અગ્નિપુરાણમ્

કપેર્ભાવશ્ચ કાપેયં સૈન્યં પથ્યં યકીરિતં । આશ્વં કૌમારકં ચાણિ રૂપં ચાણિ ચ યૌવનમ્ ૩૫૬.

વાંદરના સ્વભાવને કાપેય કહે છે; સૈન્યને પથ્ય કહે છે. ઘોડાને કૌમાર કહે છે, અને રૂપ તથા યુવાની બંનેને ચાણી કહે છે.

કુમાર ઉવાચ ઉણાદયોઽભિધાસ્યન્તે પ્રત્યયા ધાતુતઃ પરે । ઉણિ કારુશ્ચ શિલ્પી સ્યાત્ જાયુર્મ્માયુશ્ચ પિત્તકં ।। ૩૫૭.

કુમાર બોલ્યા: હવે ઉણાદય પ્રત્યયોની વાત કરું છું, જે ધાતુમાંથી બને છે. 'ઉણિ' એટલે શિલ્પી, 'કારુ' એટલે કારીગર, 'જાયુ' એટલે આયુષ્ય, અને 'માયુ' એટલે પિત્ત.

ગોમાયુર્વાયુર્વેદેષુ બહુલં સ્યુરુણાદયઃ । આયુઃ સ્વાદુશ્ચ હેત્વાદ્યાઃ કિંશારુર્ધાન્યશૂકકઃ ।। ૩૫૭.

વેદોમાં 'ગોમાયુ' અને 'વાયુ' જેવા ઉણા પ્રત્યયવાળા શબ્દો ઘણીવાર આવે છે. 'આયુ' એટલે આયુષ્ય, 'સ્વાદુ' એટલે મીઠું, 'હેતુ' વગેરે કારણો, અને 'કિંશારુ' એટલે અનાજની છાલ.

કૃકવાકુઃ કુક્કુટઃ સ્યાદ્ ગુરુર્ભર્ત્તા મરુસ્તથા । શયુશ્ચાજગરો જ્ઞેયઃ સ હરાયુધમુચ્યતે ।। ૩૫૭.

'કૃકવાકુ' અને 'કુક્કુટ' બંનેનો અર્થ મરઘો થાય છે. 'ગુરુ' એટલે શિક્ષક, 'ભર્તા' એટલે પતિ, 'મરુ' એટલે રણ. 'શયુ' એટલે અજગર, જે શિવના શસ્ત્રધારી તરીકે ઓળખાય છે.

સ્વરુદ્‌ર્વજ્રં ત્રપુરુસિ સમસારં ફલ્ગુરીરિતં । ગૃધ્રશ્ચ ક્રનિ કિરચિ મન્દિરં તિમિરં તમઃ ।। ૩૫૭.

'સ્વરુદ' અને 'વજ્ર' બંનેનો અર્થ વજ્ર થાય છે. 'ત્રપુ' એટલે તાંબુ, 'રુસી' એટલે લોહ, 'સમસાર' એટલે મેળાપ, 'ફલ્ગુ' એટલે નબળું. 'ગૃધ્ર' એટલે ગિધ, 'ક્રણી' એટલે કાગડો, 'કિરચિ' એટલે કબૂતર, 'મંદિર' એટલે ઘર, 'તિમિર' એટલે અંધકાર, 'તમ' પણ અંધકાર.

ઇલચિ સલિલં વારિ કલ્યાણં ભણ્ડિલં સ્મૃતં । બુવો વિદ્વાન્ ક્કસૌ સ્યાચ્ચ શિવિરં ગુપ્તસંસ્થિતિઃ ।। ૩૫૭.

'ઇલચિ', 'સલિલ' અને 'વારિ' ત્રણેય પાણી માટે છે. 'કલ્યાણ' અને 'ભંડિલ' બંને શુભ અર્થમાં આવે છે. 'બુવો' અને 'ક્કસૌ' બંને વિદ્વાન માટે છે, અને 'શિવિર' એટલે ગુપ્ત નિવાસ.

ઓતુર્વિડાલશ્ચ તુનિ અભિધાનાદુગાદયઃ । કર્ણઃ કામી ચ ગૃહભૂર્વાસ્તુર્જૈવાતૃકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૫૭.

