અગ્નિપુરાણમ્

ચતુર્દ્ધા ચાધિકરણં વ્યાપકન્દધ્નિ વૈ ઘૃતમ્ । તિલેષુ તૈલં દેવાર્થમૌપશ્લેષિકમુચ્યતે ।। ૩૫૪.

આધાર ચાર પ્રકારનું છે: ઘી પાત્ર અને અગ્નિમાં વ્યાપક હોય છે; તલમાં તેલ, દેવ માટે, તેને 'ઔપશ્લેષિક' કહે છે.

ગૃહે તિષ્ઠેત્ કપિર્વૃક્ષે સ્મૃતં વૈષયિકં યથા । જલે મત્સ્યો વને સિંહઃ સ્મૃતં સામીપ્યકં યથા ।। ૩૫૪.

મંકડ ઘરમાં રહે છે, તેને 'વૈષયિક' કહેવાય છે; માછલી પાણીમાં, સિંહ જંગલમાં, તેને 'સામીપ્ય' કહેવાય છે.

ગઙ્ગાયાં ઘોષો વસતિ ઔપચારિકમીદૃશં । તૃતીયા વાથ વા ષષ્ઠી સ્મૃતાઽનભિહિતે તથા ।। ૩૫૪.

ગંગા પર વસાહત વસે છે—તેને 'ઔપચારિક' કહેવાય છે; જ્યાં ઉલ્લેખ નથી, ત્યાં ત્રીજી કે છઠ્ઠી વિભક્તિ માનવામાં આવે છે.

વિષ્ણુઃ સમ્પૂજ્યતે લોકૈર્ગન્તવ્યન્તેન તસ્ય વા । પ્રથમાઽભિહિતકર્ત્તૃ કર્મ્મણોઃ પ્રણમેદ્ધરિમ્ ।। ૩૫૪.

વિષ્ણુની પૂજા લોકોએ, ઇચ્છિત કે તે દ્વારા, બંને રીતે કરે છે; પ્રથમ વિભક્તિમાં કર્તાનો ઉલ્લેખ હોય ત્યારે કર્મ માટે હરિને વંદન કરવું જોઈએ.

હેતૌ તૃતીયા ચાન્નેન વસેદ્ વૃક્ષાય વૈ જલં । ચતુર્થી તાદર્થ્યેઽભિહિતા પઞ્ચમી પર્ય્યુપાઙ્મુખૈઃ ।। ૩૫૪.

કારણના અર્થમાં ત્રીજી વિભક્તિ વપરાય છે: 'અન્નથી'; 'વૃક્ષ માટે પાણી'; ચોથી વિભક્તિ ઉદ્દેશ માટે, જ્યારે સ્પષ્ટ હોય; પાંચમી, સામે હોય ત્યારે.

યોગે વૃષ્ટઃ પરિ ગ્રામાદ્દેવોઽયં બલવત્ પુરા । પૂર્વ્વો ગ્રામાદૃતે વિષ્ણોર્ન મુક્તિરિતરો હરેઃ ।। ૩૫૪.

યોગથી, આ પ્રાચીન અને શક્તિશાળી દેવ ગામની બહાર પધારવામાં આવે છે; પણ વિષ્ણુના ગામ સિવાય, હરિ સિવાય બીજે મુક્તિ નથી.

પૃથગ્વિનાદ્યૈસ્તૃતીયા પઞ્ચમી ચ તથા ભવેત્ । પૃથગ્ગ્રામાદ્વિહારેણ વિના શ્રિશ્ચ શ્રીયા શ્રઇયઃ ।। ૩૫૪.

પૃથક સાધનથી, ત્રીજી અને પાંચમી વિભક્તિ પણ થાય છે; જુદું ગામ કે વિહાર વિના, શ્રી કે શ્રેષ્ઠતા મળતી નથી.

કર્મ્મપ્રવચનીયાખ્યૈર્દ્વિતીયા યોગતો ભવેત્ । અન્વર્જ્જુનઞ્ચ યોદ્ધારો હ્યભિતો ગ્રામમીરિતં ।। ૩૫૪.

