અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિધાખ્યાતોઽવ્યયીભાવો નામપૂર્વપદો યથા । શાકસ્ય માત્રા શાકપ્રતિ યથાઽવ્યયપૂર્વ્યકઃ ।। ૩૫૫.

'દ્વિધા' કહેવાતો સંયુક્ત શબ્દ 'અવ્યયીભાવ' છે, જેમાં પહેલું શબ્દ નામ હોય છે, જેમ કે 'શાકનું માપ', અથવા 'શાક સંબંધિત', જ્યારે પહેલું શબ્દ અવ્યય હોય.

ઉપકુમ્ભઞ્ચોપરથ્યં પ્રાધાન્યેન ચતુર્વિંધઃ । ઉત્તરપદાર્થમુખ્યો દ્વન્દ્વશ્ચોભયમુખ્યકઃ ૩૫૫.

'ઉપકુંભ' અને 'ઉપરથ્ય' ચાર મુખ્ય પ્રકારના છે. તેમાં મુખ્ય અર્થ પછીના શબ્દમાં હોય છે અને 'દ્વંદ્વ' સંયુક્તમાં બંને શબ્દો મુખ્ય ગણાય છે.

સ્કન્દ ઉવાચ તદ્ધિતં ત્રિવિધં વક્ષ્યે સામાન્યવૃત્તિરીદૃશી । લ વ્યંસલો વત્સલઃ સ્યાદિલચિ સ્યાત્તૂ ફેનિલં ।। ૩૫૬.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું તદ્દિત ત્રણ પ્રકાર સમજાવું છું. સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ એવો થાય છે: 'લવ્યંસલ' એટલે પ્રેમાળ, અને 'ઇલચ' પ્રત્યયથી 'ફેણિલ' એટલે ફેંણવાળું.

લોમશઃ સે પામનો ને ઇલચિ સ્યાત્તુ પિચ્છિલં । અણિ પ્રાજ્ઞ આર્ચ્ચકઃ સ્યાત્ દન્તાદુરચિ દન્તુરઃ ।। ૩૫૬.

'લોમશ' એટલે વાળવાળું, 'પામન' એટલે વાળ વિનાનું; 'ઇલચ' પ્રત્યયથી 'પિછિલ' એટલે ચીકણું. 'અણિ' પ્રત્યયથી 'પ્રાજ્ઞ' એટલે બુદ્ધિશાળી, 'આર્ચક' એટલે પૂજારી; 'દુરચિ' પ્રત્યયથી 'દંતુર' એટલે દાંતવાળું.

રે સ્યામ્મધુરં સુશિરં રે સ્યાત્ કેશર ઈદૃશઃ । હિરણ્યં યે માલવો વે વલચિ સ્યાદ્રજસ્વલઃ ।। ૩૫૬.

'રે' પ્રત્યયથી 'મધુર' એટલે મીઠું, 'સુશિર' એટલે ખોખલું; 'કેસર' એટલે કેસર જેવું. 'હિરણ્ય' એટલે સોનું, 'માલવ' એટલે માલવ પ્રદેશનો; 'વલચિ' પ્રત્યયથી 'રજસ્વલ' એટલે ધૂળવાળું.

ઇનો ધનો કરી હસ્તી ધનિકં ટિકનોરિતં । પયસ્વી વિનિ માયાવી ઊર્ણાયુર્યુચિ ઈરિતં ।। ૩૫૬.

'ઇન' પ્રત્યયથી 'ધન' એટલે ધનવાન, 'કરી' એટલે હાથી; 'ધનિક' એટલે ધનવાન, 'ટિકન' એટલે ચિહ્નિત. 'પયસ્વી' એટલે દૂધવાળું, 'વિનિમાયાવી' એટલે જાદુગર; 'ઊર્ણાયુ' એટલે ઊનવાળું, 'યુચિ' એટલે ઉચ્ચારેલું.

વાગ્મી મિનિ આલચિ સ્યાદ્વાચાલશ્ચાટચીરિતં । ફલિનો વર્હિણઃ કેકી વૃન્દારકસ્તયા કનિ ।। ૩૫૬.

