અગ્નિપુરાણમ્

સર્વ્વસ્થૈ દેહિ સર્વ્વસ્યાઃ સર્વ્વસ્યાઃ સર્વ્વયોસ્તથા । શેષં રમાવદ્રૂપં સ્યાદ્ દ્વે દ્વે તિસ્રશ્ચ તિસૃણાં ।। ૩૫૨.

બધા અવસ્થાઓમાં, હે દાતા, બધાનું, અને બંને બધાનું પણ; બાકીનું રૂપ લક્ષ્મી જેવું હોય, બે-બે, અને ત્રણમાંથી ત્રણ.

બુદ્ધીર્બુદ્‌ધ્યા બુદ્ધયે ચ બુદ્‌ધ્યૈ બુદ્ધેશ્ચ હેમતે । કવિવત્સ્યાન્મુનીનાઞ્ચ નદી નદ્યૌ નદીં નદીઃ ।। ૩૫૨.

બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી, બુદ્ધિ માટે, અને બુદ્ધિમાન માટે, બુદ્ધિમાનનું, સોનાં માટે; કવિ માટે જેમ, તેમ મુનિઓ માટે, નદી, બે નદીઓ, નદી અને નદીઓ.

નદ્યા નદીભિર્નદ્યૈ ચ નદ્યાઞ્ચૈવ નદીષુ ચ । કુમારી જૃમ્ભણીત્યેવં શ્રીઃ શ્રિયૌ ચ શ્રિયઃ શ્રિયા ।। ૩૫૨.

નદીથી, નદીઓ સાથે, નદી માટે, અને નદીઓમાં પણ; કુમારી, જંભાઈ, એ જ રીતે, શ્રી, બે શ્રી, શ્રીઓ અને શ્રીથી.

શ્રિયૈ શ્રિયે સ્ત્રીં સ્ત્રિયઞ્ચ સ્ત્રીશ્ચ સ્ત્રિયઃ સ્ત્રિયા સ્ત્રિયૈ । સ્ત્રિયાઃ સ્ત્રીણાં સ્ત્રિયાઞ્ચ ગ્રામણ્યાં ધેન્વૈ ચ ધેનવે ।। ૩૫૨.

શ્રી માટે, શ્રીને, સ્ત્રી, અને સ્ત્રીઓ, અને સ્ત્રી, સ્ત્રીઓ, સ્ત્રી દ્વારા, સ્ત્રીને; સ્ત્રીઓનું, સ્ત્રીઓનું, અને સ્ત્રીઓને, ગામના વડામાં, ગાયને અને ગાય માટે.

જમ્બૂર્જમ્બ્વૌ ચ જમ્બૂશ્ચ જમ્બૂનાઞ્ચ ફલમ્પિવ । વર્ષાભ્વૌ ચ પુનર્ભ્વૌ ચ માતૄર્વ્વાપરિ ચ ગૌશ્ચ નૌઃ ।। ૩૫૨.

જાંબુ, બે જાંબુ, જાંબુઓ, જાંબુઓનું, ફળ જેવું; બે વરસાદી ઋતુ, બે ફરી જન્મ, માતાઓ, ઉપર, ગાય અને નાવ.

વાગ્વાચા વાગ્ભિશ્ચ વાક્ષુ સ્રગ્ભ્યાં સ્રજિ સ્રજોસ્તથા । વિદ્વદ્ભ્યાઞ્ચૈવ વિદ્વત્સુ ભવતી સ્યાદ્ ભવન્ત્યપિ ।। ૩૫૨.

વાણી, વાણીથી, વાણીઓ સાથે, વાણીઓમાં; બે માળાથી, માળામાં, અને માળાનું પણ; વિદ્વાનો સાથે, વિદ્વાનોમાં, 'ભવતી' થાય, અને 'ભવંતિ' પણ.

દીવ્યન્તી ભાતી ભાન્તી ચ તુદન્તી ચ તુદત્યપિ । રુદતી રુન્ધતી દેવી ગૃહ્ણતી ચોરયન્ત્યપિ ।। ૩૫૨.

