અગ્નિપુરાણમ્

રાજ્ઞઃ પુમાન્ રાજપુમાન્ ષષ્ઠી વૃક્ષફલં તથા । સપ્તમી ચાક્ષશૌણ્ડોઽયમહિતો નઞ્‌સમાસકઃ ।। ૩૫૫.

રાજાનો પુરુષ, રાજપુરુષ — છઠ્ઠી વિભક્તિ; વૃક્ષનું ફળ પણ; સાતમી વિભક્તિ 'આક્ષશૌંડ' માટે, અને 'અમહિત' નકારાત્મક સમાસ છે.

કર્મધારયઃ સપ્તધા નીલોત્પલમુખાઃ સ્મૃતાઃ । વિશેષણપૂર્વ્વપદો વિશેષ્યોત્તરતસ્તથા ।। ૩૫૫.

કર્મધારય સમાસ સાત પ્રકારનો છે, જેમ કે 'નીલઉત્પલમુખ'; વિશેષણ પહેલું, વિશેષ્ય પછી આવે છે.

વૈયાકરણખસૂચિઃ શીતોષ્ણં દ્વિપદં શુભમ્ । ઉપમાનપૂર્વપદઃ શઙ્ખપાણ્ડર ઇત્યપિ ।। ૩૫૫.

વ્યાકરણશાસ્ત્રીની નખસૂઈ, 'ઠંડુ-ગરમ', 'બે પગવાળો', 'શુભ'; ઉપમાન પહેલું, જેમ કે 'શંખ જેવું સફેદ'.

ઉપમાનોત્તરપદઃ પુરુષવ્યાઘ્ર ઇત્યપિ । સમ્ભાવનાપૂર્વપદો ગુણવૃદ્ધિરિતીદૃશમ્ ।। ૩૫૫.

ઉપમા પછીનું શબ્દ, જેમ કે 'માણસોમાં વાઘ', કહેવાય છે. એ જ રીતે, જ્યારે પહેલું શબ્દ કોઈ ગુણની વધારાની વાત માટે હોય, ત્યારે તેને 'ગુણવૃદ્ધિ' કહેવાય છે.

ગુણ ઇતિ વૃદ્ધિર્વાચ્યા સુહૃદેવ સુબન્ધુકઃ । સવધારણપૂર્વપદો બહુવ્રીહિશ્ચ સપ્તધા ।। ૩૫૫.

'ગુણવૃદ્ધિ' એ રીતે કહેવાય છે, જેમ કે 'મિત્ર' અથવા 'નજીકનો સંબંધી'. જ્યારે પહેલું શબ્દ નિશ્ચિતતા દર્શાવે છે, ત્યારે 'બહુવ્રીહી' સંયુક્ત શબ્દ સાત પ્રકારના હોય છે.

દ્વિપદશ્ચ બહુવ્રીહિરારૂઢ઼ભવનો નરઃ । અર્ચ્ચિતાશેષપૂર્વ્વોઽયં બહ્વઙ્‌ઘ્રિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૫૫.

'બહુવ્રીહી' સંયુક્ત શબ્દ બે પગવાળો પણ હોઈ શકે છે, જેમ કે 'ઘર પર ચઢેલો માણસ'. જ્યારે પહેલું શબ્દ 'સૌથી માન્ય' હોય, ત્યારે તેને 'ઘણા અંગો ધરાવતો' કહેવાય છે.

એતે વિપ્રાશ્ચોપદશાઃ સઙ્‌ખ્યોત્તરપદસ્ત્વયમ્ । સઙ્‌ખ્યોભયપદો યદ્વદ્‌દ્વિત્રા દ્વ્યેકત્રયો નરઃ ।। ૩૫૫.

હે વિદ્વાનો, આ બધા ઉપશબ્દો છે. સંખ્યા પછી આવતો શબ્દ સંયુક્ત શબ્દ છે, જેમ કે 'બે', 'ત્રણ' અથવા 'એક' માણસ.

સહપૂર્ષપદોઽયં સ્યાત્ સમૂલોદ્‌ધૃતકસ્તરુઃ । વ્યતિહારલક્ષણાર્થઃ કેશાકેશિ નખાનખિ ।। ૩૫૫.

જ્યારે પહેલું શબ્દ 'સાથે' દર્શાવે છે, ત્યારે તેવો સંયુક્ત શબ્દ, જેમ કે 'મૂળ સહિત ઉખડેલો વૃક્ષ', કહેવાય છે. અને જ્યારે અર્થમાં પલટો આવે છે, ત્યારે 'કેશ-કેશ', 'નખ-નખ' જેવા શબ્દો થાય છે.

