અગ્નિપુરાણમ્

સ્વતન્ત્રઃ કર્ત્તા વિદ્યાન્તં કૃતિનઃ સમુપાસતે । હેતુકર્ત્તાલમ્ભયતે હિતં વૈ કર્મ્મકર્ત્તરિ ।। ૩૫૪.

સ્વતંત્ર કર્તાને વિદ્વાનો જ્ઞાન પૂરું થાય ત્યાં સુધી સેવા કરે છે; કારણરૂપ કર્તા પર આધાર રાખવામાં આવે છે; લાભદાયક કાર્ય ખરેખર કર્તા માટે જ હોય છે.

સ્વયં ભિદ્યેત્ પ્રાકૃતધીઃ સ્વયઞ્ચ છિદ્યતે તરુઃ । સર્ત્તાઽભિહિત ઉત્તમઃ કર્ત્તાઽનભિહિતોઽધમઃ ।। ૩૫૪.

સામાન્ય બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ પોતે તૂટે છે, અને વૃક્ષ પણ પોતે જ કપાઈ જાય છે; જે કર્તાનો ઉલ્લેખ થાય છે તે શ્રેષ્ઠ છે, અને જેનો ઉલ્લેખ ન થાય તે નીચ છે.

કર્ત્તાઽનભિહિતો ધર્મ્મઃ શિષ્યે વ્યાખ્યાયતે યથા । કર્ત્તા પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તઃ કર્મ્મ સપ્તવિધં શ્રુણુ ।। ૩૫૪.

ધર્મના વિષયમાં, જે કર્તાનો ઉલ્લેખ નથી, તે શિષ્યને સમજાવવામાં આવે છે; કર્તા પાંચ પ્રકારના કહેવાયા છે અને કર્મ સાત પ્રકારનું છે—સાવધાન થઈને સાંભળ.

ઈપ્સિતં કર્મ્મ ચ યથા શ્રદ્દધાતિ દ્દરિ યતિઃ । અનીપ્સિતં કર્મ્મ યથા અહિં લઙ્ઘયતે ભૃશં ।। ૩૫૪.

જેમ સંન્યાસી શ્રદ્ધાથી ઇચ્છિત કર્મ કરે છે, તેમ, જેમ સાપ જોરથી અનિચ્છિત કાર્ય પાર કરે છે.

નૈવેપ્સિતં નાનીપ્સિતં દુગ્ધં સમ્ભક્ષયન્રજઃ । ભક્ષ્યેદપ્યકથિતં ગોપાલો દોગ્ધિ ગાં પયઃ ।। ૩૫૪.

જે ન ઇચ્છિત છે, ન અનિચ્છિત છે, જેમ કોઈ ધૂળવાળું દહીં ખાય છે; તેમ, ગોપાળ પણ કહેવામાં ન આવ્યું હોય તો ગાયનું દૂધ દોહી લે છે.

કર્ત્તૃ કર્માઽથ ગમયેચ્છિષ્યં ગ્રામં ગુરુર્યથા । કર્મ્મ ચાભિહિતં પૂજા ક્રિયતે વૈ શ્રિયે હરેઃ ।। ૩૫૪.

કર્તા અને કર્મ મળીને શિષ્યને ગામે લઈ જાય છે, જેમ ગુરુ કરે છે; અને જે કર્મ સ્પષ્ટ કહેવાયું છે તે હરિની મહિમા માટે પૂજા રૂપે કરવામાં આવે છે.

કર્મ્માનભિહિતં સ્તોત્રં હરેઃ કુર્ય્યાત્તુ સર્વ્વદં । કરણં દ્વિવિધં પ્રોક્તં વાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ।। ૩૫૪.

અનિર્દિષ્ટ કર્મ એટલે હરિનું સ્તુતિપાઠ, જે હંમેશા કરવું જોઈએ; સાધન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: બહારનું અને અંદરનું.