પ્રભા, તેજસ્વી, તેજવાળી, અને મારનાર, અને મારતી પણ; રડતી, અટકાવતી, દેવી, લેતી અને ચોરી કરતી પણ.

દૃષત્ દૃષદ્ભ્યાં દૃષદિ વિશેષવિદુષી કૃતિઃ । સમિત્ સમિદ્‌બ્યાં સમિધિ સીમા સીમ્નિ ચ સીમનિ ।। ૩૫૨.

પથ્થર, બે પથ્થરથી, પથ્થર પર, વિશેષ જાણનારી, ક્રિયા; સમિધ, બે સમિધથી, સમિધમાં, સીમા, સીમામાં અને સીમામાં.

દામનીભ્યાં કકુદ્ભ્યાઞ્ચ કેયમાબ્યાં તથાસુ ચ । ગીર્ભ્યાઞ્ચૈવ ગિરા ગીર્ષુ સુભૂઃ સુપૂઃ પુરા પુરિ ।। ૩૫૨.

બે દોરીથી, બે કૂંપળથી, બે કેયમાથી અને એમાં પણ; બે વાણીઓથી, વાણીથી, વાણીઓમાં, શુભ ભૂમિ, શુભ નગર, નગર અને નગરમાં.

દ્યૌર્દ્યુભ્યાં દિવિ દ્યુષુ તાદૃશ્યા તાદૃશી દિશઃ । યાદૃશ્યાં યાદૃશી તદ્વત્ સુવચોભ્યાં સુવચઃ સ્વપિ ૩૫૨.

આકાશ, બે આકાશથી, આકાશમાં, આકાશોમાં, એવી સ્ત્રી, એવી સ્ત્રી, દિશાઓ; એવી સ્ત્રીમાં, એવી સ્ત્રી, એ જ રીતે, બે મીઠા અવાજવાળા, મીઠો અવાજ અને ઊંઘમાં.

સ્કન્દ ઉવાચ નપુંસકે કિં કે કાનિ કિં કે કાનિ તતો જલં । સર્વં સર્વે ચ પૂર્વાદ્યાઃ સોમપં સોમપાનિ ચ ।। ૩૫૩.

સ્કંદે કહ્યું: નપુંસકમાં શું, કોણ, કયાં, શું, કોણ, કયાં, પછી પાણી; બધું, બધા અને પહેલાના, સોમપાન કરનાર, સોમપાન કરનારા પણ.

ગ્રામણિ ગ્રાણણિની ચ ગ્રામણિ ગ્રામણીન્યપિ । વારિ વારિણી વારીણિ વારિણાં વારિણીદૃશં ।। ૩૫૩.

ગામના વડા, ગામની વડા, ગામના વડા, અને ગામની વડાઓ પણ; પાણી, પાણી જેવું, પાણીવાળા, પાણીનું, અને પાણી જેવું.

શુચયે શુચિને દેહિ મૃદુને મૃદવે તથા । ત્રપુ ત્રપુણિ ત્રપુણાઞ્ચ ચખલપૂનિ ખલપ્વિ ચ ।। ૩૫૩.

પવિત્ર માટે, પવિત્ર માટે, હે દાતા, નમ્ર માટે, નમ્ર માટે પણ; ટાંસુ, ટાંસુમાં, ટાંસુનું, અને વાસણમાં, વાસણમાં પણ.

કર્ત્ત્ત્રા ચ કર્તૃણે કર્ત્ત્ત્રે અતિર્વ્યતિરિણાન્તથા । અભિન્યભિનિની ચૈવ સુવચાંસિ સુવાક્ષુ ચ ।। ૩૫૩.

કર્તા દ્વારા, કર્તા માટે, કર્તાને, અને વધુ કરનાર દ્વારા, વધુ કરનાર માટે; અનુસરી દ્વારા, અનુસરી દ્વારા પણ, સારા શબ્દો, અને સારા વચનમાં.

