અગ્નિપુરાણમ્

યસ્માદ્યતસ્તસિલિ ચ યત્ર તત્ર ત્રલીરિતં । અસ્મિન્ કાલે હ્યધુના સ્યાદિદાનીઞ્ચૈવ દાન્યપિ ।। ૩૫૬.

યસ્માદ અને યતતસિલીથી ઉદ્ભવ દર્શાય છે; યત્ર અને તત્ર માટે 'ત્રલી' વપરાય છે. 'અસ્મિન કાલે'નો અર્થ 'આ સમયે', 'અધુના'નો અર્થ 'હમણા', 'ઇદાનીં' અને 'દાન્ય' પણ વર્તમાન સમય દર્શાવે છે.

સર્વસ્મિન્ સર્વ્વદા દા સ્યાત્તસ્મિન્કાલે ર્હિલીરિતં । તર્હિ હોઽસ્ભિન્ કાલ ઇહ કર્હિ સસ્મિંશ્ચ કાલકે ।। ૩૫૬.

'સર્વસ્મિન'નો અર્થ 'બધામાં', 'સર્વદા'નો અર્થ 'હંમેશા', 'દા'નો અર્થ 'એ સમયે', 'રિલી'થી પણ 'એ સમયે' સમજાય છે. 'તર્હિ'નો અર્થ 'પછી', 'હો'નો અર્થ 'હમણા', 'અભિન કાલ'નો અર્થ 'આ સમયે', 'ઇહ'નો અર્થ 'અહીં', 'કરહિ'નો અર્થ 'ક્યારે', 'સસ્મિ'નો અર્થ 'એ સમયે', 'કાલકે'નો અર્થ 'સમયમાં' થાય છે.

યથા થાલિ થમિ કથં પૂર્વ્વસ્યાન્દિશિ સઞ્ચયેત્ । અસ્તાતિ ચૈવ પૂર્વ્વસ્યાઃ પૂર્વ્વાદિગ્રામણીયકાઃ ।। ૩૫૬.

'થાલી' અને 'થમી'નો અર્થ 'કેવી રીતે' થાય છે, અને એ પૂર્વ દિશા માટે વપરાય છે. 'અસ્તાતિ' અને 'પૂર્વસ્યા'નો અર્થ 'પહેલાનું', અને 'પૂર્વાદિગ્રામણિય'નો અર્થ 'પહેલા વાળા મુખ્ય' થાય છે.

પુરસ્તાત્ સઞ્ચરેદ્ ગચ્છેત્ સદ્યસ્તુલ્યેઽહનીરિતં । ઉતિપૂર્વ્વાબ્દે ચ પરુત્ પૂર્વ્વતરે પરાર્ય્યપિ ।। ૩૫૬.

'પુરસ્તાત'નો અર્થ 'આગળ', 'સંચરેદ'નો અર્થ 'ચાલવું જોઈએ', 'ગચ્છેત'નો અર્થ 'જવું જોઈએ', 'સદ્યઃ'નો અર્થ 'તુરંત', 'તુલ્યે'નો અર્થ 'સમાન', 'અહનીરિત'નો અર્થ 'એ જ દિવસે' થાય છે. 'ઉતિપૂર્વાબ્દે'નો અર્થ 'પહેલા વર્ષમાં', 'પરુત'નો અર્થ 'પહેલાનું', 'પૂર્વતરે'નો અર્થ 'હજી વધુ પહેલાનું', 'પરાર્ય'નો અર્થ 'બીજું' થાય છે.

ઐષમોઽસ્મિન્ સંવત્સરે રૂપં સમસિ ચેરિતં । એદ્યવૌ પરેદ્યવિ સ્યાત્ પરસ્મિન્નહનીરિતં ।। ૩૫૬.

'ઐષમ'નો અર્થ 'આ વર્ષે', 'સમસી' એ રૂપ છે, 'ચેરિત'નો અર્થ 'વર્ણવ્યું'. 'એદ્યવૌ' અને 'પરેદ્યવિ'નો અર્થ 'આગલા દિવસે', 'પરસ્મિન્નહનીરિત'નો અર્થ 'બીજા દિવસે' થાય છે.