'વાગ્મી' એટલે વક્તા, 'મિની' પ્રત્યયથી; 'આલચિ' પ્રત્યયથી 'વાચાલ' એટલે બોલકણું, 'ચાટચી' એટલે ખોટી વખાણ કરનાર. 'ફલિન' એટલે ફળ આપતું, 'વર્હિણ' એટલે મોર, 'કેકી' પણ મોર, 'વૃંદારક' એટલે ટોળામાંનો, 'કણી' એટલે નાનું.

આલુચિ શીતન્ન સહતે શીતાલુઃ શ્વાલુરીદૃશઃ । હિમાલુરાલુચિ સ્યાચ્ચ હિમં ન સહતે તથા ।। ૩૫૬.

'આલુચિ' પ્રત્યયથી 'શીતન્ન' એટલે ઠંડી સહન ન કરી શકે એવો, 'શીતાલુ' એટલે ઠંડી સહન કરનાર, 'શ્વાલુ' એટલે કૂતરા જેવું. 'હિમાલુ' પણ 'આલુચિ'થી હિમ સહન ન કરી શકે એવો થાય છે.

રૂપં વાતાદુલચિ સ્યાદ્ વાતુલશ્ચાનપત્યકે । વાશિષ્ઠઃ કૌરવો વાસઃ પાઞ્ચાલઃ સોસ્ય વાસકઃ ।। ૩૫૬.

'રૂપ'માં 'વાતાદુલચિ' પ્રત્યયથી 'વાતુલ' એટલે પવનથી અસર પામેલું, 'વાતુલ' એટલે પવનવાળું, 'અનપત્યક' એટલે સંતાન વિનાનું. 'વાશિષ્ઠ' એટલે વસિષ્ઠના વંશજ, 'કૌરવ' એટલે કુરુના વંશજ, 'વાસ' એટલે નિવાસ, 'પાંચાલ' એટલે પંચાલ પ્રદેશનો, 'વાસક' એટલે રહેવાસી.

તત્ર વાસો માથુરઃ સ્યાદ્વેત્ત્યધીતે ચ ચાન્દ્રકઃ । વ્યુત્‌ક્રમં વેત્તિ ક્રમકઃ નરશ્ચક્રામ કૌશકઃ ।। ૩૫૬.

અહીં 'વાસ' એટલે મથુરાનો, 'માથુર' એટલે મથુરાવાળો; 'વેદે' એટલે જાણે છે, 'અધીતે' એટલે અભ્યાસ કરે છે, 'ચાંદ્રક' એટલે ચંદ્ર સંબંધિત. 'વ્યુક્રમ' એટલે વિક્રમ, 'ક્રમક' એટલે પગલાં ભરનાર; 'નર' એટલે માણસ, 'ચક્રામ' એટલે ચાલ્યો, 'કૌશક' એટલે કોશલનો.

પ્રિયઙ્ગૂનાં ભવં ક્ષેત્રં પ્રૈયઙ્ગવીનકં ખઞિ । મૌદ્‌ગીનં સૌદ્રવીણઞ્ચ વૈદેહશ્ચાનપત્યકે ।। ૩૫૬.

'પ્રિયંગુ'નો અર્થ પ્રિયંગુનો, 'ભવ' એટલે ઉત્પત્તિ, 'ક્ષેત્ર' એટલે ખેતર, 'પ્રિયંગવીનક' એટલે પ્રિયંગુ સંબંધિત, 'ખણ' એટલે ખાણકામ કરનાર. 'મૌદગીન' એટલે મૂદગીનનો, 'સૌદ્રવીણ' એટલે સૌદ્રનો, 'વૈદેહ' એટલે વિદેહનો, 'અનપત્યક' એટલે સંતાન વિનાનું.

ઇઞિ દાક્ષિર્દાશરથિઃ કચિ નારાયણાદિકં । આશ્વાયનઃ સ્યાચ્ચ ફઞિ યચિ ગાર્ગ્યશ્ચ વાત્સકઃ ।। ૩૫૬.

ઇણિથી દક્ષ, દાશરથિ અને ક્યારેક નારાયણ વગેરે અર્થ થાય છે. આશ્વાયન માટે 'ફ' અને ગાર્ગ્ય માટે 'વાત્સક' શબ્દ વપરાય છે.