યદ્‌યત્‌ત્વિમે તત્ કર્મ્માણિ ઇદઞ્ચેમે ત્વિમાનિ ચ । ઈદૃક્ત્વદોઽમુની અમૂનિ અમુના સ્યાદમીષુ ચ ।। ૩૫૩.

યે યે આ છે, તે કર્મો, આ અને આ, અને આ પણ; આવું જેવું, તેઓ, તેઓ, તેના દ્વારા, અને આમાં.

અહમાવાં વયં માં વૈ આવામસ્માન્મયા કૃતં । આવાભ્યાઞ્ચ તથાસ્માભિર્મ્મહ્યમસ્મભ્યમેવ ચ ।। ૩૫૩.

હું, અમે બે, અમે, મને, ખરેખર, અમે બે, અમને, મારા દ્વારા કરેલું; અમારી બે દ્વારા, અને અમારી દ્વારા, મારા માટે, અમારા માટે પણ.

મદાવાભ્યાં મદસ્મચ્ચ પુત્રોઽયં મમ ચાવયોઃ । અસ્માકમપિ ચાસ્માસુ ત્વં યુવાં યૂયંમીજિરે ।। ૩૫૩.

મારા અને અમારી બેમાંથી, અને અમારી તરફથી, આ પુત્ર મારો અને અમારો છે; અમારું પણ અને અમામાં, તું, તમે બે, તમે બધા, યજ્ઞ કર્યો છે.

ત્વાં યુવાઞ્ચ યુષ્માંશ્ચ ત્વયા યુષ્માભિરીરિતં । તુભ્યં યુવાભ્યાં યુષ્મભ્યં ત્વત્ યુવાભ્યાઞ્ચ યુષ્મત્ ।। ૩૫૩.

તને, તમે બેને અને તમે બધાને; તારા દ્વારા, તમે બે દ્વારા અને તમે બધા દ્વારા કહેલું છે; તારા માટે, તમે બે માટે અને તમે બધા માટે; તારી પાસેથી, તમે બે પાસેથી અને તમે બધા પાસેથી.

તવ યુવયોર્યુષ્માકં ત્વયિ યુષ્માસુ ભારતી । ઉપલક્ષણમત્રૈવ અજ્ભ્ક્તલન્તાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૩૫૩.

તારું, તમે બેનું અને તમે બધાનું; તારી અંદર, તમે બેની અંદર અને તમે બધાની અંદર, હે ભારત; અહીં એનું ઉદાહરણ છે, અને 'ajbhktalanta'થી 끝 થતી રૂપો પણ અહીં યાદ રાખવામાં આવી છે.

સ્કન્દ ઉવાચ કારકં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વિભક્ત્યર્થસમન્વિતં । ગ્રામોઽસ્તિ હેમહાર્કેહ નૌમિ વિષ્ણું શ્રિયા સહ ।। ૩૫૪.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું કર્તાનો અર્થ અને વિભક્તિનો અર્થ સમજાવું છું; અહીં હેમહાર્ક નામનું ગામ છે—હું શ્રી સાથે વિષ્ણુને વંદન કરું છું.

સ્વતન્ત્રઃ કર્ત્તા વિદ્યાન્તં કૃતિનઃ સમુપાસતે । હેતુકર્ત્તાલમ્ભયતે હિતં વૈ કર્મ્મકર્ત્તરિ ।। ૩૫૪.

સ્વતંત્ર કર્તાને વિદ્વાનો જ્ઞાન પૂરું થાય ત્યાં સુધી સેવા કરે છે; કારણરૂપ કર્તા પર આધાર રાખવામાં આવે છે; લાભદાયક કાર્ય ખરેખર કર્તા માટે જ હોય છે.

સ્વયં ભિદ્યેત્ પ્રાકૃતધીઃ સ્વયઞ્ચ છિદ્યતે તરુઃ । સર્ત્તાઽભિહિત ઉત્તમઃ કર્ત્તાઽનભિહિતોઽધમઃ ।। ૩૫૪.

