અગ્નિપુરાણમ્

પિતાઽગાત્સહ પુત્રેણ કાણોઽક્ષ્ણા ગદયા હરિઃ । અર્થેન નિવસેકદ્‌ભૃત્યઃ કાલે ભાવે ચ સપ્તમી ।। ૩૫૪.

પિતા પુત્ર સાથે ગયા; કાણો એક આંખથી; હરિ ગદા સાથે; અર્થ, નિવાસ, ભૃત્ય, સમય અને અવસ્થામાં સાતમી વિભક્તિ થાય છે.

વિષ્ણૌ નતે ભવેન્મુક્તિર્વસન્તે સ ગતો હરિમ્ । નૃણાં સ્વામી નૃષુ સ્વામી નૃણામીશઃ સતામ્પતિઃ ।। ૩૫૪.

વિષ્ણુને વંદન કરતાં મુક્તિ મળે છે; વસંતમાં તે હરિ પાસે ગયો; મનુષ્યોમાં સ્વામી, મનુષ્યોનો સ્વામી, શાસક અને સજ્જનોના પતિ.

નૃણાં સાક્ષી નૃષુ સાક્ષી ગોષુ નાથો ગવામ્પતિઃ । ગોષુ સૂતો ગવાં સૂતો રાજ્ઞાં દાયાદકોઽસ્વિહ ।। ૩૫૪.

મનુષ્યોમાં સાક્ષી, મનુષ્યોનો સાક્ષી; ગાયોમાં નાથ, ગાયોનો માલિક; ગાયોમાં રથચાલક, ગાયોનો રથચાલક; રાજાઓનો વારસદાર અહીં છે.

અન્નસ્ય૧ હેતોર્વસતિ ષષ્ઠી સ્મૃત્યર્થકર્મણિ । માતુઃ સ્મરતિ ગોપ્તારં નિત્યં સ્યાત્ કર્તૃકર્મણોઃ ૩૫૪.

અન્ન માટે તે રહે છે; સ્મૃતિ અને કર્મ માટે છઠ્ઠી વિભક્તિ થાય છે; માતાને યાદ કરીને રક્ષકને સ્મરે છે; હંમેશા કર્તા અને કર્મ માટે છે.

સ્કન્ધ ઉવાચ ષોઢ઼ા સમાસં વક્ષ્યામિ અષ્ટાવિંશાતિધા પુનઃ । નિત્યાનિત્યવિભાગેન લુગલોપેન ચ દ્વિધા ।। ૩૫૫.

સ્કંદ કહે છે: હવે હું ષોડશ સમાસ અને ફરીથી અઠ્ઠાવીસ પ્રકાર સમજાવીશ; નિત્ય અને અનિત્ય ભેદથી, અને શબ્દલોપથી બે રીતે પણ.

કુમ્ભકારશ્ચ નિત્યઃ સ્યાદ્ધેમકારાદિકસ્તથા । રાજ્ઞઃ પુમાન્‌રાજપુમાન્ નિત્યોઽયઞ્ચ સમાસકઃ ।। ૩૫૫.

કુંભકાર નિત્ય માનવામાં આવે છે, તેમ જ સોનાર અને બીજા; રાજાનો પુરુષ, રાજપુરુષ — આ સમાસ પણ નિત્ય છે.

કષ્ટશ્રિતો લુક્‌સમાસઃ કણ્ઠેકાલાદિકસ્ત્વલુક્ । સ્યાદષ્ટધા તત્‌પુરુષઃ પ્રથમાદ્યસુપા સહ ।। ૩૫૫.

લુપ્ત શબ્દવાળો સમાસ 'લુક્ સમાસ' કહેવાય છે, જેમ કે 'કષ્ટાશ્રિત'; ગળામાં, કાળમાં વગેરે 'વલુક'; આ રીતે તત્પુરુષ સમાસ આઠ પ્રકારનો છે, પ્રથમ વિભક્તિ અને 'અસ્' પ્રત્યય સાથે.

પ્રથમાતત્‌પુરુષોઽયં પૂર્વ્વં કાયસ્ય વિગ્રહે । પૂર્વકાયોઽપરકાયો હ્યધરોત્તરકાયકઃ ।। ૩૫૫.

આ પ્રથમ તત્પુરુષ છે, શરીરના વિભાજનમાં પહેલો; પહેલો શરીર, પછીનો શરીર, નીચેનો અને ઉપરનો શરીર.