દિગ્લક્ષ્યા સ્યાદ્દક્ષિણપૂર્વ્વા દ્વિગુરાભાષિતો દ્વિધા । એકવદ્ભાવિ દ્વિશ્રૃઙ્ગં પઞ્ચમૂલી ત્વનેકધા ।। ૩૫૫.

દિશા દર્શાવતો સંયુક્ત શબ્દ 'પૂર્વ-દક્ષિણ' કહેવાય છે. બે વાર પુનરાવૃત્તિથી બનેલો સંયુક્ત શબ્દ 'બે શીંગવાળો', 'પાંચ મૂળવાળો' અને એ જ રીતે 'ઘણાં' માટે થાય છે.

દ્વન્દ્વઃ સમાસો દ્વિવિખધો હીતરેતરયોગકઃ । રુદ્રવિષ્ણૂ સમાહારો ભેરીપટહમીદૃશમ્ ।। ૩૫૫.

'દ્વંદ્વ' સંયુક્ત શબ્દ એ એવો છે જેમાં બંને શબ્દો જોડાય છે, જેમ કે 'રુદ્ર અને વિષ્ણુ', અથવા 'ઢોલ અને પખાવજ'નું જોડાણ.

દ્વિધાખ્યાતોઽવ્યયીભાવો નામપૂર્વપદો યથા । શાકસ્ય માત્રા શાકપ્રતિ યથાઽવ્યયપૂર્વ્યકઃ ।। ૩૫૫.

'દ્વિધા' કહેવાતો સંયુક્ત શબ્દ 'અવ્યયીભાવ' છે, જેમાં પહેલું શબ્દ નામ હોય છે, જેમ કે 'શાકનું માપ', અથવા 'શાક સંબંધિત', જ્યારે પહેલું શબ્દ અવ્યય હોય.

ઉપકુમ્ભઞ્ચોપરથ્યં પ્રાધાન્યેન ચતુર્વિંધઃ । ઉત્તરપદાર્થમુખ્યો દ્વન્દ્વશ્ચોભયમુખ્યકઃ ૩૫૫.

'ઉપકુંભ' અને 'ઉપરથ્ય' ચાર મુખ્ય પ્રકારના છે. તેમાં મુખ્ય અર્થ પછીના શબ્દમાં હોય છે અને 'દ્વંદ્વ' સંયુક્તમાં બંને શબ્દો મુખ્ય ગણાય છે.

સ્કન્દ ઉવાચ તદ્ધિતં ત્રિવિધં વક્ષ્યે સામાન્યવૃત્તિરીદૃશી । લ વ્યંસલો વત્સલઃ સ્યાદિલચિ સ્યાત્તૂ ફેનિલં ।। ૩૫૬.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું તદ્દિત ત્રણ પ્રકાર સમજાવું છું. સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ એવો થાય છે: 'લવ્યંસલ' એટલે પ્રેમાળ, અને 'ઇલચ' પ્રત્યયથી 'ફેણિલ' એટલે ફેંણવાળું.

લોમશઃ સે પામનો ને ઇલચિ સ્યાત્તુ પિચ્છિલં । અણિ પ્રાજ્ઞ આર્ચ્ચકઃ સ્યાત્ દન્તાદુરચિ દન્તુરઃ ।। ૩૫૬.

'લોમશ' એટલે વાળવાળું, 'પામન' એટલે વાળ વિનાનું; 'ઇલચ' પ્રત્યયથી 'પિછિલ' એટલે ચીકણું. 'અણિ' પ્રત્યયથી 'પ્રાજ્ઞ' એટલે બુદ્ધિશાળી, 'આર્ચક' એટલે પૂજારી; 'દુરચિ' પ્રત્યયથી 'દંતુર' એટલે દાંતવાળું.

રે સ્યામ્મધુરં સુશિરં રે સ્યાત્ કેશર ઈદૃશઃ । હિરણ્યં યે માલવો વે વલચિ સ્યાદ્રજસ્વલઃ ।। ૩૫૬.

'રે' પ્રત્યયથી 'મધુર' એટલે મીઠું, 'સુશિર' એટલે ખોખલું; 'કેસર' એટલે કેસર જેવું. 'હિરણ્ય' એટલે સોનું, 'માલવ' એટલે માલવ પ્રદેશનો; 'વલચિ' પ્રત્યયથી 'રજસ્વલ' એટલે ધૂળવાળું.

ઇનો ધનો કરી હસ્તી ધનિકં ટિકનોરિતં । પયસ્વી વિનિ માયાવી ઊર્ણાયુર્યુચિ ઈરિતં ।। ૩૫૬.

