અગ્નિપુરાણમ્

ચીવરં ભિક્ષુપ્રાવૃત્તિરાદિત્યો મિત્ર ઈરિતઃ । પુત્રઃ સૂનુઃ પિતા તાતઃ પૃદાકુર્ય્યાઘ્રવૃશ્ચિકે ૩૫૭.

'ચીવર' અને 'ભિક્ષુપ્રાવૃત્તિ' બંને ભિક્ષુના વસ્ત્ર માટે છે. 'આદિત્ય' એટલે સૂર્ય, 'મિત્ર' એટલે મિત્ર. 'પુત્ર' અને 'સુનુ' બંને પુત્ર માટે છે, 'પિતા' અને 'તાતા' બંને પિતા માટે છે. 'પૃદા' એટલે વરુ, 'કુર્યા' એટલે કૂતરો, 'અઘ્ર' એટલે સાપ, 'વૃશ્ચિક' એટલે વિચ્છુ.

કુમાર ઉવાચ તિઙ્‌વિભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ તથાદેશં સમાસતઃ । તિઙસ્ત્રિષ્વપિ વર્ત્તન્તે ભાવે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ ।। ૩૫૮.

કુમાર બોલ્યા: હવે હું ક્રિયાપદના રૂપો અને તેમના અર્થ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવીશ. ક્રિયાપદ ત્રણ રીતે આવે છે: ભાવ, કર્મ અને કર્તા માટે.

સકર્મ્મકાકર્મ્મકાચ્ચ કર્ત્તરિ દ્વિપદે સ્મૃતાઃ । સકર્મ્મકાકર્મ્મણિ ચ તદાદેશસ્તથેરિતઃ ।। ૩૫૮.

સકર્મક અને અકર્મક બંનેમાં, કર્તા માટે દ્વિવચન રૂપ માનવામાં આવે છે. સકર્મક અને અકર્મક બંનેમાં અર્થ પણ એ પ્રમાણે જ કહેવાય છે.

વર્ત્તમાને લડાખ્યાતો વિધ્યાદ્યર્થે લિઙીરિતઃ । વિધ્યાદૌ લોડાશિષિ ચ ભૂતાનદ્યતને ચ લઙ્ ।। ૩૫૮.

વર્તમાનમાં 'લટ્' રૂપ આવે છે; વિધિ અને આશીર્વાદ માટે 'લિઙ' કહેવાય છે. વિધિ અને આશીર્વાદમાં 'લોટ્' અને 'આશિષ' પણ આવે છે; ભૂતકાળ અને તાજેતરના ભૂતકાળ માટે 'લઙ' આવે છે.

ભૂતે લુઙ્ લિટ્ પરોક્ષેઽથ ભાવિન્યદ્યતને ચ લુટ્ । લિઙાશિષિ ચ શેષેઽર્થે લૃડ્ ભવિષ્યતિ લૃઙ્‌ભવેત્ ।। ૩૫૮.

ભૂતકાળ માટે 'લુઙ' અને 'લિટ્' આવે છે; દૂરના ભૂતકાળ માટે અને ભવિષ્ય તથા તાજેતરના ભવિષ્ય માટે 'લુટ્' આવે છે. વિધિ અને આશીર્વાદના બાકી અર્થોમાં 'લૃટ્' આવે છે; ભવિષ્ય માટે 'લૃઙ' આવે છે.

લિઙ્નિમિત્તે ક્રિયાતિપત્તૌ પરે નવાત્મનેપદમ્ । પૂર્વ્વં ન પરસ્મૈપદન્તિપ્તસન્તીતિ પ્રથમઃ પુમાન્ ।। ૩૫૮.

જ્યારે વિધિ માટે ક્રિયા થાય ત્યારે આત્મનેપદના અંત આવે છે. પહેલાં પરસ્મૈપદમાં નહિ, પ્રથમ પુરુષ એકવચન મુખ્ય છે.

