અગ્નિપુરાણમ્

સ્કન્દ ઉવાચ નપુંસકે કિં કે કાનિ કિં કે કાનિ તતો જલં । સર્વં સર્વે ચ પૂર્વાદ્યાઃ સોમપં સોમપાનિ ચ ।। ૩૫૩.

સ્કંદે કહ્યું: નપુંસકમાં શું, કોણ, કયાં, શું, કોણ, કયાં, પછી પાણી; બધું, બધા અને પહેલાના, સોમપાન કરનાર, સોમપાન કરનારા પણ.

ગ્રામણિ ગ્રાણણિની ચ ગ્રામણિ ગ્રામણીન્યપિ । વારિ વારિણી વારીણિ વારિણાં વારિણીદૃશં ।। ૩૫૩.

ગામના વડા, ગામની વડા, ગામના વડા, અને ગામની વડાઓ પણ; પાણી, પાણી જેવું, પાણીવાળા, પાણીનું, અને પાણી જેવું.

શુચયે શુચિને દેહિ મૃદુને મૃદવે તથા । ત્રપુ ત્રપુણિ ત્રપુણાઞ્ચ ચખલપૂનિ ખલપ્વિ ચ ।। ૩૫૩.

પવિત્ર માટે, પવિત્ર માટે, હે દાતા, નમ્ર માટે, નમ્ર માટે પણ; ટાંસુ, ટાંસુમાં, ટાંસુનું, અને વાસણમાં, વાસણમાં પણ.

કર્ત્ત્ત્રા ચ કર્તૃણે કર્ત્ત્ત્રે અતિર્વ્યતિરિણાન્તથા । અભિન્યભિનિની ચૈવ સુવચાંસિ સુવાક્ષુ ચ ।। ૩૫૩.

કર્તા દ્વારા, કર્તા માટે, કર્તાને, અને વધુ કરનાર દ્વારા, વધુ કરનાર માટે; અનુસરી દ્વારા, અનુસરી દ્વારા પણ, સારા શબ્દો, અને સારા વચનમાં.

યદ્‌યત્‌ત્વિમે તત્ કર્મ્માણિ ઇદઞ્ચેમે ત્વિમાનિ ચ । ઈદૃક્ત્વદોઽમુની અમૂનિ અમુના સ્યાદમીષુ ચ ।। ૩૫૩.

યે યે આ છે, તે કર્મો, આ અને આ, અને આ પણ; આવું જેવું, તેઓ, તેઓ, તેના દ્વારા, અને આમાં.

અહમાવાં વયં માં વૈ આવામસ્માન્મયા કૃતં । આવાભ્યાઞ્ચ તથાસ્માભિર્મ્મહ્યમસ્મભ્યમેવ ચ ।। ૩૫૩.

હું, અમે બે, અમે, મને, ખરેખર, અમે બે, અમને, મારા દ્વારા કરેલું; અમારી બે દ્વારા, અને અમારી દ્વારા, મારા માટે, અમારા માટે પણ.

મદાવાભ્યાં મદસ્મચ્ચ પુત્રોઽયં મમ ચાવયોઃ । અસ્માકમપિ ચાસ્માસુ ત્વં યુવાં યૂયંમીજિરે ।। ૩૫૩.

મારા અને અમારી બેમાંથી, અને અમારી તરફથી, આ પુત્ર મારો અને અમારો છે; અમારું પણ અને અમામાં, તું, તમે બે, તમે બધા, યજ્ઞ કર્યો છે.

ત્વાં યુવાઞ્ચ યુષ્માંશ્ચ ત્વયા યુષ્માભિરીરિતં । તુભ્યં યુવાભ્યાં યુષ્મભ્યં ત્વત્ યુવાભ્યાઞ્ચ યુષ્મત્ ।। ૩૫૩.

તને, તમે બેને અને તમે બધાને; તારા દ્વારા, તમે બે દ્વારા અને તમે બધા દ્વારા કહેલું છે; તારા માટે, તમે બે માટે અને તમે બધા માટે; તારી પાસેથી, તમે બે પાસેથી અને તમે બધા પાસેથી.

તવ યુવયોર્યુષ્માકં ત્વયિ યુષ્માસુ ભારતી । ઉપલક્ષણમત્રૈવ અજ્ભ્ક્તલન્તાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૩૫૩.

તારું, તમે બેનું અને તમે બધાનું; તારી અંદર, તમે બેની અંદર અને તમે બધાની અંદર, હે ભારત; અહીં એનું ઉદાહરણ છે, અને 'ajbhktalanta'થી 끝 થતી રૂપો પણ અહીં યાદ રાખવામાં આવી છે.

સ્કન્દ ઉવાચ કારકં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વિભક્ત્યર્થસમન્વિતં । ગ્રામોઽસ્તિ હેમહાર્કેહ નૌમિ વિષ્ણું શ્રિયા સહ ।। ૩૫૪.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું કર્તાનો અર્થ અને વિભક્તિનો અર્થ સમજાવું છું; અહીં હેમહાર્ક નામનું ગામ છે—હું શ્રી સાથે વિષ્ણુને વંદન કરું છું.

