ષ્યન્તાયક્ષ્યેઽયક્ષ્યેથાં યુવાં ।। ૩૫૮.

અર્પણ થાય, આપણે તેને સ્થિર કરીએ; 'અર્પણ થવું જોઈએ' એવું કહીએ; 'તે અર્પણ કરે', 'તેઓ અર્પણ કરે', 'હું અર્પણ કરું', 'તમે બંને અર્પણ કરો'.

અયક્ષઅયધ્વમૈધિષ્યાવહ્યૈધિષ્યામહ્યરેર્વયમ્ । લૃટિ સ્યાદ્ભવિષ્યતીતિ એધિષ્યામહ ઈદૃશમ્ ।। ૩૫૮.

'તે અર્પણ ન કરે', 'તમે અર્પણ ન કરો', 'અમે સ્થિર કરીએ', 'અહીં સ્થિર કરીએ', 'પ્રભુ માટે સ્થિર કરીએ'; ભવિષ્યમાં 'એવું થશે', એટલે 'અમે આવું સ્થિર કરીએ'.

એવં વિભાવયિષ્યન્તિ બોભવિષ્યતિ રૂપકં । ઘટયેત્ પટયેત્તદ્વત્ પુત્રીયતિ ચ કામ્યતિ ।। ૩૫૮.

આ રીતે તેઓ વિચારશે અને રૂપ બનશે; બનાવવું જોઈએ, વાંચવું જોઈએ, એ જ રીતે સંતાન ઈચ્છવું અને ઇચ્છવું જોઈએ.

કુમાર ઉવાચ કૃતસ્ત્રિષ્વપિ વિજ્ઞેયા ભાવે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ । અજ્લ્યુટ્ ક્તિન્ ઘઞો ભાવે યુજકારત એવ ચ ।। ૩૫૯.

કુમાર બોલ્યા: કૃત પ્રત્યયથી બનેલા રૂપો ત્રણ રીતે સમજવા: અવસ્થા, કર્મ અને કરનાર તરીકે. 'અજ', 'યુટ', 'ક્તિન' અને 'ઘણ' અવસ્થા દર્શાવે છે, 'યુજ' અને 'કાર' પણ એ જ અર્થ આપે છે.

અચિ ધર્મ્મસ્ય વિનય ઉત્કરઃ પ્રકરસ્તથા । દેવો ભદ્રઃ શ્રીકરશ્ચ ત્લુટિ રૂપન્તુ શોભનમ્ ।। ૩૫૯.

'અ' સ્વરથી ધર્મ, વિનય, શ્રેષ્ઠતા અને વિશિષ્ટતા જેવા અર્થ થાય છે; દેવ, શુભ, શ્રી આપનાર અને 'ત્લુટ'થી સુંદર રૂપ થાય છે.

ક્તિનિ વૃદ્ધિસ્તુતિમતો ઘઞિ બાવોઽથ યુચ્યપિ । કારણા ભાવનેત્યાદિ અકારે ચ ચિકિત્સયા ।। ૩૫૯.

'ક્તિન'થી વૃદ્ધિ અને સ્તુતિનો અર્થ થાય છે; 'ઘણ'થી અવસ્થા, અને ક્યારેક 'યુચ'થી પણ; કારણને 'ભાવ' કહે છે, અને 'અ' સ્વર આયુર્વેદમાં પણ આવે છે.

તથા તવ્યો હ્યનીયશ્ચ કર્ત્તવ્યં કરણીયકમ્ । દેયં ધ્યેયઞ્ચૈવ યતિ ણ્યતિ કાર્ય્યઞ્ચ કૃત્યકાઃ ।। ૩૫૯.

એ જ રીતે 'તવ્ય' અને 'અનીય' જે કરવું જોઈએ અને બનાવવું જોઈએ તે દર્શાવે છે; 'દેય', 'ધ્યેય', 'યતિ', 'ણ્યતિ', 'કાર્ય' અને 'કૃત્ય' જે કરવાનું છે તે દર્શાવે છે.

કર્ત્તરિ ક્તાદયો જ્ઞેયા ભાવે કર્મ્મણિ ચ ક્કચિત્ । ગતો ગ્રામં ગતો ગ્રમ આશ્લિષ્ટશ્ચ ગુરુસ્ત્બયા ।। ૩૫૯.

કર્તા માટે 'ક્તા' અને એ જેવા પ્રત્યયો ઓળખવા, અને ક્યારેક અવસ્થા કે કર્મ માટે પણ; 'તે ગામ ગયો', 'તે ગામ ગયો', અને 'ગુરુએ તારા દ્વારા અંકલાય છે'.

શતૃઙ્‌શાનચૌ ભવન્ એધમાનો ભવન્ત્યપિ । પુણ્ તૃચૌ સર્વ્બધાતુભ્યો ભાવકો ભવિતા તથા ।। ૩૫૯.

'શત્રુ' અને 'શાનચ'થી 'હોતું'નો અર્થ થાય છે; 'એધમાન' અને 'ભવંત' પણ એ જ અર્થ આપે છે; 'પુ' અને 'તૃચ'થી બધા ધાતુઓમાં 'હોયું'નો અર્થ થાય છે, અને 'ભવિતા' પણ.

ક્કિબન્તશ્ચ સ્વયમ્ભૂશ્ચ ભૂતે લિટઃ ક્કન્સુ કાન ચ । બભૂવિવાન્ પેચિવાંશ્ચ પેચાનઃ શ્રદ્દધાનકઃ ।। ૩૫૯.

'ક્કિ'થી 'સ્વયંભૂ' અને બીજા રૂપો થાય છે; ભૂતકાળમાં 'લિટ' અને 'ક્કન' વગેરેથી; 'બભૂવિવાન', 'પેચિવાન', 'પેચાન' અને 'શ્રદ્ધાધાનક' જેવા રૂપો થાય છે.

અણિ સ્યુઃ કુમ્ભકારાદ્યા ભૂતેપ્યુણાદયઃ સ્મૃતાઃ । વાયુઃ પાયુશ્ચ કારુઃ સ્યાદ્વહુલં છન્દસીરિતં ।। ૩૫૯.

'અણ'થી 'કુંભકાર' અને એ જેવા રૂપ થાય છે; ભૂતકાળમાં 'ઉણ' અને બીજા પ્રત્યય ઓળખાય છે; 'વાયુ', 'પાયુ', 'કારુ' જેવા રૂપ મળે છે અને ઘણા એવા રૂપ છંદોમાં આવે છે.