'ઇન' પ્રત્યયથી 'ધન' એટલે ધનવાન, 'કરી' એટલે હાથી; 'ધનિક' એટલે ધનવાન, 'ટિકન' એટલે ચિહ્નિત. 'પયસ્વી' એટલે દૂધવાળું, 'વિનિમાયાવી' એટલે જાદુગર; 'ઊર્ણાયુ' એટલે ઊનવાળું, 'યુચિ' એટલે ઉચ્ચારેલું.

વાગ્મી મિનિ આલચિ સ્યાદ્વાચાલશ્ચાટચીરિતં । ફલિનો વર્હિણઃ કેકી વૃન્દારકસ્તયા કનિ ।। ૩૫૬.

'વાગ્મી' એટલે વક્તા, 'મિની' પ્રત્યયથી; 'આલચિ' પ્રત્યયથી 'વાચાલ' એટલે બોલકણું, 'ચાટચી' એટલે ખોટી વખાણ કરનાર. 'ફલિન' એટલે ફળ આપતું, 'વર્હિણ' એટલે મોર, 'કેકી' પણ મોર, 'વૃંદારક' એટલે ટોળામાંનો, 'કણી' એટલે નાનું.

આલુચિ શીતન્ન સહતે શીતાલુઃ શ્વાલુરીદૃશઃ । હિમાલુરાલુચિ સ્યાચ્ચ હિમં ન સહતે તથા ।। ૩૫૬.

'આલુચિ' પ્રત્યયથી 'શીતન્ન' એટલે ઠંડી સહન ન કરી શકે એવો, 'શીતાલુ' એટલે ઠંડી સહન કરનાર, 'શ્વાલુ' એટલે કૂતરા જેવું. 'હિમાલુ' પણ 'આલુચિ'થી હિમ સહન ન કરી શકે એવો થાય છે.

રૂપં વાતાદુલચિ સ્યાદ્ વાતુલશ્ચાનપત્યકે । વાશિષ્ઠઃ કૌરવો વાસઃ પાઞ્ચાલઃ સોસ્ય વાસકઃ ।। ૩૫૬.

'રૂપ'માં 'વાતાદુલચિ' પ્રત્યયથી 'વાતુલ' એટલે પવનથી અસર પામેલું, 'વાતુલ' એટલે પવનવાળું, 'અનપત્યક' એટલે સંતાન વિનાનું. 'વાશિષ્ઠ' એટલે વસિષ્ઠના વંશજ, 'કૌરવ' એટલે કુરુના વંશજ, 'વાસ' એટલે નિવાસ, 'પાંચાલ' એટલે પંચાલ પ્રદેશનો, 'વાસક' એટલે રહેવાસી.

તત્ર વાસો માથુરઃ સ્યાદ્વેત્ત્યધીતે ચ ચાન્દ્રકઃ । વ્યુત્‌ક્રમં વેત્તિ ક્રમકઃ નરશ્ચક્રામ કૌશકઃ ।। ૩૫૬.

અહીં 'વાસ' એટલે મથુરાનો, 'માથુર' એટલે મથુરાવાળો; 'વેદે' એટલે જાણે છે, 'અધીતે' એટલે અભ્યાસ કરે છે, 'ચાંદ્રક' એટલે ચંદ્ર સંબંધિત. 'વ્યુક્રમ' એટલે વિક્રમ, 'ક્રમક' એટલે પગલાં ભરનાર; 'નર' એટલે માણસ, 'ચક્રામ' એટલે ચાલ્યો, 'કૌશક' એટલે કોશલનો.

પ્રિયઙ્ગૂનાં ભવં ક્ષેત્રં પ્રૈયઙ્ગવીનકં ખઞિ । મૌદ્‌ગીનં સૌદ્રવીણઞ્ચ વૈદેહશ્ચાનપત્યકે ।। ૩૫૬.

'પ્રિયંગુ'નો અર્થ પ્રિયંગુનો, 'ભવ' એટલે ઉત્પત્તિ, 'ક્ષેત્ર' એટલે ખેતર, 'પ્રિયંગવીનક' એટલે પ્રિયંગુ સંબંધિત, 'ખણ' એટલે ખાણકામ કરનાર. 'મૌદગીન' એટલે મૂદગીનનો, 'સૌદ્રવીણ' એટલે સૌદ્રનો, 'વૈદેહ' એટલે વિદેહનો, 'અનપત્યક' એટલે સંતાન વિનાનું.