અર્દ્ધં કણાયા અર્દ્ધકણા ભિક્ષાતુર્ય્યમથેદૃશમ્ । આપન્નજીવિકસ્તદ્વત્ દ્વિતીયા ચાધરાશ્રિતઃ ।। ૩૫૫.

અર્ધ કણને 'અર્ધકણ' કહે છે; ભિક્ષા માટે ભિક્ષુક; જેમ જીવન મળ્યું હોય તેવો; બીજું પદ નીચે આધાર રાખે છે.

વર્ષમ્ભોગ્યો વર્ષભોગ્યો ધાન્યાર્થશ્ચ તૃતીયયા । ચતુર્થો સ્યાદ્વિષણુબલિર્વૃકભીતિશ્ચ પઞ્ચમી ।। ૩૫૫.

વર્ષ ભોગવનારો 'વર્ષભોગ્ય' કહેવાય છે; અનાજ માટે ત્રીજી વિભક્તિ આવે છે; ચોથું 'વિષણુબલિ' માટે, અને પાંચમું 'વાઘનો ભય' માટે.

રાજ્ઞઃ પુમાન્ રાજપુમાન્ ષષ્ઠી વૃક્ષફલં તથા । સપ્તમી ચાક્ષશૌણ્ડોઽયમહિતો નઞ્‌સમાસકઃ ।। ૩૫૫.

રાજાનો પુરુષ, રાજપુરુષ — છઠ્ઠી વિભક્તિ; વૃક્ષનું ફળ પણ; સાતમી વિભક્તિ 'આક્ષશૌંડ' માટે, અને 'અમહિત' નકારાત્મક સમાસ છે.

કર્મધારયઃ સપ્તધા નીલોત્પલમુખાઃ સ્મૃતાઃ । વિશેષણપૂર્વ્વપદો વિશેષ્યોત્તરતસ્તથા ।। ૩૫૫.

કર્મધારય સમાસ સાત પ્રકારનો છે, જેમ કે 'નીલઉત્પલમુખ'; વિશેષણ પહેલું, વિશેષ્ય પછી આવે છે.

વૈયાકરણખસૂચિઃ શીતોષ્ણં દ્વિપદં શુભમ્ । ઉપમાનપૂર્વપદઃ શઙ્ખપાણ્ડર ઇત્યપિ ।। ૩૫૫.

વ્યાકરણશાસ્ત્રીની નખસૂઈ, 'ઠંડુ-ગરમ', 'બે પગવાળો', 'શુભ'; ઉપમાન પહેલું, જેમ કે 'શંખ જેવું સફેદ'.

ઉપમાનોત્તરપદઃ પુરુષવ્યાઘ્ર ઇત્યપિ । સમ્ભાવનાપૂર્વપદો ગુણવૃદ્ધિરિતીદૃશમ્ ।। ૩૫૫.

ઉપમા પછીનું શબ્દ, જેમ કે 'માણસોમાં વાઘ', કહેવાય છે. એ જ રીતે, જ્યારે પહેલું શબ્દ કોઈ ગુણની વધારાની વાત માટે હોય, ત્યારે તેને 'ગુણવૃદ્ધિ' કહેવાય છે.

ગુણ ઇતિ વૃદ્ધિર્વાચ્યા સુહૃદેવ સુબન્ધુકઃ । સવધારણપૂર્વપદો બહુવ્રીહિશ્ચ સપ્તધા ।। ૩૫૫.

'ગુણવૃદ્ધિ' એ રીતે કહેવાય છે, જેમ કે 'મિત્ર' અથવા 'નજીકનો સંબંધી'. જ્યારે પહેલું શબ્દ નિશ્ચિતતા દર્શાવે છે, ત્યારે 'બહુવ્રીહી' સંયુક્ત શબ્દ સાત પ્રકારના હોય છે.

દ્વિપદશ્ચ બહુવ્રીહિરારૂઢ઼ભવનો નરઃ । અર્ચ્ચિતાશેષપૂર્વ્વોઽયં બહ્વઙ્‌ઘ્રિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૫૫.

'બહુવ્રીહી' સંયુક્ત શબ્દ બે પગવાળો પણ હોઈ શકે છે, જેમ કે 'ઘર પર ચઢેલો માણસ'. જ્યારે પહેલું શબ્દ 'સૌથી માન્ય' હોય, ત્યારે તેને 'ઘણા અંગો ધરાવતો' કહેવાય છે.