અદ્યાસ્મિન્નહનિ દ્યે સ્યાત્ પૂર્વ્વેદ્યુશ્ચ તથૈદ્યુસિ । દક્ષિણસ્યાન્દિશિ વસેત્ દક્ષિણાદ્દક્ષઇણા દ્યુભૌ ।। ૩૫૬.

'અદ્યાસ્મિન્નહનિ'નો અર્થ 'આજે', 'દ્યે'નો અર્થ 'આ દિવસે', 'પૂર્વેદ્યુ'નો અર્થ 'ગયા દિવસે', 'તથૈદ્યુસિ'નો અર્થ 'એવા દિવસે' થાય છે. 'દક્ષિણસ્યાં દિશા'નો અર્થ 'દક્ષિણ દિશામાં', 'વસેત'નો અર્થ 'રહવું જોઈએ', 'દક્ષિણાદ'નો અર્થ 'દક્ષિણ તરફથી', 'દક્ષૈણા'નો અર્થ 'દક્ષિણનો', 'દ્યુભૌ'નો અર્થ 'બંને દિવસ' થાય છે.

ઉત્તરસ્યાન્દિશિ વસેદુત્તરાદુત્તરાદ્યુભૌ । ઉપરિ વસૈદુપરિષ્ટાદ્ ભવેદ્રિષ્ટાતિ ઊદ્‌ર્ધ્વકાત્ ।। ૩૫૬.

'ઉત્તરસ્યાં દિશા'નો અર્થ 'ઉત્તર દિશામાં', 'વસેદ'નો અર્થ 'રહવું જોઈએ', 'ઉત્તરાદ'નો અર્થ 'ઉત્તર તરફથી', 'ઉત્તરાદ્યુભૌ'નો અર્થ 'ઉત્તરના', 'ઉપરી'નો અર્થ 'ઉપર', 'વસૈદુપરીષ્ઠાદ'નો અર્થ 'ઉપર રહેવું', 'ભવેદ'નો અર્થ 'હવું જોઈએ', 'રિષ્ટાતિ'નો અર્થ 'ટોચ પર', 'ઊર્ધ્વકાત'નો અર્થ 'ઉપરથી' થાય છે.

ઉત્તરેણ ચ પિત્રોક્તં આચિ ચ સ્યાચ્ચ દક્ષિણા । આહૌ દક્ષિણાહિ વસેદ્ દ્વિપ્રકારં દ્વિધા ચ ધા ।। ૩૫૬.

'ઉત્તરેણા'નો અર્થ 'ઉત્તર તરફથી', 'પિત્રોક્ત'નો અર્થ 'પિતાએ કહ્યું તે પ્રમાણે', 'આચિ'નો અર્થ 'તરફ', 'દક્ષિણા'નો અર્થ 'દક્ષિણ'. 'આહૌ'નો અર્થ 'દક્ષિણ તરફ', 'દક્ષિણાહિ'નો અર્થ 'દક્ષિણથી', 'વસેદ'નો અર્થ 'રહવું જોઈએ', 'દ્વિપ્રકાર'નો અર્થ 'બે પ્રકાર', 'દ્વિધા'નો અર્થ 'બે રીતે', 'ધા'નો અર્થ 'મૂકી દેવું' થાય છે.

નિપાતાસ્તદ્ધિતાઃ પ્રોક્તાઃ તદ્વિતો ભાવવાચકઃ । પટોર્ભાવઃ પટુત્વન્ત્વે પટુતા તલિ ચેરિતં ।। ૩૫૬.

નિપાત અને તદ્ધિત શબ્દો અહીં સમજાવ્યા છે; 'તદ્વિત'નો અર્થ છે 'ભાવ દર્શાવતો'. 'પટુર્ભાવ'નો અર્થ 'પટુપણું', 'પટુત્વ'નો અર્થ 'પટુપણું', 'પટુતા'નો અર્થ 'પટુ હોવું', અને 'તલિ'થી વર્ણન થાય છે.

પ્રથિમા ચેમનિ પૃથોઃ સૌખ્યં સુખાત્ ષ્યઞીરિતમ્ । સ્તેયં યતિ ચ સ્યેનસ્ય યે સખ્યુઃ સખ્યમીરિતં ।। ૩૫૬.