સિપ્થસ્થ મધ્યમનરો મિપ્વસ્મસ્ચોત્તમઃ પુમાન્ । ત આતાં અન્તાત્મને મુખ્યઃ થાસાથાં ધ્વઞ્ચ મધ્યમઃ ।। ૩૫૮.

'સિપ્', 'થસ્', 'થ' મધ્યમ પુરુષ માટે છે; 'મિપ્', 'વસ્', 'મસ્' ઉત્તમ પુરુષ માટે છે. 'ત', 'આતામ્', 'અન્ત' આત્મનેપદના મુખ્ય અંત છે; 'થાસ્', 'સા', 'થામ્', 'ધ્વ' મધ્યમ પુરુષના અંત છે.

ઉત્તમ ઇ વહિ મહિ ભૂવાદ્યા ધાતવઃ સ્મૃતાઃ । ભુવિરેધિઃ પચિર્નન્દિર્ધ્વંસિઃ શ્રંસિઃ પદિસ્ત્વદિઃ ।। ૩૫૮.

પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્વોને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યા છે. ભૂવિવર્ગમાં એધી, પચિર, નંદિર, ધ્વંસી, શ્રંસી, પડિસ અને ત્વદી આવે છે.

શીઙઃ ક્રીડ઼ો જુહોતિશ્ચ જહાતિશ્ચ દધાત્યપિ । દીવ્યતિઃ સ્વપિતિર્નહિઃ સુનોતિર્વસિરેચ ચ ।। ૩૫૮.

શીણ, ક્રીર, જુહોતી, જહાતી, દધાતી, દિવ્યતી, સ્વપિતિ, નહી, સુનોતિ અને વસિર પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તુદિર્મૃશતિર્મુઞ્ચતિઃ રુધિર્ભુજિસ્ત્યજિસ્તનિઃ । શવાદિકે વિકરણે મનિશ્ચૈવ કરોત્યપિ ।। ૩૫૮.

તુદિર, મૃશતિ, મુંચતિ, રુધિ, ભુજ, ત્યજિસ, તનિ અને શવા થી શરૂ થતા ક્રિયાપદો વિવિધ ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે, અને મણિ પણ કરવા માટે વપરાય છે.

ક્રીડ઼તિર્વૃઙો ગ્રહિશ્ચોરિઃ પા નીરચ્ચિશ્ચ નાયકાઃ । ભુવિ સ્યાત્ તિઙ્ ભવતિ સઃ ભવતસ્તૌ ભવન્તિ તે ।। ૩૫૮.

ક્રીરતિ, વૃણો, ગ્રહિ, ચોરી, પાની, રચિ અને નાયક ને મુખ્ય માનવામાં આવે છે; ભૂવિવર્ગમાં 'તિં' માટે 'ભવતિ', 'સઃ', 'ભવતઃ', 'તૌ', 'ભવંતિ' અને 'તે' રૂપ આવે છે.

ભવસિ ત્વં યુવાં ભવથો યૂયં ભવથ ચાપ્યહં । ભવામ્યાવાં ભવાવશ્ચ ભવામો હ્યેધતે કુલં ।। ૩૫૮.

'તુ છે', 'તમે બે છો', 'તમે બધા છો' અને 'હું છું'; 'અમે બે છીએ', 'અમે બધા છીએ' – આમ કુટુંબ વધે છે.

એધેતે દ્વે તથૈધન્તે એધસે ત્વં હિ મેધયા । એધેથે ચ સમેધધ્વે એધે હ્યેધાવહે ધિયા ।। ૩૫૮.

'એધેતે' બે છે, એ જ રીતે 'એધંતે'; 'એધસે', 'તુ છે', ખરેખર બુદ્ધિ સાથે; 'એધેથે', 'સમેધધ્વે', 'એધે', 'એધાવહે' પણ સમજ સાથે.

એધામહે હરેર્ભક્ત્યા પચતીત્યાદિ પૂર્વ્વવત્ । ભૂયતેઽનુભૂયતેઽસૌ ભાવે કર્મ્મણિ વૈ યકિ ।। ૩૫૮.

