અગ્નિપુરાણમ્

એવં ચરમાયતયા અલ્પાર્દ્ધા નેમઆદયઃ । દ્વિતીયસ્મૈ દ્વિતીયાય દ્વિતીયસ્માત્ દ્વિતીયકાત્ ।। ૩૫૧.

એ જ રીતે, ચરમ અને એવા, અલ્પ, અર્ધ વગેરે; બીજાને, બીજામાં, બીજામાંથી, બીજાનું.

દ્વિતીયસ્મિન્ દ્વિતીયે ચ તૃતીયશ્ચ તથાઽર્ક્કવત્ । સોમપાઃ સોમપૌ જ્ઞેયૌસોમપાઃ સોમપાં બ્રજ ।। ૩૫૧.

બીજામાં, બીજામાં પણ, ત્રીજું પણ અર્કની જેમ; સોમપા, સોમપૌ સમજવા, સોમપા, સોમપાં તરફ જા.

કીલાલપૌ સોમપશ્ચ સોમપા સોમપે દદ । સોમપાભ્યાં સોમપાભ્યઃ સોમપઃ સોમપોઃ કુલં ।। ૩૫૧.

કીલાલપૌ, સોમપશ અને સોમપા, સોમપે આપ; બે સોમપા દ્વારા, સોમપા માટે, સોમપાનું, અને સોમપોહનું કુળ.

એવં કીલાલપાદ્યાઃ સ્યુ કવિરગ્નિસ્તથાઽરયઃ । હેકવે કવિમગ્ની તાન્ હરીન્ સાત્યકિના હૃતં ।। ૩૫૧.

આ રીતે કિલાલ અને બીજા, કવિ, અગ્નિ અને દુશ્મનો — એ બધા, હે વિદ્વાન, અગ્નિ એટલે કવિ અને એ ઘોડાઓ સાત્યકી લઈ ગયો.

રવિભ્યાં રવિભિર્દ્દેહિ વહ્નિયે યઃ સમાગતઃ । અગ્નેરગ્ન્યોસ્તથાગ્નીનાં કવૌ કવ્યોઃ કવિષ્વઽથ ।। ૩૫૧.

સૂર્યને, સૂર્યો સાથે, અગ્નિ, જે મળ્યો છે, તેને આપ; અગ્નિનો, બે અગ્નિનો, અગ્નિઓનો, કવિનો, બે કવિઓનો અને કવિઓનો પણ.

એવં સુસૃતિરભ્રાન્તિઃ સુકીર્ત્તિઃ સુધૃતિસ્તથા । સખા સખાયૌ સખાયઃ હેસખે વ્રજ સપ્તતિં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, સારી રચના, ભ્રમ વિના, સારી પ્રતિષ્ઠા અને મજબૂત મન; મિત્ર, બે મિત્ર, મિત્રો — હે મિત્ર, સિત્તેર પાસે જા.

સખાયઞ્ચ સ ખાયૌ ચ સખીન્ સખ્યા ગતો દદ । સખ્યે સખ્યુશ્ચ સખ્યશ્ચ સખ્યોઃ શેષઃ કવેરિવ ।। ૩૫૧.

મિત્ર, બે મિત્ર અને મિત્રો, મિત્રતામાં જઈને આપ; મિત્રતા માટે, બે મિત્રનો અને મિત્રોનો, બેનો બાકી ભાગ કવિ જેવો છે.

પત્યા પત્યે ચ પત્યશ્ચ પત્યુઃ પત્યોસ્તથાઽગ્નિવત્ । દ્વૌ દ્વૌ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વિત્વાદ્યર્થે દ્વયોર્દ્વયોઃ ।। ૩૫૧.

પતિ, પતિને અને પતિઓ, પતિનો, બે પતિનો, અગ્નિ જેવો; બે, બેને, બે દ્વારા, દ્વિત્વના અર્થ માટે, બેનો, બેનો.

ત્રયસ્ત્રીંશ્ચ ત્રિભિસ્ત્રિભ્યસ્ત્રયાણાઞ્ચ ત્રિષુ ક્રમાત્ । કવિવત્ કતિકતીતિ શેષં વહુવચનં સ્મૃતમ્ ।। ૩૫૧.

ત્રણ, ત્રણને, ત્રણ દ્વારા, ત્રણના, અને ત્રણમાં, ક્રમ પ્રમાણે; કવિ જેવું, કેટલાય અને આવાં શબ્દોમાં, બાકી બહુવચન માનવું.

નીનિયૌ ચ નિયો હેનીઃ નિયં નિયૌ નિયો નિયા । નીભ્યાં નીભિર્નિયે નીભ્યઃ નિયાન્નિયિ નિયોસ્તથા ।। ૩૫૧.