સામાન્ય બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ પોતે તૂટે છે, અને વૃક્ષ પણ પોતે જ કપાઈ જાય છે; જે કર્તાનો ઉલ્લેખ થાય છે તે શ્રેષ્ઠ છે, અને જેનો ઉલ્લેખ ન થાય તે નીચ છે.

કર્ત્તાઽનભિહિતો ધર્મ્મઃ શિષ્યે વ્યાખ્યાયતે યથા । કર્ત્તા પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તઃ કર્મ્મ સપ્તવિધં શ્રુણુ ।। ૩૫૪.

ધર્મના વિષયમાં, જે કર્તાનો ઉલ્લેખ નથી, તે શિષ્યને સમજાવવામાં આવે છે; કર્તા પાંચ પ્રકારના કહેવાયા છે અને કર્મ સાત પ્રકારનું છે—સાવધાન થઈને સાંભળ.

ઈપ્સિતં કર્મ્મ ચ યથા શ્રદ્દધાતિ દ્દરિ યતિઃ । અનીપ્સિતં કર્મ્મ યથા અહિં લઙ્ઘયતે ભૃશં ।। ૩૫૪.

જેમ સંન્યાસી શ્રદ્ધાથી ઇચ્છિત કર્મ કરે છે, તેમ, જેમ સાપ જોરથી અનિચ્છિત કાર્ય પાર કરે છે.

નૈવેપ્સિતં નાનીપ્સિતં દુગ્ધં સમ્ભક્ષયન્રજઃ । ભક્ષ્યેદપ્યકથિતં ગોપાલો દોગ્ધિ ગાં પયઃ ।। ૩૫૪.

જે ન ઇચ્છિત છે, ન અનિચ્છિત છે, જેમ કોઈ ધૂળવાળું દહીં ખાય છે; તેમ, ગોપાળ પણ કહેવામાં ન આવ્યું હોય તો ગાયનું દૂધ દોહી લે છે.

કર્ત્તૃ કર્માઽથ ગમયેચ્છિષ્યં ગ્રામં ગુરુર્યથા । કર્મ્મ ચાભિહિતં પૂજા ક્રિયતે વૈ શ્રિયે હરેઃ ।। ૩૫૪.

કર્તા અને કર્મ મળીને શિષ્યને ગામે લઈ જાય છે, જેમ ગુરુ કરે છે; અને જે કર્મ સ્પષ્ટ કહેવાયું છે તે હરિની મહિમા માટે પૂજા રૂપે કરવામાં આવે છે.

કર્મ્માનભિહિતં સ્તોત્રં હરેઃ કુર્ય્યાત્તુ સર્વ્વદં । કરણં દ્વિવિધં પ્રોક્તં વાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ।। ૩૫૪.

અનિર્દિષ્ટ કર્મ એટલે હરિનું સ્તુતિપાઠ, જે હંમેશા કરવું જોઈએ; સાધન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: બહારનું અને અંદરનું.

ચક્ષુષા રૂપં ગૃહ્ણાતિ વાહ્યં દાત્રેણ તલ્લુનેત્ । સમ્પ્રદાનં ત્રિધા પ્રોક્તં પ્રેરકં બ્રાહ્મણાય ગાં ।। ૩૫૪.

આંખથી બહારનું રૂપ ગ્રહણ કરે છે; હાથથી તેને કાપી શકાય છે; ગ્રહીતાને ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે: પ્રેરનાર, બ્રાહ્મણને ગાય આપનાર.

નરો દદાતિ નૃપતયે દાસન્તદનુમન્તૃકં । અનિરાકર્ત્તૃકં ભર્ત્રે દદ્યાત્ પુષ્પાણિ સજ્જનઃ ।। ૩૫૪.

માણસ રાજાને, દાસ તરીકે, મંજૂરી આપનાર સાથે આપે છે; જે અસ્વીકાર ન કરે તે સ્વામી માટે પુષ્પો આપવું જોઈએ.