હરિની ભક્તિથી 'એધામહે', અને 'પચતિ' વગેરે અગાઉના પ્રમાણે; 'ભૂયતે', 'અનુભૂયતે' – આ 'યકી' પ્રત્યયથી ભાવ કે કર્મ માટે છે.

વુભૂષતિ સનીત્યેવં ણિચિ બાચવયતીશ્વરં । યઙિ વોભૂયતે વાદ્યં વોભોતિ સ્યાચ્ચ યઙ્‌લુકિ ।। ૩૫૮.

'વુભૂષતિ' 'ણિચ' સાથે છે, જેમ કે 'બચવયતિ' ઈશ્વર માટે; 'યણ' સાથે 'વોભૂયતે', 'વાદ્ય', 'વોભોતિ' અને 'યણ-લુકિ' પણ આવે છે.

પુત્રીયતિ પુત્રકામ્યત્યેવં પટપટાયતે । ઘટયત્યઽથ સનિ ણિચિ બુભૂષયતિ રૂપકં ।। ૩૫૮.

'પુત્રિયતિ' એટલે પુત્રની ઈચ્છા, એ જ રીતે 'પટપટાયતે'; 'ઘટયતિ' 'ણિચ' સાથે છે, અને 'બુભૂષયતિ' ઈચ્છાવાચક રૂપ છે.

ભવેદ્ભવેતાઞ્ચ લિઙિ ભવેયુશ્ચ ભવેઃ પરે । ભવેતઞ્ચ ભવેતૈવં ભવેયઞ્ચ ભવેવ ચ ભવેમ ચ ।। ૩૫૮.

લિઙ્ રૂપમાં 'ભવેદ', 'ભવેત', અને પરસ્મૈપદીમાં 'ભવેયુઃ', 'ભવેઃ', 'ભવેત', 'ભવેત', 'ભવેયાન્', 'ભવેવ', 'ભવેમ' આવે છે.

એધેત એધેયાતામેધેરન્ મનસા શ્રિયા । એધેથાશ્ચ એધેયાથામેધેધ્વમેધેય એધેવાહિ એધેમહિ ।। ૩૫૮.

'એધેત', 'એધેયાતામ્', 'એધેરન્' મન અને સમૃદ્ધિ સાથે; 'એધેથા', 'એધેયાથા', 'એધધ્વમ્', 'એધેય', 'એધેવા', 'એધેમહિ'.

અસ્તુ તાવદ્ભવતાં લોટિ ભવન્તુ ભવતાદ્ભવ । ભવતં ભવત્ ભવાનિ ભવાવ ચ ભવામ્ ચ ।। ૩૫૮.

લોટ્ વિધિલિંગમાં, 'તમારા માટે આવું થાઓ': 'ભવંતુ', 'ભવત', 'ભવ', 'ભવતમ્', 'ભવત્', 'ભવાની', 'ભવાવ', 'ભવામ્'.

એધતામેધેતા મેધન્તામેધૈ પટાવહૈ પચામહૈ । અભ્યનન્દદપચતામપચન્નપચસ્તથા ।। ૩૫૮.

'એધતામ્', 'એધેત', 'મેધંતામ્', 'એધૈ', 'પટાવહૈ', 'પચામહૈ'; 'અભ્યનંદત્', 'અપચતામ્', 'અપચન્', 'અપચસ્તથા'.

અભવતમભવતાપચમપચાવાપચામ ચ । ઐધતૈધેતામૈધધ્વં ઐધે ચૈધામહીરિતં ।। ૩૫૮.

'અભવતમ્', 'અભવત', 'પચમ્', 'પચાવ', 'પચામ'; 'ઐધત', 'ઐધેતામ્', 'ઐધધ્વમ્', 'ઐધે', 'ઐધામહિ' – આ બધા રૂપ છે.

અભૂદભૂતામભૂવનભૂશ્ચભૂવમેવ લુઙ્ । ઐધિષ્ટૈધિષાતાં નરાવૈધિષ્ઠા ઐધિષીદૃશં ।। ૩૫૮.