નીનિયૌ અને નિયો, હેનીઃ, નિયમ, નિયૌ, નિયો, નિયાં; બે ની દ્વારા, ની દ્વારા, ની માટે, નીમાંથી, નિયાન માટે, નિયિ માટે અને બે નિયોના પણ.

સુશ્રીઃ સુધીઃ પ્રભૃતયો ગ્રામણીઃ પૂજયેદ્ધરિં । ગ્રામણ્યૌ ગ્રામણ્યો ગ્રામણ્યં ગ્રામણ્યા ગ્રામણીભિઃ ।। ૩૫૧.

સુશ્રી, સુધી અને બીજા, ગામના વડાને, હરિને પૂજવું; બે વડા, વડાઓ, વડા, વડાને, વડાઓ દ્વારા.

ગ્રામણ્યો ગ્રામણ્યામેવં સેનાનીપ્રમુખાઃ સુભૂઃ । સુભુવૌ ચ સ્વયમ્ભુવઃ સ્વયમ્ભુઞ્ચ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૩૫૧.

વડાઓ, વડાને, આમ, સેનાપતિ વડેના બધા, સુભૂ; બે સુભૂ, સ્વયંભુનો, સ્વયંભુ અને સ્વયંભુનો.

સ્વયમ્ભુવા સ્વયમ્ભુવિ એવં પ્રતિભુવાદયઃ । ખલપૂઃ ખલપ્વૌ શ્રેષ્ઠૌ ખલપ્વઞ્ચ ખલપ્વિ ચ ।। ૩૫૧.

સ્વયંભુનો, સ્વયંભુમાં, આમ, પ્રતિભુથી શરૂ થતા; ખલપૂઃ, બે ખલપ્વુ, શ્રેષ્ઠ, ખલપ્વ અને ખલપ્વિ.

એવં શરપૂમુખાઃ સ્યુઃ ક્રોષ્ટા ક્રોષ્ટાર ઈરિતાઃ । ક્રોષ્ટૂંશ્ચ કોષ્ટુશ્ચ કોષ્ટુના ક્રોષ્ટ્રા ક્રોષ્ટૂનાં કોષ્ટરીદૃશં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, શરપૂ વડેના બધા; ક્રોષ્ટા, ક્રોષ્ટાર કહેવામાં આવ્યા છે; ક્રોષ્ટૂન, કોષ્ટુ, કોષ્ટુ દ્વારા, ક્રોષ્ટ્રા, ક્રોષ્ટૂનના અને કોષ્ટરી જેવું.

પિતા પિતરૌ પિતરઃ હેપિતઃ પિતરૌ શુભૌ । પિતૄન્ પિતુઃ પિતુઃ પિત્રોઃ પિતૄણાં પિતરીદૃશં ।। ૩૫૧.

પિતા, બે પિતા, પિતાઓ, હે પિતા, બે શુભ પિતા; પિતૃઓ, પિતાનો, પિતાનો, બે પિતાનો, પિતૃઓનો અને પિતા જેવું.

એવં ભ્રાતા ચ જામાતૃમુખા નૄણાં નૃણાં તથા । કર્ત્તા કર્ત્તારૌ કર્ત્તૄશ્ચ કર્ત્તૄણાં કર્ત્તરીદૃશં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, ભાઈ અને જમાઈ વડેના, પુરુષોના, અને પુરુષોના; કરનાર, બે કરનાર, કરનારાઓ, કરનારાઓના અને કરનાર જેવું.

પિતૃવચ્ચૈવમુટ્ગાતા સ્વસા નપ્ત્રાદયઃ સ્મૃતાઃ । સુરાઃ સુરાયૌ સુરાયઃ નુરાયાઞ્ચ સુરાય્યપિ ।। ૩૫૧.

પિતૃ જેવું, ઉઠગાતા, બહેન, ભાણેજ અને બીજા ગણાય છે; દેવતાઓ, બે દેવતા, દેવતાઓ, દેવતાઓ અને સુરાય્ય પણ.

ગૌઃ ગાવૌ ગાઙ્ગા ગવા ચ ગોર્ગવોશ્ચ ગવાં ગવિ । એવ દ્યૌર્ગ્લૌશ્ચાપિ તથા સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ ।। ૩૫૧.

ગાય, બે ગાય, ગાંગા, ગાયો દ્વારા, ગાયોનો, ગાયોનો, ગાયમાં; એ જ રીતે, દ્યૌ અને ગ્લૌ, અને 'સ્વર'થી અંત થનારા પુરુષ નેતા.

સુવાક્ સુવાચૌ સુવાચા સુવાગ્ભ્યાઞ્ચ સુવાક્ષ્વપિ । એવં દિક્પ્રમુખાઃ પ્રાઙ્ચ પ્રાઞ્ચૌ પ્રાઞ્ચઞ્ચ ભો વ્રજ ।। ૩૫૧.