આ પ્રતીમા પૃથુની છે; આનંદમાંથી સુખ મળવાનું કહેવાયું છે. ચોરી યતિની છે, અને મિત્રતા એ મિત્રની મિત્રતા કહેવાય છે.

કપેર્ભાવશ્ચ કાપેયં સૈન્યં પથ્યં યકીરિતં । આશ્વં કૌમારકં ચાણિ રૂપં ચાણિ ચ યૌવનમ્ ૩૫૬.

વાંદરના સ્વભાવને કાપેય કહે છે; સૈન્યને પથ્ય કહે છે. ઘોડાને કૌમાર કહે છે, અને રૂપ તથા યુવાની બંનેને ચાણી કહે છે.

કુમાર ઉવાચ ઉણાદયોઽભિધાસ્યન્તે પ્રત્યયા ધાતુતઃ પરે । ઉણિ કારુશ્ચ શિલ્પી સ્યાત્ જાયુર્મ્માયુશ્ચ પિત્તકં ।। ૩૫૭.

કુમાર બોલ્યા: હવે ઉણાદય પ્રત્યયોની વાત કરું છું, જે ધાતુમાંથી બને છે. 'ઉણિ' એટલે શિલ્પી, 'કારુ' એટલે કારીગર, 'જાયુ' એટલે આયુષ્ય, અને 'માયુ' એટલે પિત્ત.

ગોમાયુર્વાયુર્વેદેષુ બહુલં સ્યુરુણાદયઃ । આયુઃ સ્વાદુશ્ચ હેત્વાદ્યાઃ કિંશારુર્ધાન્યશૂકકઃ ।। ૩૫૭.

વેદોમાં 'ગોમાયુ' અને 'વાયુ' જેવા ઉણા પ્રત્યયવાળા શબ્દો ઘણીવાર આવે છે. 'આયુ' એટલે આયુષ્ય, 'સ્વાદુ' એટલે મીઠું, 'હેતુ' વગેરે કારણો, અને 'કિંશારુ' એટલે અનાજની છાલ.

કૃકવાકુઃ કુક્કુટઃ સ્યાદ્ ગુરુર્ભર્ત્તા મરુસ્તથા । શયુશ્ચાજગરો જ્ઞેયઃ સ હરાયુધમુચ્યતે ।। ૩૫૭.

'કૃકવાકુ' અને 'કુક્કુટ' બંનેનો અર્થ મરઘો થાય છે. 'ગુરુ' એટલે શિક્ષક, 'ભર્તા' એટલે પતિ, 'મરુ' એટલે રણ. 'શયુ' એટલે અજગર, જે શિવના શસ્ત્રધારી તરીકે ઓળખાય છે.

સ્વરુદ્‌ર્વજ્રં ત્રપુરુસિ સમસારં ફલ્ગુરીરિતં । ગૃધ્રશ્ચ ક્રનિ કિરચિ મન્દિરં તિમિરં તમઃ ।। ૩૫૭.

'સ્વરુદ' અને 'વજ્ર' બંનેનો અર્થ વજ્ર થાય છે. 'ત્રપુ' એટલે તાંબુ, 'રુસી' એટલે લોહ, 'સમસાર' એટલે મેળાપ, 'ફલ્ગુ' એટલે નબળું. 'ગૃધ્ર' એટલે ગિધ, 'ક્રણી' એટલે કાગડો, 'કિરચિ' એટલે કબૂતર, 'મંદિર' એટલે ઘર, 'તિમિર' એટલે અંધકાર, 'તમ' પણ અંધકાર.

ઇલચિ સલિલં વારિ કલ્યાણં ભણ્ડિલં સ્મૃતં । બુવો વિદ્વાન્ ક્કસૌ સ્યાચ્ચ શિવિરં ગુપ્તસંસ્થિતિઃ ।। ૩૫૭.

'ઇલચિ', 'સલિલ' અને 'વારિ' ત્રણેય પાણી માટે છે. 'કલ્યાણ' અને 'ભંડિલ' બંને શુભ અર્થમાં આવે છે. 'બુવો' અને 'ક્કસૌ' બંને વિદ્વાન માટે છે, અને 'શિવિર' એટલે ગુપ્ત નિવાસ.