ઢકિ સ્યાદ્વૈનતેયાદિશ્ચાટકેરસ્તથૈરકિ । ઢ્રકિ ગૌધેરકો રૂપં ગૌવારશ્ચારકીરિતં ।। ૩૫૬.

ઢકીથી વૈનતેય અને અન્ય અર્થ થાય છે; ચાટકેર અને ઐરકી પણ તેમાં આવે છે. ઢ્રકી ગૌઢેરક માટે છે અને ગૌવારને આરકીરિત કહે છે.

ક્ષત્રિયો ઘે કુલીનઃ ખે ણ્યે કૌરવ્યાદયઃ સ્મૃતાઃ । યતિ મૂર્દ્ધન્યમુખ્યાદિઃ સુગન્ધિરિતિ રૂપકં ।। ૩૫૬.

ક્ષત્રિય માટે 'ઘે', કુલીન માટે 'ખે' અને 'ણ્યે'થી કૌરવ વગેરે વંશ સમજાય છે. યતિથી મુખ્ય સંન્યાસી અને સુગંધિ એક રૂપ છે.

તારકાદિભ્ય ઇતચિ નભસ્તારકિતાદયઃ । અનઙિ સ્યાચ્ચ કુણ્ડાધ્ની પુષ્પધન્વસુધનવની ।। ૩૫૬.

તારક અને અન્યથી 'ઇતચિ'થી તારાઓ જેવા આકાશીય પદાર્થો અર્થાય છે. 'અનંગિ'થી કુંડ, ધ્નિ, પુષ્પધનુ, સુધન્વન અને વણી અર્થાય છે.

ચઞ્ચુપિ વિત્તચઞ્ચુઃ સ્યાદ્વિત્તમસ્ય ચ શબ્દકે । ચણપિ સ્યાત્ કેશચણઃ રૂપે સ્યાત્ પટરૂપકમ્ ।। ૩૫૬.

ચંચુપિનો અર્થ છે 'ધનવાન ચાંચ', અને વિત્તચંચુ ધન માટેનો શબ્દ છે. ચણપિથી 'કેશચણ' અને 'પટરૂપક' એ પણ એક રૂપ છે.

ઈયસૌ ચ પટીયાન્ સ્યાત્ તરપ્યક્ષતરાદિકમ્ । પચતિતરાઞ્ચ તરપિ તમપ્યટતિતમામપિ ।। ૩૫૬.

'ઈયસૌ'નો અર્થ 'વધારે' અને 'પટીયાન'નો અર્થ 'સૌથી વધુ' થાય છે; 'તરપ્યક્ષ' વગેરેથી વધારેપણા દર્શાય છે. 'પચતિતરાં', 'તરપિ', 'તમપ્યટતિતમામ' પણ વપરાય છે.

મૃદ્વીતમા કલ્પપિ સ્યાદિન્દ્રકલ્પોઽર્કકલ્પકઃ । રાજદેશીયો દેશીયે દેશ્યે દેશ્યાદિરૂપકમ્ ।। ૩૫૬.

મૃદ્વીતમા અને કલ્પપિથી 'ઇન્દ્ર જેવો' કે 'સૂર્ય જેવો' સમાનતા દર્શાય છે. રાજદેશીય, દેશીય, દેશ્ય વગેરેથી પ્રદેશ સાથે સંબંધ દર્શાય છે.

પટુજાતીયો જાતીયે જાનુમાત્રઞ્ચ માત્રચિ । ઊરુદ્વયસો દ્વયસચિ ઊરુદઘ્નઞ્ચ દઘ્નચિ ।। ૩૫૬.

પટુજાતીયનો અર્થ 'પટુ જાતિનો', જાતીયનો અર્થ 'જાતિનો', જાનુમાત્રનો અર્થ 'ઘૂંટણ સુધી', અને માત્રચિથી માપ સમજાય છે. ઊરુદ્વયસનો અર્થ 'બંને જાંઘનો', દ્વયસચિનો અર્થ 'બેનો', ઊરુદઘ્નનો અર્થ 'જાંઘ સુધી', દઘ્નચિથી પહોળાઈ સમજાય છે.

તયટિ સ્યાત્ પઞ્ચતયઃ દૌવારિકષ્ઠકીરિતં । સામાન્યવૃત્તિરુક્તાઽઅવ્યાખ્યશ્ચ તદ્ધિતઃ ।। ૩૫૬.