ઇઞિ દાક્ષિર્દાશરથિઃ કચિ નારાયણાદિકં । આશ્વાયનઃ સ્યાચ્ચ ફઞિ યચિ ગાર્ગ્યશ્ચ વાત્સકઃ ।। ૩૫૬.

ઇણિથી દક્ષ, દાશરથિ અને ક્યારેક નારાયણ વગેરે અર્થ થાય છે. આશ્વાયન માટે 'ફ' અને ગાર્ગ્ય માટે 'વાત્સક' શબ્દ વપરાય છે.

ઢકિ સ્યાદ્વૈનતેયાદિશ્ચાટકેરસ્તથૈરકિ । ઢ્રકિ ગૌધેરકો રૂપં ગૌવારશ્ચારકીરિતં ।। ૩૫૬.

ઢકીથી વૈનતેય અને અન્ય અર્થ થાય છે; ચાટકેર અને ઐરકી પણ તેમાં આવે છે. ઢ્રકી ગૌઢેરક માટે છે અને ગૌવારને આરકીરિત કહે છે.

ક્ષત્રિયો ઘે કુલીનઃ ખે ણ્યે કૌરવ્યાદયઃ સ્મૃતાઃ । યતિ મૂર્દ્ધન્યમુખ્યાદિઃ સુગન્ધિરિતિ રૂપકં ।। ૩૫૬.

ક્ષત્રિય માટે 'ઘે', કુલીન માટે 'ખે' અને 'ણ્યે'થી કૌરવ વગેરે વંશ સમજાય છે. યતિથી મુખ્ય સંન્યાસી અને સુગંધિ એક રૂપ છે.

તારકાદિભ્ય ઇતચિ નભસ્તારકિતાદયઃ । અનઙિ સ્યાચ્ચ કુણ્ડાધ્ની પુષ્પધન્વસુધનવની ।। ૩૫૬.

તારક અને અન્યથી 'ઇતચિ'થી તારાઓ જેવા આકાશીય પદાર્થો અર્થાય છે. 'અનંગિ'થી કુંડ, ધ્નિ, પુષ્પધનુ, સુધન્વન અને વણી અર્થાય છે.

ચઞ્ચુપિ વિત્તચઞ્ચુઃ સ્યાદ્વિત્તમસ્ય ચ શબ્દકે । ચણપિ સ્યાત્ કેશચણઃ રૂપે સ્યાત્ પટરૂપકમ્ ।। ૩૫૬.

ચંચુપિનો અર્થ છે 'ધનવાન ચાંચ', અને વિત્તચંચુ ધન માટેનો શબ્દ છે. ચણપિથી 'કેશચણ' અને 'પટરૂપક' એ પણ એક રૂપ છે.

ઈયસૌ ચ પટીયાન્ સ્યાત્ તરપ્યક્ષતરાદિકમ્ । પચતિતરાઞ્ચ તરપિ તમપ્યટતિતમામપિ ।। ૩૫૬.

'ઈયસૌ'નો અર્થ 'વધારે' અને 'પટીયાન'નો અર્થ 'સૌથી વધુ' થાય છે; 'તરપ્યક્ષ' વગેરેથી વધારેપણા દર્શાય છે. 'પચતિતરાં', 'તરપિ', 'તમપ્યટતિતમામ' પણ વપરાય છે.

મૃદ્વીતમા કલ્પપિ સ્યાદિન્દ્રકલ્પોઽર્કકલ્પકઃ । રાજદેશીયો દેશીયે દેશ્યે દેશ્યાદિરૂપકમ્ ।। ૩૫૬.

મૃદ્વીતમા અને કલ્પપિથી 'ઇન્દ્ર જેવો' કે 'સૂર્ય જેવો' સમાનતા દર્શાય છે. રાજદેશીય, દેશીય, દેશ્ય વગેરેથી પ્રદેશ સાથે સંબંધ દર્શાય છે.

પટુજાતીયો જાતીયે જાનુમાત્રઞ્ચ માત્રચિ । ઊરુદ્વયસો દ્વયસચિ ઊરુદઘ્નઞ્ચ દઘ્નચિ ।। ૩૫૬.

પટુજાતીયનો અર્થ 'પટુ જાતિનો', જાતીયનો અર્થ 'જાતિનો', જાનુમાત્રનો અર્થ 'ઘૂંટણ સુધી', અને માત્રચિથી માપ સમજાય છે. ઊરુદ્વયસનો અર્થ 'બંને જાંઘનો', દ્વયસચિનો અર્થ 'બેનો', ઊરુદઘ્નનો અર્થ 'જાંઘ સુધી', દઘ્નચિથી પહોળાઈ સમજાય છે.