કર્મ અને પાઠનથી સંબોધાવાળાઓએ, સંયોજનથી બીજી વિભક્તિ થાય છે; અને અર્જુન સહિત યોદ્ધાઓ ગામને ચારેય બાજુથી ઘેરી લે છે.

નમઃ સ્વાહાસ્વધાસ્વસ્તિવષડાદ્યૈશ્ચતુર્થ્યપિ । નમો દેવાય તે સ્વસ્તિ તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ ।। ૩૫૪.

'નમઃ', 'સ્વાહા', 'સ્વધા', 'સ્વસ્તિ', 'વષટ' જેવા શબ્દોથી ચોથી વિભક્તિ થાય છે; 'દેવને નમન, તને કલ્યાણ મળે' — આવા શબ્દો ઇચ્છા અને અર્થ દર્શાવે છે.

પાકાય પક્તયે યાતિ તૃતીયા સહયોગકે । હેત્વર્થે કુત્સિતેઽઙ્ગે સા તૃતીયા ચ વિશેષણે ।। ૩૫૪.

પાક માટે કે પકાવાની ક્રિયા માટે ત્રીજી વિભક્તિ સાથ માટે આવે છે; કારણ, નિકૃષ્ટ અંગ કે વિશેષણ માટે પણ ત્રીજી વિભક્તિ વપરાય છે.

પિતાઽગાત્સહ પુત્રેણ કાણોઽક્ષ્ણા ગદયા હરિઃ । અર્થેન નિવસેકદ્‌ભૃત્યઃ કાલે ભાવે ચ સપ્તમી ।। ૩૫૪.

પિતા પુત્ર સાથે ગયા; કાણો એક આંખથી; હરિ ગદા સાથે; અર્થ, નિવાસ, ભૃત્ય, સમય અને અવસ્થામાં સાતમી વિભક્તિ થાય છે.

વિષ્ણૌ નતે ભવેન્મુક્તિર્વસન્તે સ ગતો હરિમ્ । નૃણાં સ્વામી નૃષુ સ્વામી નૃણામીશઃ સતામ્પતિઃ ।। ૩૫૪.

વિષ્ણુને વંદન કરતાં મુક્તિ મળે છે; વસંતમાં તે હરિ પાસે ગયો; મનુષ્યોમાં સ્વામી, મનુષ્યોનો સ્વામી, શાસક અને સજ્જનોના પતિ.

નૃણાં સાક્ષી નૃષુ સાક્ષી ગોષુ નાથો ગવામ્પતિઃ । ગોષુ સૂતો ગવાં સૂતો રાજ્ઞાં દાયાદકોઽસ્વિહ ।। ૩૫૪.

મનુષ્યોમાં સાક્ષી, મનુષ્યોનો સાક્ષી; ગાયોમાં નાથ, ગાયોનો માલિક; ગાયોમાં રથચાલક, ગાયોનો રથચાલક; રાજાઓનો વારસદાર અહીં છે.

અન્નસ્ય૧ હેતોર્વસતિ ષષ્ઠી સ્મૃત્યર્થકર્મણિ । માતુઃ સ્મરતિ ગોપ્તારં નિત્યં સ્યાત્ કર્તૃકર્મણોઃ ૩૫૪.

અન્ન માટે તે રહે છે; સ્મૃતિ અને કર્મ માટે છઠ્ઠી વિભક્તિ થાય છે; માતાને યાદ કરીને રક્ષકને સ્મરે છે; હંમેશા કર્તા અને કર્મ માટે છે.

સ્કન્ધ ઉવાચ ષોઢ઼ા સમાસં વક્ષ્યામિ અષ્ટાવિંશાતિધા પુનઃ । નિત્યાનિત્યવિભાગેન લુગલોપેન ચ દ્વિધા ।। ૩૫૫.

સ્કંદ કહે છે: હવે હું ષોડશ સમાસ અને ફરીથી અઠ્ઠાવીસ પ્રકાર સમજાવીશ; નિત્ય અને અનિત્ય ભેદથી, અને શબ્દલોપથી બે રીતે પણ.