તયટિથી 'પાંચ પ્રકાર', પંચતય એટલે 'પાંચગણ', દૌવારિકષ્ટકીરિત એ પણ એક શબ્દ છે. સામાન્યવૃત્તિનો અર્થ સામાન્ય ઉપયોગ અને અવ્યાખ્યા પણ તદ્ધિત છે.

યસ્માદ્યતસ્તસિલિ ચ યત્ર તત્ર ત્રલીરિતં । અસ્મિન્ કાલે હ્યધુના સ્યાદિદાનીઞ્ચૈવ દાન્યપિ ।। ૩૫૬.

યસ્માદ અને યતતસિલીથી ઉદ્ભવ દર્શાય છે; યત્ર અને તત્ર માટે 'ત્રલી' વપરાય છે. 'અસ્મિન કાલે'નો અર્થ 'આ સમયે', 'અધુના'નો અર્થ 'હમણા', 'ઇદાનીં' અને 'દાન્ય' પણ વર્તમાન સમય દર્શાવે છે.

સર્વસ્મિન્ સર્વ્વદા દા સ્યાત્તસ્મિન્કાલે ર્હિલીરિતં । તર્હિ હોઽસ્ભિન્ કાલ ઇહ કર્હિ સસ્મિંશ્ચ કાલકે ।। ૩૫૬.

'સર્વસ્મિન'નો અર્થ 'બધામાં', 'સર્વદા'નો અર્થ 'હંમેશા', 'દા'નો અર્થ 'એ સમયે', 'રિલી'થી પણ 'એ સમયે' સમજાય છે. 'તર્હિ'નો અર્થ 'પછી', 'હો'નો અર્થ 'હમણા', 'અભિન કાલ'નો અર્થ 'આ સમયે', 'ઇહ'નો અર્થ 'અહીં', 'કરહિ'નો અર્થ 'ક્યારે', 'સસ્મિ'નો અર્થ 'એ સમયે', 'કાલકે'નો અર્થ 'સમયમાં' થાય છે.

યથા થાલિ થમિ કથં પૂર્વ્વસ્યાન્દિશિ સઞ્ચયેત્ । અસ્તાતિ ચૈવ પૂર્વ્વસ્યાઃ પૂર્વ્વાદિગ્રામણીયકાઃ ।। ૩૫૬.

'થાલી' અને 'થમી'નો અર્થ 'કેવી રીતે' થાય છે, અને એ પૂર્વ દિશા માટે વપરાય છે. 'અસ્તાતિ' અને 'પૂર્વસ્યા'નો અર્થ 'પહેલાનું', અને 'પૂર્વાદિગ્રામણિય'નો અર્થ 'પહેલા વાળા મુખ્ય' થાય છે.

પુરસ્તાત્ સઞ્ચરેદ્ ગચ્છેત્ સદ્યસ્તુલ્યેઽહનીરિતં । ઉતિપૂર્વ્વાબ્દે ચ પરુત્ પૂર્વ્વતરે પરાર્ય્યપિ ।। ૩૫૬.

'પુરસ્તાત'નો અર્થ 'આગળ', 'સંચરેદ'નો અર્થ 'ચાલવું જોઈએ', 'ગચ્છેત'નો અર્થ 'જવું જોઈએ', 'સદ્યઃ'નો અર્થ 'તુરંત', 'તુલ્યે'નો અર્થ 'સમાન', 'અહનીરિત'નો અર્થ 'એ જ દિવસે' થાય છે. 'ઉતિપૂર્વાબ્દે'નો અર્થ 'પહેલા વર્ષમાં', 'પરુત'નો અર્થ 'પહેલાનું', 'પૂર્વતરે'નો અર્થ 'હજી વધુ પહેલાનું', 'પરાર્ય'નો અર્થ 'બીજું' થાય છે.

ઐષમોઽસ્મિન્ સંવત્સરે રૂપં સમસિ ચેરિતં । એદ્યવૌ પરેદ્યવિ સ્યાત્ પરસ્મિન્નહનીરિતં ।। ૩૫૬.