લુઙ્ રૂપમાં: 'અભૂત્', 'અભૂતામ્', 'અભૂવન્', 'અભૂષ્', 'અભૂવમ્'; ઐરિસ્ટમાં: 'ઐધિષ્ટ', 'ઐધિષાતામ્', 'નરાવૈધિષ્ઠ', 'ઐધિષીદૃશમ્'.

લિટિ બભૂવ બભૂવતુઃ બભૂવુશ્ચ બભૂવિથ । બભૂવથુર્બભૂવ ચ બભૂવિવ વભૂવિમ ।। ૩૫૮.

લિટ્ રૂપમાં: 'બભૂવ', 'બભૂવતુઃ', 'બભૂવુઃ', 'બભૂવિથ', 'બભૂવથુર્', 'બભૂવ', 'બભૂવિવ', 'બભૂવિમ'.

પેચે પેચાતે પેચિરે ત્વમેધાઞ્ચકૃષે તથા । એધાઞ્ચક્રાથે પેચિધ્વે પેચે પેચિમહે તથા ।। ૩૫૮.

'પેચે', 'પેચાતે', 'પેચિરે', તું 'એધાંચક્રુષે' પણ કર્યું; 'એધાંચક્રાથે', 'પેચિધ્વે', 'પેચે', 'પેચિમહે' પણ.

લુટિ ભવિતા ભચવિતારૌ ભવિતારો હરાદયઃ । ભવિતાસિ ભવિતાસ્થો ભવિતાસ્મસ્તથા વયં ।। ૩૫૮.

લૃટ્ રૂપમાં: 'ભવિતા', 'ભવિતારૌ', 'ભવિતારઃ' અને બીજા; 'ભવિતાસિ', 'ભવિતાસ્થ', 'ભવિતાસ્મ' અને એ જ રીતે 'વયમ્'.

પક્તા પક્તારૌ પક્તારઃ પક્તાસે ત્વં શુભૌદનં । પક્તાધ્વે પક્તાહે ચાહં પક્તાસ્મહે હરેશ્ચરું ।। ૩૫૮.

તમે રસોઈયાં છો, બે રસોઈયાં છો, બધા રસોઈયાં છો અને શુભ ભોજન તૈયાર કરનાર પણ તમે જ છો. રસોઈ કરવાના દિવસે, રસોઈ કરતી વેળાએ, હું પણ રસોઈયો છું; આપણે બધા હરિ માટેના ભોજન અર્પણના રસોઈયાં છીએ.

લિઙાશિષિ સુખં ભૂયાત્ ભૂયાસ્તાં હરિશઙ્કરૌ । ભૂયાસુસ્તે ચ ભૂયાસ્ત્વં યુવાં ભૂયાસ્તમીશ્વરૌ ।। ૩૫૮.

યજ્ઞના અગ્નિમાં સુખ રહે, હરિ અને શંકર હંમેશા હાજર રહે, તમે હંમેશા રહો અને તમે બંને ભગવાન હંમેશા રહો.

ભૂયાસ્ત યૂયં ભૂયાસમહં ભૂયાસ્મ સર્વ્વદા । યક્ષીષ્ટ હ્યેધિષીયાસ્તાં યક્ષીરન્નેધિષીય ચ ।। ૩૫૮.

તમે બધા હંમેશા રહો, હું પણ હંમેશા રહું, આપણે સૌ હંમેશા રહીએ; અર્પણ થાય, તે સ્થિર રહે અને ભોજનનું અર્પણ પણ સ્થિર રહે.

યક્ષીવહ્યેધિષીમહિ લિઙિ ચાયક્ષ્યતેતિ લૃઙ્ । અયક્ષ્યેતામયક્ષ્યન્તાયક્ષ્યેઽયક્ષ્યેથાં યુવાં ।। ૩૫૮.

અર્પણ થાય, આપણે તેને સ્થિર કરીએ; 'અર્પણ થવું જોઈએ' એવું કહીએ; 'તે અર્પણ કરે', 'તેઓ અર્પણ કરે', 'હું અર્પણ કરું', 'તમે બંને અર્પણ કરો'.