કુમ્ભકારશ્ચ નિત્યઃ સ્યાદ્ધેમકારાદિકસ્તથા । રાજ્ઞઃ પુમાન્‌રાજપુમાન્ નિત્યોઽયઞ્ચ સમાસકઃ ।। ૩૫૫.

કુંભકાર નિત્ય માનવામાં આવે છે, તેમ જ સોનાર અને બીજા; રાજાનો પુરુષ, રાજપુરુષ — આ સમાસ પણ નિત્ય છે.

કષ્ટશ્રિતો લુક્‌સમાસઃ કણ્ઠેકાલાદિકસ્ત્વલુક્ । સ્યાદષ્ટધા તત્‌પુરુષઃ પ્રથમાદ્યસુપા સહ ।। ૩૫૫.

લુપ્ત શબ્દવાળો સમાસ 'લુક્ સમાસ' કહેવાય છે, જેમ કે 'કષ્ટાશ્રિત'; ગળામાં, કાળમાં વગેરે 'વલુક'; આ રીતે તત્પુરુષ સમાસ આઠ પ્રકારનો છે, પ્રથમ વિભક્તિ અને 'અસ્' પ્રત્યય સાથે.

પ્રથમાતત્‌પુરુષોઽયં પૂર્વ્વં કાયસ્ય વિગ્રહે । પૂર્વકાયોઽપરકાયો હ્યધરોત્તરકાયકઃ ।। ૩૫૫.

આ પ્રથમ તત્પુરુષ છે, શરીરના વિભાજનમાં પહેલો; પહેલો શરીર, પછીનો શરીર, નીચેનો અને ઉપરનો શરીર.

અર્દ્ધં કણાયા અર્દ્ધકણા ભિક્ષાતુર્ય્યમથેદૃશમ્ । આપન્નજીવિકસ્તદ્વત્ દ્વિતીયા ચાધરાશ્રિતઃ ।। ૩૫૫.

અર્ધ કણને 'અર્ધકણ' કહે છે; ભિક્ષા માટે ભિક્ષુક; જેમ જીવન મળ્યું હોય તેવો; બીજું પદ નીચે આધાર રાખે છે.

વર્ષમ્ભોગ્યો વર્ષભોગ્યો ધાન્યાર્થશ્ચ તૃતીયયા । ચતુર્થો સ્યાદ્વિષણુબલિર્વૃકભીતિશ્ચ પઞ્ચમી ।। ૩૫૫.

વર્ષ ભોગવનારો 'વર્ષભોગ્ય' કહેવાય છે; અનાજ માટે ત્રીજી વિભક્તિ આવે છે; ચોથું 'વિષણુબલિ' માટે, અને પાંચમું 'વાઘનો ભય' માટે.

રાજ્ઞઃ પુમાન્ રાજપુમાન્ ષષ્ઠી વૃક્ષફલં તથા । સપ્તમી ચાક્ષશૌણ્ડોઽયમહિતો નઞ્‌સમાસકઃ ।। ૩૫૫.

રાજાનો પુરુષ, રાજપુરુષ — છઠ્ઠી વિભક્તિ; વૃક્ષનું ફળ પણ; સાતમી વિભક્તિ 'આક્ષશૌંડ' માટે, અને 'અમહિત' નકારાત્મક સમાસ છે.

કર્મધારયઃ સપ્તધા નીલોત્પલમુખાઃ સ્મૃતાઃ । વિશેષણપૂર્વ્વપદો વિશેષ્યોત્તરતસ્તથા ।। ૩૫૫.

કર્મધારય સમાસ સાત પ્રકારનો છે, જેમ કે 'નીલઉત્પલમુખ'; વિશેષણ પહેલું, વિશેષ્ય પછી આવે છે.

વૈયાકરણખસૂચિઃ શીતોષ્ણં દ્વિપદં શુભમ્ । ઉપમાનપૂર્વપદઃ શઙ્ખપાણ્ડર ઇત્યપિ ।। ૩૫૫.