'ઓતુર' અને 'વિડાલ' બંને બિલાડી માટે છે. 'તુની' પણ એ જ પ્રકારનો શબ્દ છે. 'કર્ણ' એટલે કાન, 'કામી' એટલે પ્રેમી, 'ગૃહભૂ' એટલે ગૃહસ્થ, 'વાસ્તુ' એટલે વાસ્તુકાર, 'જૈવાતૃક' પણ એ જ અર્થમાં છે.

કમ્બોજો ભાજનમ્ભાણ્ડં સરણ્ડશ્ચ ચતુષ્પદઃ । તરુરેરણ્ડઃ સઙ્ઘાતો વરૂડ઼ઃ સામ નિર્ભરં ।। ૩૫૭.

'કંબોજ' અને 'ભાજન' બંને પાત્ર માટે છે. 'સરંડ' એટલે ચતુષ્પદ પ્રાણી. 'તરુર' અને 'એરંડ' બંને એરંડ વૃક્ષ માટે છે. 'સંઘાટ' એટલે જૂથ, 'વરૂર' એટલે સામગાન, 'निर्भર' એટલે ભરપૂરતા.

સ્ફારં પ્રભૂતં સ્યાન્નાન્તપ્રત્યયે ચીરવલ્કલં । કાતરો ભીરુરુગ્રસ્તુ પ્રચણ્ડો જવસં તૃણં ।। ૩૫૭.

'સ્ફાર' અને 'પ્રભૂત' બંનેનો અર્થ વધારે થાય છે. ના અર્થમાં 'ચીરવલ્કલ' એટલે છાલનું વસ્ત્ર. 'કાતર' એટલે ડરપોક, 'ભીરુ' પણ એ જ અર્થમાં, 'ઉગ્ર' એટલે તીવ્ર, 'પ્રચંડ' એટલે જોરદાર, 'જવ' એટલે ઝડપ, 'ત્રણ' એટલે ઘાસ.

જગચ્ચૈવ તુ ભૂર્લોકો કૃશાનુર્જ્યોતિરર્ક્કકઃ । વર્વ્વરઃ કુટિલો ધૂર્ત્તશ્ચત્વરઞ્ચ ચતુષ્પથં ।। ૩૫૭.

'જગત' એટલે સંસાર, 'ભૂર્લોક' એટલે પૃથ્વી, 'કૃશાનુ' એટલે અગ્નિ, 'જ્યોતિ' એટલે પ્રકાશ, 'અર્ક' એટલે સૂર્ય. 'વર્વર' અને 'કુટિલ' બંને વાંકું માટે છે, 'ધૂર્ત' એટલે ચાલાક, 'ચત્વર' એટલે ચોરાસ્તો, 'ચતુષ્પથ' પણ એ જ અર્થમાં.

ચીવરં ભિક્ષુપ્રાવૃત્તિરાદિત્યો મિત્ર ઈરિતઃ । પુત્રઃ સૂનુઃ પિતા તાતઃ પૃદાકુર્ય્યાઘ્રવૃશ્ચિકે ૩૫૭.

'ચીવર' અને 'ભિક્ષુપ્રાવૃત્તિ' બંને ભિક્ષુના વસ્ત્ર માટે છે. 'આદિત્ય' એટલે સૂર્ય, 'મિત્ર' એટલે મિત્ર. 'પુત્ર' અને 'સુનુ' બંને પુત્ર માટે છે, 'પિતા' અને 'તાતા' બંને પિતા માટે છે. 'પૃદા' એટલે વરુ, 'કુર્યા' એટલે કૂતરો, 'અઘ્ર' એટલે સાપ, 'વૃશ્ચિક' એટલે વિચ્છુ.

કુમાર ઉવાચ તિઙ્‌વિભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ તથાદેશં સમાસતઃ । તિઙસ્ત્રિષ્વપિ વર્ત્તન્તે ભાવે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ ।। ૩૫૮.

કુમાર બોલ્યા: હવે હું ક્રિયાપદના રૂપો અને તેમના અર્થ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવીશ. ક્રિયાપદ ત્રણ રીતે આવે છે: ભાવ, કર્મ અને કર્તા માટે.

સકર્મ્મકાકર્મ્મકાચ્ચ કર્ત્તરિ દ્વિપદે સ્મૃતાઃ । સકર્મ્મકાકર્મ્મણિ ચ તદાદેશસ્તથેરિતઃ ।। ૩૫૮.

સકર્મક અને અકર્મક બંનેમાં, કર્તા માટે દ્વિવચન રૂપ માનવામાં આવે છે. સકર્મક અને અકર્મક બંનેમાં અર્થ પણ એ પ્રમાણે જ કહેવાય છે.