ઓતુર્વિડાલશ્ચ તુનિ અભિધાનાદુગાદયઃ । કર્ણઃ કામી ચ ગૃહભૂર્વાસ્તુર્જૈવાતૃકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૫૭.

'ઓતુર' અને 'વિડાલ' બંને બિલાડી માટે છે. 'તુની' પણ એ જ પ્રકારનો શબ્દ છે. 'કર્ણ' એટલે કાન, 'કામી' એટલે પ્રેમી, 'ગૃહભૂ' એટલે ગૃહસ્થ, 'વાસ્તુ' એટલે વાસ્તુકાર, 'જૈવાતૃક' પણ એ જ અર્થમાં છે.

કમ્બોજો ભાજનમ્ભાણ્ડં સરણ્ડશ્ચ ચતુષ્પદઃ । તરુરેરણ્ડઃ સઙ્ઘાતો વરૂડ઼ઃ સામ નિર્ભરં ।। ૩૫૭.

'કંબોજ' અને 'ભાજન' બંને પાત્ર માટે છે. 'સરંડ' એટલે ચતુષ્પદ પ્રાણી. 'તરુર' અને 'એરંડ' બંને એરંડ વૃક્ષ માટે છે. 'સંઘાટ' એટલે જૂથ, 'વરૂર' એટલે સામગાન, 'निर्भર' એટલે ભરપૂરતા.

સ્ફારં પ્રભૂતં સ્યાન્નાન્તપ્રત્યયે ચીરવલ્કલં । કાતરો ભીરુરુગ્રસ્તુ પ્રચણ્ડો જવસં તૃણં ।। ૩૫૭.

'સ્ફાર' અને 'પ્રભૂત' બંનેનો અર્થ વધારે થાય છે. ના અર્થમાં 'ચીરવલ્કલ' એટલે છાલનું વસ્ત્ર. 'કાતર' એટલે ડરપોક, 'ભીરુ' પણ એ જ અર્થમાં, 'ઉગ્ર' એટલે તીવ્ર, 'પ્રચંડ' એટલે જોરદાર, 'જવ' એટલે ઝડપ, 'ત્રણ' એટલે ઘાસ.

જગચ્ચૈવ તુ ભૂર્લોકો કૃશાનુર્જ્યોતિરર્ક્કકઃ । વર્વ્વરઃ કુટિલો ધૂર્ત્તશ્ચત્વરઞ્ચ ચતુષ્પથં ।। ૩૫૭.

'જગત' એટલે સંસાર, 'ભૂર્લોક' એટલે પૃથ્વી, 'કૃશાનુ' એટલે અગ્નિ, 'જ્યોતિ' એટલે પ્રકાશ, 'અર્ક' એટલે સૂર્ય. 'વર્વર' અને 'કુટિલ' બંને વાંકું માટે છે, 'ધૂર્ત' એટલે ચાલાક, 'ચત્વર' એટલે ચોરાસ્તો, 'ચતુષ્પથ' પણ એ જ અર્થમાં.

ચીવરં ભિક્ષુપ્રાવૃત્તિરાદિત્યો મિત્ર ઈરિતઃ । પુત્રઃ સૂનુઃ પિતા તાતઃ પૃદાકુર્ય્યાઘ્રવૃશ્ચિકે ૩૫૭.

'ચીવર' અને 'ભિક્ષુપ્રાવૃત્તિ' બંને ભિક્ષુના વસ્ત્ર માટે છે. 'આદિત્ય' એટલે સૂર્ય, 'મિત્ર' એટલે મિત્ર. 'પુત્ર' અને 'સુનુ' બંને પુત્ર માટે છે, 'પિતા' અને 'તાતા' બંને પિતા માટે છે. 'પૃદા' એટલે વરુ, 'કુર્યા' એટલે કૂતરો, 'અઘ્ર' એટલે સાપ, 'વૃશ્ચિક' એટલે વિચ્છુ.

કુમાર ઉવાચ તિઙ્‌વિભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ તથાદેશં સમાસતઃ । તિઙસ્ત્રિષ્વપિ વર્ત્તન્તે ભાવે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ ।। ૩૫૮.

કુમાર બોલ્યા: હવે હું ક્રિયાપદના રૂપો અને તેમના અર્થ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવીશ. ક્રિયાપદ ત્રણ રીતે આવે છે: ભાવ, કર્મ અને કર્તા માટે.