ચક્ષુષા રૂપં ગૃહ્ણાતિ વાહ્યં દાત્રેણ તલ્લુનેત્ । સમ્પ્રદાનં ત્રિધા પ્રોક્તં પ્રેરકં બ્રાહ્મણાય ગાં ।। ૩૫૪.

આંખથી બહારનું રૂપ ગ્રહણ કરે છે; હાથથી તેને કાપી શકાય છે; ગ્રહીતાને ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે: પ્રેરનાર, બ્રાહ્મણને ગાય આપનાર.

નરો દદાતિ નૃપતયે દાસન્તદનુમન્તૃકં । અનિરાકર્ત્તૃકં ભર્ત્રે દદ્યાત્ પુષ્પાણિ સજ્જનઃ ।। ૩૫૪.

માણસ રાજાને, દાસ તરીકે, મંજૂરી આપનાર સાથે આપે છે; જે અસ્વીકાર ન કરે તે સ્વામી માટે પુષ્પો આપવું જોઈએ.

અપાદાનં દ્વિધા પ્રોક્તં ચલમશ્વાત્તુ ધાવતઃ । પતિતશ્ચાચલં ગ્રામાદાગચ્છતિ સ વૈષ્ણવઃ ।। ૩૫૪.

ઉત્પત્તિસ્થાન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: ચાલતું, જેમ દોડતા ઘોડાથી; અને સ્થિર, જેમ પડેલો માણસ ગામમાંથી આવે છે, તેને વૈષ્ણવ કહેવાય છે.

ચતુર્દ્ધા ચાધિકરણં વ્યાપકન્દધ્નિ વૈ ઘૃતમ્ । તિલેષુ તૈલં દેવાર્થમૌપશ્લેષિકમુચ્યતે ।। ૩૫૪.

આધાર ચાર પ્રકારનું છે: ઘી પાત્ર અને અગ્નિમાં વ્યાપક હોય છે; તલમાં તેલ, દેવ માટે, તેને 'ઔપશ્લેષિક' કહે છે.

ગૃહે તિષ્ઠેત્ કપિર્વૃક્ષે સ્મૃતં વૈષયિકં યથા । જલે મત્સ્યો વને સિંહઃ સ્મૃતં સામીપ્યકં યથા ।। ૩૫૪.

મંકડ ઘરમાં રહે છે, તેને 'વૈષયિક' કહેવાય છે; માછલી પાણીમાં, સિંહ જંગલમાં, તેને 'સામીપ્ય' કહેવાય છે.

ગઙ્ગાયાં ઘોષો વસતિ ઔપચારિકમીદૃશં । તૃતીયા વાથ વા ષષ્ઠી સ્મૃતાઽનભિહિતે તથા ।। ૩૫૪.

ગંગા પર વસાહત વસે છે—તેને 'ઔપચારિક' કહેવાય છે; જ્યાં ઉલ્લેખ નથી, ત્યાં ત્રીજી કે છઠ્ઠી વિભક્તિ માનવામાં આવે છે.

વિષ્ણુઃ સમ્પૂજ્યતે લોકૈર્ગન્તવ્યન્તેન તસ્ય વા । પ્રથમાઽભિહિતકર્ત્તૃ કર્મ્મણોઃ પ્રણમેદ્ધરિમ્ ।। ૩૫૪.

વિષ્ણુની પૂજા લોકોએ, ઇચ્છિત કે તે દ્વારા, બંને રીતે કરે છે; પ્રથમ વિભક્તિમાં કર્તાનો ઉલ્લેખ હોય ત્યારે કર્મ માટે હરિને વંદન કરવું જોઈએ.

હેતૌ તૃતીયા ચાન્નેન વસેદ્ વૃક્ષાય વૈ જલં । ચતુર્થી તાદર્થ્યેઽભિહિતા પઞ્ચમી પર્ય્યુપાઙ્મુખૈઃ ।। ૩૫૪.