વર્ત્તમાને લડાખ્યાતો વિધ્યાદ્યર્થે લિઙીરિતઃ । વિધ્યાદૌ લોડાશિષિ ચ ભૂતાનદ્યતને ચ લઙ્ ।। ૩૫૮.

વર્તમાનમાં 'લટ્' રૂપ આવે છે; વિધિ અને આશીર્વાદ માટે 'લિઙ' કહેવાય છે. વિધિ અને આશીર્વાદમાં 'લોટ્' અને 'આશિષ' પણ આવે છે; ભૂતકાળ અને તાજેતરના ભૂતકાળ માટે 'લઙ' આવે છે.

ભૂતે લુઙ્ લિટ્ પરોક્ષેઽથ ભાવિન્યદ્યતને ચ લુટ્ । લિઙાશિષિ ચ શેષેઽર્થે લૃડ્ ભવિષ્યતિ લૃઙ્‌ભવેત્ ।। ૩૫૮.

ભૂતકાળ માટે 'લુઙ' અને 'લિટ્' આવે છે; દૂરના ભૂતકાળ માટે અને ભવિષ્ય તથા તાજેતરના ભવિષ્ય માટે 'લુટ્' આવે છે. વિધિ અને આશીર્વાદના બાકી અર્થોમાં 'લૃટ્' આવે છે; ભવિષ્ય માટે 'લૃઙ' આવે છે.

લિઙ્નિમિત્તે ક્રિયાતિપત્તૌ પરે નવાત્મનેપદમ્ । પૂર્વ્વં ન પરસ્મૈપદન્તિપ્તસન્તીતિ પ્રથમઃ પુમાન્ ।। ૩૫૮.

જ્યારે વિધિ માટે ક્રિયા થાય ત્યારે આત્મનેપદના અંત આવે છે. પહેલાં પરસ્મૈપદમાં નહિ, પ્રથમ પુરુષ એકવચન મુખ્ય છે.

સિપ્થસ્થ મધ્યમનરો મિપ્વસ્મસ્ચોત્તમઃ પુમાન્ । ત આતાં અન્તાત્મને મુખ્યઃ થાસાથાં ધ્વઞ્ચ મધ્યમઃ ।। ૩૫૮.

'સિપ્', 'થસ્', 'થ' મધ્યમ પુરુષ માટે છે; 'મિપ્', 'વસ્', 'મસ્' ઉત્તમ પુરુષ માટે છે. 'ત', 'આતામ્', 'અન્ત' આત્મનેપદના મુખ્ય અંત છે; 'થાસ્', 'સા', 'થામ્', 'ધ્વ' મધ્યમ પુરુષના અંત છે.

ઉત્તમ ઇ વહિ મહિ ભૂવાદ્યા ધાતવઃ સ્મૃતાઃ । ભુવિરેધિઃ પચિર્નન્દિર્ધ્વંસિઃ શ્રંસિઃ પદિસ્ત્વદિઃ ।। ૩૫૮.

પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્વોને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યા છે. ભૂવિવર્ગમાં એધી, પચિર, નંદિર, ધ્વંસી, શ્રંસી, પડિસ અને ત્વદી આવે છે.

શીઙઃ ક્રીડ઼ો જુહોતિશ્ચ જહાતિશ્ચ દધાત્યપિ । દીવ્યતિઃ સ્વપિતિર્નહિઃ સુનોતિર્વસિરેચ ચ ।। ૩૫૮.

શીણ, ક્રીર, જુહોતી, જહાતી, દધાતી, દિવ્યતી, સ્વપિતિ, નહી, સુનોતિ અને વસિર પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તુદિર્મૃશતિર્મુઞ્ચતિઃ રુધિર્ભુજિસ્ત્યજિસ્તનિઃ । શવાદિકે વિકરણે મનિશ્ચૈવ કરોત્યપિ ।। ૩૫૮.

તુદિર, મૃશતિ, મુંચતિ, રુધિ, ભુજ, ત્યજિસ, તનિ અને શવા થી શરૂ થતા ક્રિયાપદો વિવિધ ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે, અને મણિ પણ કરવા માટે વપરાય છે.

ક્રીડ઼તિર્વૃઙો ગ્રહિશ્ચોરિઃ પા નીરચ્ચિશ્ચ નાયકાઃ । ભુવિ સ્યાત્ તિઙ્ ભવતિ સઃ ભવતસ્તૌ ભવન્તિ તે ।। ૩૫૮.