'ઐષમ'નો અર્થ 'આ વર્ષે', 'સમસી' એ રૂપ છે, 'ચેરિત'નો અર્થ 'વર્ણવ્યું'. 'એદ્યવૌ' અને 'પરેદ્યવિ'નો અર્થ 'આગલા દિવસે', 'પરસ્મિન્નહનીરિત'નો અર્થ 'બીજા દિવસે' થાય છે.

અદ્યાસ્મિન્નહનિ દ્યે સ્યાત્ પૂર્વ્વેદ્યુશ્ચ તથૈદ્યુસિ । દક્ષિણસ્યાન્દિશિ વસેત્ દક્ષિણાદ્દક્ષઇણા દ્યુભૌ ।। ૩૫૬.

'અદ્યાસ્મિન્નહનિ'નો અર્થ 'આજે', 'દ્યે'નો અર્થ 'આ દિવસે', 'પૂર્વેદ્યુ'નો અર્થ 'ગયા દિવસે', 'તથૈદ્યુસિ'નો અર્થ 'એવા દિવસે' થાય છે. 'દક્ષિણસ્યાં દિશા'નો અર્થ 'દક્ષિણ દિશામાં', 'વસેત'નો અર્થ 'રહવું જોઈએ', 'દક્ષિણાદ'નો અર્થ 'દક્ષિણ તરફથી', 'દક્ષૈણા'નો અર્થ 'દક્ષિણનો', 'દ્યુભૌ'નો અર્થ 'બંને દિવસ' થાય છે.

ઉત્તરસ્યાન્દિશિ વસેદુત્તરાદુત્તરાદ્યુભૌ । ઉપરિ વસૈદુપરિષ્ટાદ્ ભવેદ્રિષ્ટાતિ ઊદ્‌ર્ધ્વકાત્ ।। ૩૫૬.

'ઉત્તરસ્યાં દિશા'નો અર્થ 'ઉત્તર દિશામાં', 'વસેદ'નો અર્થ 'રહવું જોઈએ', 'ઉત્તરાદ'નો અર્થ 'ઉત્તર તરફથી', 'ઉત્તરાદ્યુભૌ'નો અર્થ 'ઉત્તરના', 'ઉપરી'નો અર્થ 'ઉપર', 'વસૈદુપરીષ્ઠાદ'નો અર્થ 'ઉપર રહેવું', 'ભવેદ'નો અર્થ 'હવું જોઈએ', 'રિષ્ટાતિ'નો અર્થ 'ટોચ પર', 'ઊર્ધ્વકાત'નો અર્થ 'ઉપરથી' થાય છે.

ઉત્તરેણ ચ પિત્રોક્તં આચિ ચ સ્યાચ્ચ દક્ષિણા । આહૌ દક્ષિણાહિ વસેદ્ દ્વિપ્રકારં દ્વિધા ચ ધા ।। ૩૫૬.

'ઉત્તરેણા'નો અર્થ 'ઉત્તર તરફથી', 'પિત્રોક્ત'નો અર્થ 'પિતાએ કહ્યું તે પ્રમાણે', 'આચિ'નો અર્થ 'તરફ', 'દક્ષિણા'નો અર્થ 'દક્ષિણ'. 'આહૌ'નો અર્થ 'દક્ષિણ તરફ', 'દક્ષિણાહિ'નો અર્થ 'દક્ષિણથી', 'વસેદ'નો અર્થ 'રહવું જોઈએ', 'દ્વિપ્રકાર'નો અર્થ 'બે પ્રકાર', 'દ્વિધા'નો અર્થ 'બે રીતે', 'ધા'નો અર્થ 'મૂકી દેવું' થાય છે.

નિપાતાસ્તદ્ધિતાઃ પ્રોક્તાઃ તદ્વિતો ભાવવાચકઃ । પટોર્ભાવઃ પટુત્વન્ત્વે પટુતા તલિ ચેરિતં ।। ૩૫૬.

નિપાત અને તદ્ધિત શબ્દો અહીં સમજાવ્યા છે; 'તદ્વિત'નો અર્થ છે 'ભાવ દર્શાવતો'. 'પટુર્ભાવ'નો અર્થ 'પટુપણું', 'પટુત્વ'નો અર્થ 'પટુપણું', 'પટુતા'નો અર્થ 'પટુ હોવું', અને 'તલિ'થી વર્ણન થાય છે.