કારણના અર્થમાં ત્રીજી વિભક્તિ વપરાય છે: 'અન્નથી'; 'વૃક્ષ માટે પાણી'; ચોથી વિભક્તિ ઉદ્દેશ માટે, જ્યારે સ્પષ્ટ હોય; પાંચમી, સામે હોય ત્યારે.

યોગે વૃષ્ટઃ પરિ ગ્રામાદ્દેવોઽયં બલવત્ પુરા । પૂર્વ્વો ગ્રામાદૃતે વિષ્ણોર્ન મુક્તિરિતરો હરેઃ ।। ૩૫૪.

યોગથી, આ પ્રાચીન અને શક્તિશાળી દેવ ગામની બહાર પધારવામાં આવે છે; પણ વિષ્ણુના ગામ સિવાય, હરિ સિવાય બીજે મુક્તિ નથી.

પૃથગ્વિનાદ્યૈસ્તૃતીયા પઞ્ચમી ચ તથા ભવેત્ । પૃથગ્ગ્રામાદ્વિહારેણ વિના શ્રિશ્ચ શ્રીયા શ્રઇયઃ ।। ૩૫૪.

પૃથક સાધનથી, ત્રીજી અને પાંચમી વિભક્તિ પણ થાય છે; જુદું ગામ કે વિહાર વિના, શ્રી કે શ્રેષ્ઠતા મળતી નથી.

કર્મ્મપ્રવચનીયાખ્યૈર્દ્વિતીયા યોગતો ભવેત્ । અન્વર્જ્જુનઞ્ચ યોદ્ધારો હ્યભિતો ગ્રામમીરિતં ।। ૩૫૪.

કર્મ અને પાઠનથી સંબોધાવાળાઓએ, સંયોજનથી બીજી વિભક્તિ થાય છે; અને અર્જુન સહિત યોદ્ધાઓ ગામને ચારેય બાજુથી ઘેરી લે છે.

નમઃ સ્વાહાસ્વધાસ્વસ્તિવષડાદ્યૈશ્ચતુર્થ્યપિ । નમો દેવાય તે સ્વસ્તિ તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ ।। ૩૫૪.

'નમઃ', 'સ્વાહા', 'સ્વધા', 'સ્વસ્તિ', 'વષટ' જેવા શબ્દોથી ચોથી વિભક્તિ થાય છે; 'દેવને નમન, તને કલ્યાણ મળે' — આવા શબ્દો ઇચ્છા અને અર્થ દર્શાવે છે.

પાકાય પક્તયે યાતિ તૃતીયા સહયોગકે । હેત્વર્થે કુત્સિતેઽઙ્ગે સા તૃતીયા ચ વિશેષણે ।। ૩૫૪.

પાક માટે કે પકાવાની ક્રિયા માટે ત્રીજી વિભક્તિ સાથ માટે આવે છે; કારણ, નિકૃષ્ટ અંગ કે વિશેષણ માટે પણ ત્રીજી વિભક્તિ વપરાય છે.

પિતાઽગાત્સહ પુત્રેણ કાણોઽક્ષ્ણા ગદયા હરિઃ । અર્થેન નિવસેકદ્‌ભૃત્યઃ કાલે ભાવે ચ સપ્તમી ।। ૩૫૪.

પિતા પુત્ર સાથે ગયા; કાણો એક આંખથી; હરિ ગદા સાથે; અર્થ, નિવાસ, ભૃત્ય, સમય અને અવસ્થામાં સાતમી વિભક્તિ થાય છે.

વિષ્ણૌ નતે ભવેન્મુક્તિર્વસન્તે સ ગતો હરિમ્ । નૃણાં સ્વામી નૃષુ સ્વામી નૃણામીશઃ સતામ્પતિઃ ।। ૩૫૪.

વિષ્ણુને વંદન કરતાં મુક્તિ મળે છે; વસંતમાં તે હરિ પાસે ગયો; મનુષ્યોમાં સ્વામી, મનુષ્યોનો સ્વામી, શાસક અને સજ્જનોના પતિ.