ક્રીરતિ, વૃણો, ગ્રહિ, ચોરી, પાની, રચિ અને નાયક ને મુખ્ય માનવામાં આવે છે; ભૂવિવર્ગમાં 'તિં' માટે 'ભવતિ', 'સઃ', 'ભવતઃ', 'તૌ', 'ભવંતિ' અને 'તે' રૂપ આવે છે.

ભવસિ ત્વં યુવાં ભવથો યૂયં ભવથ ચાપ્યહં । ભવામ્યાવાં ભવાવશ્ચ ભવામો હ્યેધતે કુલં ।। ૩૫૮.

'તુ છે', 'તમે બે છો', 'તમે બધા છો' અને 'હું છું'; 'અમે બે છીએ', 'અમે બધા છીએ' – આમ કુટુંબ વધે છે.

એધેતે દ્વે તથૈધન્તે એધસે ત્વં હિ મેધયા । એધેથે ચ સમેધધ્વે એધે હ્યેધાવહે ધિયા ।। ૩૫૮.

'એધેતે' બે છે, એ જ રીતે 'એધંતે'; 'એધસે', 'તુ છે', ખરેખર બુદ્ધિ સાથે; 'એધેથે', 'સમેધધ્વે', 'એધે', 'એધાવહે' પણ સમજ સાથે.

એધામહે હરેર્ભક્ત્યા પચતીત્યાદિ પૂર્વ્વવત્ । ભૂયતેઽનુભૂયતેઽસૌ ભાવે કર્મ્મણિ વૈ યકિ ।। ૩૫૮.

હરિની ભક્તિથી 'એધામહે', અને 'પચતિ' વગેરે અગાઉના પ્રમાણે; 'ભૂયતે', 'અનુભૂયતે' – આ 'યકી' પ્રત્યયથી ભાવ કે કર્મ માટે છે.

વુભૂષતિ સનીત્યેવં ણિચિ બાચવયતીશ્વરં । યઙિ વોભૂયતે વાદ્યં વોભોતિ સ્યાચ્ચ યઙ્‌લુકિ ।। ૩૫૮.

'વુભૂષતિ' 'ણિચ' સાથે છે, જેમ કે 'બચવયતિ' ઈશ્વર માટે; 'યણ' સાથે 'વોભૂયતે', 'વાદ્ય', 'વોભોતિ' અને 'યણ-લુકિ' પણ આવે છે.

પુત્રીયતિ પુત્રકામ્યત્યેવં પટપટાયતે । ઘટયત્યઽથ સનિ ણિચિ બુભૂષયતિ રૂપકં ।। ૩૫૮.

'પુત્રિયતિ' એટલે પુત્રની ઈચ્છા, એ જ રીતે 'પટપટાયતે'; 'ઘટયતિ' 'ણિચ' સાથે છે, અને 'બુભૂષયતિ' ઈચ્છાવાચક રૂપ છે.

ભવેદ્ભવેતાઞ્ચ લિઙિ ભવેયુશ્ચ ભવેઃ પરે । ભવેતઞ્ચ ભવેતૈવં ભવેયઞ્ચ ભવેવ ચ ભવેમ ચ ।। ૩૫૮.

લિઙ્ રૂપમાં 'ભવેદ', 'ભવેત', અને પરસ્મૈપદીમાં 'ભવેયુઃ', 'ભવેઃ', 'ભવેત', 'ભવેત', 'ભવેયાન્', 'ભવેવ', 'ભવેમ' આવે છે.

એધેત એધેયાતામેધેરન્ મનસા શ્રિયા । એધેથાશ્ચ એધેયાથામેધેધ્વમેધેય એધેવાહિ એધેમહિ ।। ૩૫૮.

'એધેત', 'એધેયાતામ્', 'એધેરન્' મન અને સમૃદ્ધિ સાથે; 'એધેથા', 'એધેયાથા', 'એધધ્વમ્', 'એધેય', 'એધેવા', 'એધેમહિ'.

અસ્તુ તાવદ્ભવતાં લોટિ ભવન્તુ ભવતાદ્ભવ । ભવતં ભવત્ ભવાનિ ભવાવ ચ ભવામ્ ચ ।। ૩૫૮.

લોટ્ વિધિલિંગમાં, 'તમારા માટે આવું થાઓ': 'ભવંતુ', 'ભવત', 'ભવ', 'ભવતમ્', 'ભવત્', 'ભવાની', 'ભવાવ', 'ભવામ્'.