એતે વિપ્રાશ્ચોપદશાઃ સઙ્‌ખ્યોત્તરપદસ્ત્વયમ્ । સઙ્‌ખ્યોભયપદો યદ્વદ્‌દ્વિત્રા દ્વ્યેકત્રયો નરઃ ।। ૩૫૫.

હે વિદ્વાનો, આ બધા ઉપશબ્દો છે. સંખ્યા પછી આવતો શબ્દ સંયુક્ત શબ્દ છે, જેમ કે 'બે', 'ત્રણ' અથવા 'એક' માણસ.

સહપૂર્ષપદોઽયં સ્યાત્ સમૂલોદ્‌ધૃતકસ્તરુઃ । વ્યતિહારલક્ષણાર્થઃ કેશાકેશિ નખાનખિ ।। ૩૫૫.

જ્યારે પહેલું શબ્દ 'સાથે' દર્શાવે છે, ત્યારે તેવો સંયુક્ત શબ્દ, જેમ કે 'મૂળ સહિત ઉખડેલો વૃક્ષ', કહેવાય છે. અને જ્યારે અર્થમાં પલટો આવે છે, ત્યારે 'કેશ-કેશ', 'નખ-નખ' જેવા શબ્દો થાય છે.

દિગ્લક્ષ્યા સ્યાદ્દક્ષિણપૂર્વ્વા દ્વિગુરાભાષિતો દ્વિધા । એકવદ્ભાવિ દ્વિશ્રૃઙ્ગં પઞ્ચમૂલી ત્વનેકધા ।। ૩૫૫.

દિશા દર્શાવતો સંયુક્ત શબ્દ 'પૂર્વ-દક્ષિણ' કહેવાય છે. બે વાર પુનરાવૃત્તિથી બનેલો સંયુક્ત શબ્દ 'બે શીંગવાળો', 'પાંચ મૂળવાળો' અને એ જ રીતે 'ઘણાં' માટે થાય છે.

દ્વન્દ્વઃ સમાસો દ્વિવિખધો હીતરેતરયોગકઃ । રુદ્રવિષ્ણૂ સમાહારો ભેરીપટહમીદૃશમ્ ।। ૩૫૫.

'દ્વંદ્વ' સંયુક્ત શબ્દ એ એવો છે જેમાં બંને શબ્દો જોડાય છે, જેમ કે 'રુદ્ર અને વિષ્ણુ', અથવા 'ઢોલ અને પખાવજ'નું જોડાણ.

દ્વિધાખ્યાતોઽવ્યયીભાવો નામપૂર્વપદો યથા । શાકસ્ય માત્રા શાકપ્રતિ યથાઽવ્યયપૂર્વ્યકઃ ।। ૩૫૫.

'દ્વિધા' કહેવાતો સંયુક્ત શબ્દ 'અવ્યયીભાવ' છે, જેમાં પહેલું શબ્દ નામ હોય છે, જેમ કે 'શાકનું માપ', અથવા 'શાક સંબંધિત', જ્યારે પહેલું શબ્દ અવ્યય હોય.

ઉપકુમ્ભઞ્ચોપરથ્યં પ્રાધાન્યેન ચતુર્વિંધઃ । ઉત્તરપદાર્થમુખ્યો દ્વન્દ્વશ્ચોભયમુખ્યકઃ ૩૫૫.

'ઉપકુંભ' અને 'ઉપરથ્ય' ચાર મુખ્ય પ્રકારના છે. તેમાં મુખ્ય અર્થ પછીના શબ્દમાં હોય છે અને 'દ્વંદ્વ' સંયુક્તમાં બંને શબ્દો મુખ્ય ગણાય છે.

સ્કન્દ ઉવાચ તદ્ધિતં ત્રિવિધં વક્ષ્યે સામાન્યવૃત્તિરીદૃશી । લ વ્યંસલો વત્સલઃ સ્યાદિલચિ સ્યાત્તૂ ફેનિલં ।। ૩૫૬.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું તદ્દિત ત્રણ પ્રકાર સમજાવું છું. સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ એવો થાય છે: 'લવ્યંસલ' એટલે પ્રેમાળ, અને 'ઇલચ' પ્રત્યયથી 'ફેણિલ' એટલે ફેંણવાળું.