સ્વતન્ત્રઃ કર્ત્તા વિદ્યાન્તં કૃતિનઃ સમુપાસતે । હેતુકર્ત્તાલમ્ભયતે હિતં વૈ કર્મ્મકર્ત્તરિ ।। ૩૫૪.

સ્વતંત્ર કર્તાને વિદ્વાનો જ્ઞાન પૂરું થાય ત્યાં સુધી સેવા કરે છે; કારણરૂપ કર્તા પર આધાર રાખવામાં આવે છે; લાભદાયક કાર્ય ખરેખર કર્તા માટે જ હોય છે.

સ્વયં ભિદ્યેત્ પ્રાકૃતધીઃ સ્વયઞ્ચ છિદ્યતે તરુઃ । સર્ત્તાઽભિહિત ઉત્તમઃ કર્ત્તાઽનભિહિતોઽધમઃ ।। ૩૫૪.

સામાન્ય બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ પોતે તૂટે છે, અને વૃક્ષ પણ પોતે જ કપાઈ જાય છે; જે કર્તાનો ઉલ્લેખ થાય છે તે શ્રેષ્ઠ છે, અને જેનો ઉલ્લેખ ન થાય તે નીચ છે.

કર્ત્તાઽનભિહિતો ધર્મ્મઃ શિષ્યે વ્યાખ્યાયતે યથા । કર્ત્તા પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તઃ કર્મ્મ સપ્તવિધં શ્રુણુ ।। ૩૫૪.

ધર્મના વિષયમાં, જે કર્તાનો ઉલ્લેખ નથી, તે શિષ્યને સમજાવવામાં આવે છે; કર્તા પાંચ પ્રકારના કહેવાયા છે અને કર્મ સાત પ્રકારનું છે—સાવધાન થઈને સાંભળ.

ઈપ્સિતં કર્મ્મ ચ યથા શ્રદ્દધાતિ દ્દરિ યતિઃ । અનીપ્સિતં કર્મ્મ યથા અહિં લઙ્ઘયતે ભૃશં ।। ૩૫૪.

જેમ સંન્યાસી શ્રદ્ધાથી ઇચ્છિત કર્મ કરે છે, તેમ, જેમ સાપ જોરથી અનિચ્છિત કાર્ય પાર કરે છે.

નૈવેપ્સિતં નાનીપ્સિતં દુગ્ધં સમ્ભક્ષયન્રજઃ । ભક્ષ્યેદપ્યકથિતં ગોપાલો દોગ્ધિ ગાં પયઃ ।। ૩૫૪.

જે ન ઇચ્છિત છે, ન અનિચ્છિત છે, જેમ કોઈ ધૂળવાળું દહીં ખાય છે; તેમ, ગોપાળ પણ કહેવામાં ન આવ્યું હોય તો ગાયનું દૂધ દોહી લે છે.

કર્ત્તૃ કર્માઽથ ગમયેચ્છિષ્યં ગ્રામં ગુરુર્યથા । કર્મ્મ ચાભિહિતં પૂજા ક્રિયતે વૈ શ્રિયે હરેઃ ।। ૩૫૪.

કર્તા અને કર્મ મળીને શિષ્યને ગામે લઈ જાય છે, જેમ ગુરુ કરે છે; અને જે કર્મ સ્પષ્ટ કહેવાયું છે તે હરિની મહિમા માટે પૂજા રૂપે કરવામાં આવે છે.

કર્મ્માનભિહિતં સ્તોત્રં હરેઃ કુર્ય્યાત્તુ સર્વ્વદં । કરણં દ્વિવિધં પ્રોક્તં વાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ।। ૩૫૪.

અનિર્દિષ્ટ કર્મ એટલે હરિનું સ્તુતિપાઠ, જે હંમેશા કરવું જોઈએ; સાધન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: બહારનું અને અંદરનું.

ચક્ષુષા રૂપં ગૃહ્ણાતિ વાહ્યં દાત્રેણ તલ્લુનેત્ । સમ્પ્રદાનં ત્રિધા પ્રોક્તં પ્રેરકં બ્રાહ્મણાય ગાં ।। ૩૫૪.

આંખથી બહારનું રૂપ ગ્રહણ કરે છે; હાથથી તેને કાપી શકાય છે; ગ્રહીતાને ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે: પ્રેરનાર, બ્રાહ્મણને ગાય આપનાર.

નરો દદાતિ નૃપતયે દાસન્તદનુમન્તૃકં । અનિરાકર્ત્તૃકં ભર્ત્રે દદ્યાત્ પુષ્પાણિ સજ્જનઃ ।। ૩૫૪.

માણસ રાજાને, દાસ તરીકે, મંજૂરી આપનાર સાથે આપે છે; જે અસ્વીકાર ન કરે તે સ્વામી માટે પુષ્પો આપવું જોઈએ.

અપાદાનં દ્વિધા પ્રોક્તં ચલમશ્વાત્તુ ધાવતઃ । પતિતશ્ચાચલં ગ્રામાદાગચ્છતિ સ વૈષ્ણવઃ ।। ૩૫૪.