નૃણાં સાક્ષી નૃષુ સાક્ષી ગોષુ નાથો ગવામ્પતિઃ । ગોષુ સૂતો ગવાં સૂતો રાજ્ઞાં દાયાદકોઽસ્વિહ ।। ૩૫૪.

મનુષ્યોમાં સાક્ષી, મનુષ્યોનો સાક્ષી; ગાયોમાં નાથ, ગાયોનો માલિક; ગાયોમાં રથચાલક, ગાયોનો રથચાલક; રાજાઓનો વારસદાર અહીં છે.

અન્નસ્ય૧ હેતોર્વસતિ ષષ્ઠી સ્મૃત્યર્થકર્મણિ । માતુઃ સ્મરતિ ગોપ્તારં નિત્યં સ્યાત્ કર્તૃકર્મણોઃ ૩૫૪.

અન્ન માટે તે રહે છે; સ્મૃતિ અને કર્મ માટે છઠ્ઠી વિભક્તિ થાય છે; માતાને યાદ કરીને રક્ષકને સ્મરે છે; હંમેશા કર્તા અને કર્મ માટે છે.

સ્કન્ધ ઉવાચ ષોઢ઼ા સમાસં વક્ષ્યામિ અષ્ટાવિંશાતિધા પુનઃ । નિત્યાનિત્યવિભાગેન લુગલોપેન ચ દ્વિધા ।। ૩૫૫.

સ્કંદ કહે છે: હવે હું ષોડશ સમાસ અને ફરીથી અઠ્ઠાવીસ પ્રકાર સમજાવીશ; નિત્ય અને અનિત્ય ભેદથી, અને શબ્દલોપથી બે રીતે પણ.

કુમ્ભકારશ્ચ નિત્યઃ સ્યાદ્ધેમકારાદિકસ્તથા । રાજ્ઞઃ પુમાન્‌રાજપુમાન્ નિત્યોઽયઞ્ચ સમાસકઃ ।। ૩૫૫.

કુંભકાર નિત્ય માનવામાં આવે છે, તેમ જ સોનાર અને બીજા; રાજાનો પુરુષ, રાજપુરુષ — આ સમાસ પણ નિત્ય છે.

કષ્ટશ્રિતો લુક્‌સમાસઃ કણ્ઠેકાલાદિકસ્ત્વલુક્ । સ્યાદષ્ટધા તત્‌પુરુષઃ પ્રથમાદ્યસુપા સહ ।। ૩૫૫.

લુપ્ત શબ્દવાળો સમાસ 'લુક્ સમાસ' કહેવાય છે, જેમ કે 'કષ્ટાશ્રિત'; ગળામાં, કાળમાં વગેરે 'વલુક'; આ રીતે તત્પુરુષ સમાસ આઠ પ્રકારનો છે, પ્રથમ વિભક્તિ અને 'અસ્' પ્રત્યય સાથે.

પ્રથમાતત્‌પુરુષોઽયં પૂર્વ્વં કાયસ્ય વિગ્રહે । પૂર્વકાયોઽપરકાયો હ્યધરોત્તરકાયકઃ ।। ૩૫૫.

આ પ્રથમ તત્પુરુષ છે, શરીરના વિભાજનમાં પહેલો; પહેલો શરીર, પછીનો શરીર, નીચેનો અને ઉપરનો શરીર.

અર્દ્ધં કણાયા અર્દ્ધકણા ભિક્ષાતુર્ય્યમથેદૃશમ્ । આપન્નજીવિકસ્તદ્વત્ દ્વિતીયા ચાધરાશ્રિતઃ ।। ૩૫૫.

અર્ધ કણને 'અર્ધકણ' કહે છે; ભિક્ષા માટે ભિક્ષુક; જેમ જીવન મળ્યું હોય તેવો; બીજું પદ નીચે આધાર રાખે છે.