લોમશઃ સે પામનો ને ઇલચિ સ્યાત્તુ પિચ્છિલં । અણિ પ્રાજ્ઞ આર્ચ્ચકઃ સ્યાત્ દન્તાદુરચિ દન્તુરઃ ।। ૩૫૬.

'લોમશ' એટલે વાળવાળું, 'પામન' એટલે વાળ વિનાનું; 'ઇલચ' પ્રત્યયથી 'પિછિલ' એટલે ચીકણું. 'અણિ' પ્રત્યયથી 'પ્રાજ્ઞ' એટલે બુદ્ધિશાળી, 'આર્ચક' એટલે પૂજારી; 'દુરચિ' પ્રત્યયથી 'દંતુર' એટલે દાંતવાળું.

રે સ્યામ્મધુરં સુશિરં રે સ્યાત્ કેશર ઈદૃશઃ । હિરણ્યં યે માલવો વે વલચિ સ્યાદ્રજસ્વલઃ ।। ૩૫૬.

'રે' પ્રત્યયથી 'મધુર' એટલે મીઠું, 'સુશિર' એટલે ખોખલું; 'કેસર' એટલે કેસર જેવું. 'હિરણ્ય' એટલે સોનું, 'માલવ' એટલે માલવ પ્રદેશનો; 'વલચિ' પ્રત્યયથી 'રજસ્વલ' એટલે ધૂળવાળું.

ઇનો ધનો કરી હસ્તી ધનિકં ટિકનોરિતં । પયસ્વી વિનિ માયાવી ઊર્ણાયુર્યુચિ ઈરિતં ।। ૩૫૬.

'ઇન' પ્રત્યયથી 'ધન' એટલે ધનવાન, 'કરી' એટલે હાથી; 'ધનિક' એટલે ધનવાન, 'ટિકન' એટલે ચિહ્નિત. 'પયસ્વી' એટલે દૂધવાળું, 'વિનિમાયાવી' એટલે જાદુગર; 'ઊર્ણાયુ' એટલે ઊનવાળું, 'યુચિ' એટલે ઉચ્ચારેલું.

વાગ્મી મિનિ આલચિ સ્યાદ્વાચાલશ્ચાટચીરિતં । ફલિનો વર્હિણઃ કેકી વૃન્દારકસ્તયા કનિ ।। ૩૫૬.

'વાગ્મી' એટલે વક્તા, 'મિની' પ્રત્યયથી; 'આલચિ' પ્રત્યયથી 'વાચાલ' એટલે બોલકણું, 'ચાટચી' એટલે ખોટી વખાણ કરનાર. 'ફલિન' એટલે ફળ આપતું, 'વર્હિણ' એટલે મોર, 'કેકી' પણ મોર, 'વૃંદારક' એટલે ટોળામાંનો, 'કણી' એટલે નાનું.

આલુચિ શીતન્ન સહતે શીતાલુઃ શ્વાલુરીદૃશઃ । હિમાલુરાલુચિ સ્યાચ્ચ હિમં ન સહતે તથા ।। ૩૫૬.

'આલુચિ' પ્રત્યયથી 'શીતન્ન' એટલે ઠંડી સહન ન કરી શકે એવો, 'શીતાલુ' એટલે ઠંડી સહન કરનાર, 'શ્વાલુ' એટલે કૂતરા જેવું. 'હિમાલુ' પણ 'આલુચિ'થી હિમ સહન ન કરી શકે એવો થાય છે.

રૂપં વાતાદુલચિ સ્યાદ્ વાતુલશ્ચાનપત્યકે । વાશિષ્ઠઃ કૌરવો વાસઃ પાઞ્ચાલઃ સોસ્ય વાસકઃ ।। ૩૫૬.

'રૂપ'માં 'વાતાદુલચિ' પ્રત્યયથી 'વાતુલ' એટલે પવનથી અસર પામેલું, 'વાતુલ' એટલે પવનવાળું, 'અનપત્યક' એટલે સંતાન વિનાનું. 'વાશિષ્ઠ' એટલે વસિષ્ઠના વંશજ, 'કૌરવ' એટલે કુરુના વંશજ, 'વાસ' એટલે નિવાસ, 'પાંચાલ' એટલે પંચાલ પ્રદેશનો, 'વાસક' એટલે રહેવાસી.