ઉત્પત્તિસ્થાન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: ચાલતું, જેમ દોડતા ઘોડાથી; અને સ્થિર, જેમ પડેલો માણસ ગામમાંથી આવે છે, તેને વૈષ્ણવ કહેવાય છે.

ચતુર્દ્ધા ચાધિકરણં વ્યાપકન્દધ્નિ વૈ ઘૃતમ્ । તિલેષુ તૈલં દેવાર્થમૌપશ્લેષિકમુચ્યતે ।। ૩૫૪.

આધાર ચાર પ્રકારનું છે: ઘી પાત્ર અને અગ્નિમાં વ્યાપક હોય છે; તલમાં તેલ, દેવ માટે, તેને 'ઔપશ્લેષિક' કહે છે.

ગૃહે તિષ્ઠેત્ કપિર્વૃક્ષે સ્મૃતં વૈષયિકં યથા । જલે મત્સ્યો વને સિંહઃ સ્મૃતં સામીપ્યકં યથા ।। ૩૫૪.

મંકડ ઘરમાં રહે છે, તેને 'વૈષયિક' કહેવાય છે; માછલી પાણીમાં, સિંહ જંગલમાં, તેને 'સામીપ્ય' કહેવાય છે.

ગઙ્ગાયાં ઘોષો વસતિ ઔપચારિકમીદૃશં । તૃતીયા વાથ વા ષષ્ઠી સ્મૃતાઽનભિહિતે તથા ।। ૩૫૪.

ગંગા પર વસાહત વસે છે—તેને 'ઔપચારિક' કહેવાય છે; જ્યાં ઉલ્લેખ નથી, ત્યાં ત્રીજી કે છઠ્ઠી વિભક્તિ માનવામાં આવે છે.

વિષ્ણુઃ સમ્પૂજ્યતે લોકૈર્ગન્તવ્યન્તેન તસ્ય વા । પ્રથમાઽભિહિતકર્ત્તૃ કર્મ્મણોઃ પ્રણમેદ્ધરિમ્ ।। ૩૫૪.

વિષ્ણુની પૂજા લોકોએ, ઇચ્છિત કે તે દ્વારા, બંને રીતે કરે છે; પ્રથમ વિભક્તિમાં કર્તાનો ઉલ્લેખ હોય ત્યારે કર્મ માટે હરિને વંદન કરવું જોઈએ.

હેતૌ તૃતીયા ચાન્નેન વસેદ્ વૃક્ષાય વૈ જલં । ચતુર્થી તાદર્થ્યેઽભિહિતા પઞ્ચમી પર્ય્યુપાઙ્મુખૈઃ ।। ૩૫૪.

કારણના અર્થમાં ત્રીજી વિભક્તિ વપરાય છે: 'અન્નથી'; 'વૃક્ષ માટે પાણી'; ચોથી વિભક્તિ ઉદ્દેશ માટે, જ્યારે સ્પષ્ટ હોય; પાંચમી, સામે હોય ત્યારે.

યોગે વૃષ્ટઃ પરિ ગ્રામાદ્દેવોઽયં બલવત્ પુરા । પૂર્વ્વો ગ્રામાદૃતે વિષ્ણોર્ન મુક્તિરિતરો હરેઃ ।। ૩૫૪.

યોગથી, આ પ્રાચીન અને શક્તિશાળી દેવ ગામની બહાર પધારવામાં આવે છે; પણ વિષ્ણુના ગામ સિવાય, હરિ સિવાય બીજે મુક્તિ નથી.

પૃથગ્વિનાદ્યૈસ્તૃતીયા પઞ્ચમી ચ તથા ભવેત્ । પૃથગ્ગ્રામાદ્વિહારેણ વિના શ્રિશ્ચ શ્રીયા શ્રઇયઃ ।। ૩૫૪.

પૃથક સાધનથી, ત્રીજી અને પાંચમી વિભક્તિ પણ થાય છે; જુદું ગામ કે વિહાર વિના, શ્રી કે શ્રેષ્ઠતા મળતી નથી.

કર્મ્મપ્રવચનીયાખ્યૈર્દ્વિતીયા યોગતો ભવેત્ । અન્વર્જ્જુનઞ્ચ યોદ્ધારો હ્યભિતો ગ્રામમીરિતં ।। ૩૫૪.

કર્મ અને પાઠનથી સંબોધાવાળાઓએ, સંયોજનથી બીજી વિભક્તિ થાય છે; અને અર્જુન સહિત યોદ્ધાઓ ગામને ચારેય બાજુથી ઘેરી લે છે.

નમઃ સ્વાહાસ્વધાસ્વસ્તિવષડાદ્યૈશ્ચતુર્થ્યપિ । નમો દેવાય તે સ્વસ્તિ તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ ।। ૩૫૪.

'નમઃ', 'સ્વાહા', 'સ્વધા', 'સ્વસ્તિ', 'વષટ' જેવા શબ્દોથી ચોથી વિભક્તિ થાય છે; 'દેવને નમન, તને કલ્યાણ મળે' — આવા શબ્દો ઇચ્છા અને અર્થ દર્શાવે છે.