વ્યાકરણશાસ્ત્રીની નખસૂઈ, 'ઠંડુ-ગરમ', 'બે પગવાળો', 'શુભ'; ઉપમાન પહેલું, જેમ કે 'શંખ જેવું સફેદ'.

ઉપમાનોત્તરપદઃ પુરુષવ્યાઘ્ર ઇત્યપિ । સમ્ભાવનાપૂર્વપદો ગુણવૃદ્ધિરિતીદૃશમ્ ।। ૩૫૫.

ઉપમા પછીનું શબ્દ, જેમ કે 'માણસોમાં વાઘ', કહેવાય છે. એ જ રીતે, જ્યારે પહેલું શબ્દ કોઈ ગુણની વધારાની વાત માટે હોય, ત્યારે તેને 'ગુણવૃદ્ધિ' કહેવાય છે.

ગુણ ઇતિ વૃદ્ધિર્વાચ્યા સુહૃદેવ સુબન્ધુકઃ । સવધારણપૂર્વપદો બહુવ્રીહિશ્ચ સપ્તધા ।। ૩૫૫.

'ગુણવૃદ્ધિ' એ રીતે કહેવાય છે, જેમ કે 'મિત્ર' અથવા 'નજીકનો સંબંધી'. જ્યારે પહેલું શબ્દ નિશ્ચિતતા દર્શાવે છે, ત્યારે 'બહુવ્રીહી' સંયુક્ત શબ્દ સાત પ્રકારના હોય છે.

દ્વિપદશ્ચ બહુવ્રીહિરારૂઢ઼ભવનો નરઃ । અર્ચ્ચિતાશેષપૂર્વ્વોઽયં બહ્વઙ્‌ઘ્રિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૫૫.

'બહુવ્રીહી' સંયુક્ત શબ્દ બે પગવાળો પણ હોઈ શકે છે, જેમ કે 'ઘર પર ચઢેલો માણસ'. જ્યારે પહેલું શબ્દ 'સૌથી માન્ય' હોય, ત્યારે તેને 'ઘણા અંગો ધરાવતો' કહેવાય છે.

એતે વિપ્રાશ્ચોપદશાઃ સઙ્‌ખ્યોત્તરપદસ્ત્વયમ્ । સઙ્‌ખ્યોભયપદો યદ્વદ્‌દ્વિત્રા દ્વ્યેકત્રયો નરઃ ।। ૩૫૫.

હે વિદ્વાનો, આ બધા ઉપશબ્દો છે. સંખ્યા પછી આવતો શબ્દ સંયુક્ત શબ્દ છે, જેમ કે 'બે', 'ત્રણ' અથવા 'એક' માણસ.

સહપૂર્ષપદોઽયં સ્યાત્ સમૂલોદ્‌ધૃતકસ્તરુઃ । વ્યતિહારલક્ષણાર્થઃ કેશાકેશિ નખાનખિ ।। ૩૫૫.

જ્યારે પહેલું શબ્દ 'સાથે' દર્શાવે છે, ત્યારે તેવો સંયુક્ત શબ્દ, જેમ કે 'મૂળ સહિત ઉખડેલો વૃક્ષ', કહેવાય છે. અને જ્યારે અર્થમાં પલટો આવે છે, ત્યારે 'કેશ-કેશ', 'નખ-નખ' જેવા શબ્દો થાય છે.

દિગ્લક્ષ્યા સ્યાદ્દક્ષિણપૂર્વ્વા દ્વિગુરાભાષિતો દ્વિધા । એકવદ્ભાવિ દ્વિશ્રૃઙ્ગં પઞ્ચમૂલી ત્વનેકધા ।। ૩૫૫.

દિશા દર્શાવતો સંયુક્ત શબ્દ 'પૂર્વ-દક્ષિણ' કહેવાય છે. બે વાર પુનરાવૃત્તિથી બનેલો સંયુક્ત શબ્દ 'બે શીંગવાળો', 'પાંચ મૂળવાળો' અને એ જ રીતે 'ઘણાં' માટે થાય છે.