સકર્મ્મકાકર્મ્મકાચ્ચ કર્ત્તરિ દ્વિપદે સ્મૃતાઃ । સકર્મ્મકાકર્મ્મણિ ચ તદાદેશસ્તથેરિતઃ ।। ૩૫૮.

સકર્મક અને અકર્મક બંનેમાં, કર્તા માટે દ્વિવચન રૂપ માનવામાં આવે છે. સકર્મક અને અકર્મક બંનેમાં અર્થ પણ એ પ્રમાણે જ કહેવાય છે.

વર્ત્તમાને લડાખ્યાતો વિધ્યાદ્યર્થે લિઙીરિતઃ । વિધ્યાદૌ લોડાશિષિ ચ ભૂતાનદ્યતને ચ લઙ્ ।। ૩૫૮.

વર્તમાનમાં 'લટ્' રૂપ આવે છે; વિધિ અને આશીર્વાદ માટે 'લિઙ' કહેવાય છે. વિધિ અને આશીર્વાદમાં 'લોટ્' અને 'આશિષ' પણ આવે છે; ભૂતકાળ અને તાજેતરના ભૂતકાળ માટે 'લઙ' આવે છે.

ભૂતે લુઙ્ લિટ્ પરોક્ષેઽથ ભાવિન્યદ્યતને ચ લુટ્ । લિઙાશિષિ ચ શેષેઽર્થે લૃડ્ ભવિષ્યતિ લૃઙ્‌ભવેત્ ।। ૩૫૮.

ભૂતકાળ માટે 'લુઙ' અને 'લિટ્' આવે છે; દૂરના ભૂતકાળ માટે અને ભવિષ્ય તથા તાજેતરના ભવિષ્ય માટે 'લુટ્' આવે છે. વિધિ અને આશીર્વાદના બાકી અર્થોમાં 'લૃટ્' આવે છે; ભવિષ્ય માટે 'લૃઙ' આવે છે.

લિઙ્નિમિત્તે ક્રિયાતિપત્તૌ પરે નવાત્મનેપદમ્ । પૂર્વ્વં ન પરસ્મૈપદન્તિપ્તસન્તીતિ પ્રથમઃ પુમાન્ ।। ૩૫૮.

જ્યારે વિધિ માટે ક્રિયા થાય ત્યારે આત્મનેપદના અંત આવે છે. પહેલાં પરસ્મૈપદમાં નહિ, પ્રથમ પુરુષ એકવચન મુખ્ય છે.

સિપ્થસ્થ મધ્યમનરો મિપ્વસ્મસ્ચોત્તમઃ પુમાન્ । ત આતાં અન્તાત્મને મુખ્યઃ થાસાથાં ધ્વઞ્ચ મધ્યમઃ ।। ૩૫૮.

'સિપ્', 'થસ્', 'થ' મધ્યમ પુરુષ માટે છે; 'મિપ્', 'વસ્', 'મસ્' ઉત્તમ પુરુષ માટે છે. 'ત', 'આતામ્', 'અન્ત' આત્મનેપદના મુખ્ય અંત છે; 'થાસ્', 'સા', 'થામ્', 'ધ્વ' મધ્યમ પુરુષના અંત છે.

ઉત્તમ ઇ વહિ મહિ ભૂવાદ્યા ધાતવઃ સ્મૃતાઃ । ભુવિરેધિઃ પચિર્નન્દિર્ધ્વંસિઃ શ્રંસિઃ પદિસ્ત્વદિઃ ।। ૩૫૮.

પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્વોને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યા છે. ભૂવિવર્ગમાં એધી, પચિર, નંદિર, ધ્વંસી, શ્રંસી, પડિસ અને ત્વદી આવે છે.

શીઙઃ ક્રીડ઼ો જુહોતિશ્ચ જહાતિશ્ચ દધાત્યપિ । દીવ્યતિઃ સ્વપિતિર્નહિઃ સુનોતિર્વસિરેચ ચ ।। ૩૫૮.

શીણ, ક્રીર, જુહોતી, જહાતી, દધાતી, દિવ્યતી, સ્વપિતિ, નહી, સુનોતિ અને વસિર પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.