સુવાક, બે સુવાક, સુવાકા, બે સુવાક દ્વારા અને સુવાકમાં પણ; આમ, દિશા વડેના: પ્રાંચ, બે પ્રાંચ અને પ્રાંચ, હે જા.

પ્રાગ્‌ભ્યાં પ્રાગ્ભિઃ પ્રાચાઞ્ચ પ્રાચિ ચ પ્રાઙ્‌સુ પ્રાઙ્સુ પ્રાઙ્શ્વપિ એવં હ્યુદઙુદીચી વા સમ્યઙ્ક પ્ર્ત્યકસમીચ્યપિ ।। ૩૫૧.૫૫ તિર્ય્યઙ્‌તિરશ્ચ સધ્ર્યઙ્ ચ વિશ્વદ્ર્યઙ્ પૂર્વવત્ સ્મૃતાઃ । અદદ્ર્યઙદમુયઙ્ સ્યાત્ તતામુમુયઙીરિતઃ ।। ૩૫૧.

પ્રાગ દ્વારા, પ્રાગ દ્વારા, પ્રાચાન અને પ્રાચિમાં, પ્રાંસુમાં, પ્રાંસુમાં અને પ્રાંસમાં પણ; આમ, ઉદંગ અને ઉદીચી, કે સમ્યક, પ્રતિક અને સમીચી પણ.

અદદ્ર્યઙદમુયઙ્ સ્યાત્ તથામુમુયઙીરિતઃ । અદદ્ર્યઞ્ચો હ્યમુદ્રીચઃ અદદ્ર્યગ્‌ભ્યાઞ્ચ પૂર્વ્વવત્ ।। ૩૫૧.

અદદ્ર્યંગ અને અમુયંગ એવા છે, અને એમ જ અમુયંગ કહેવામાં આવ્યો છે; અદદ્ર્યંચ, અમુદ્રીચ, અને બે અદદ્ર્યંગ દ્વારા, પહેલાં જેવું.

તત્ત્વતૃષિ તત્ત્વતૃટ્‌સુ એવં કાષ્ઠતડ઼ાદયઃ । ભિષક્ ભિષગબ્યાં ભિષજિ જન્મભાગાદયસ્તથા ।। ૩૫૧.

જેમ 'તત્ત્વતૃષિ' અને 'તત્ત્વતૃટ્સુ', એ જ રીતે 'કાંઠતરાં' અને એવા બીજા રૂપો, 'ભિષક', 'ભિષગભ્યામ્', 'ભિષજી' અને જન્મ વગેરેના રૂપો પણ આવાં જ છે.

મરુત્ મરુદ્ભ્યાં મરુતિ એવં શત્રુજિદાદયઃ । ભવાન્ ભવન્તૌ ભવતાં ભવંશ્ચૈવ ભવત્યપિ ।। ૩૫૧.

'મરુત', 'મરુદભ્યામ્', 'મરુતિ' અને એ જ રીતે 'શત્રુજિત' જેવા અન્ય રૂપો, 'ભવાન', 'ભવંતૌ', 'ભવતામ્', 'ભવં' અને 'ભવતિ' પણ આવાં જ છે.

મહાન્મહાન્તૌ મહતામેવં ભગવદાદયઃ । એવં મઘવાન્મઘવન્તૌ અગ્નિચિચ્ચાગ્નિચિત્યપિ ।। ૩૫૧.

'મહાન', 'મહાંતૌ', 'મહતામ્' અને એ જ રીતે 'ભગવદ' જેવા બીજા રૂપો, 'મઘવાન', 'મઘવંતૌ', 'અગ્નિચિત્' અને 'અગ્નિચિત્ય' પણ આવાં જ છે.

અગ્નિચિત્‌સ્વેવમેવાન્યત્ વેદવિત્ત્વવિત્ત્વપિ । વેદવિદામેવમન્યત્ યઃ સમસ્તેન સર્વ્વવિત્ ।। ૩૫૧.

'અગ્નિચિત્' જેવા અન્ય રૂપો, 'વેદવિદ્', 'વવિત્ત્વ' વગેરે માટે પણ, 'વેદવિદામ્' અને આવા બીજા રૂપો, જે બધું જાણે તેને 'સર્વવિદ્' કહે છે.

રાજા રાજાનૌ રાજ્ઞઃ રીજ્ઞિ રાજનિ રાજન્ । યજ્વા યજ્વાનસ્તદ્વત્ કરી દણ્ડી ચ દણ્ડિની ।। ૩૫૧.

'રાજા', 'રાજાનૌ', 'રાજ્ઞઃ', 'રિજ્ઞિ', 'રાજની', 'રાજન', 'યજ્વા', 'યજ્વાનઃ', એ જ રીતે 'કરી', 'દંડી' અને 'દંડિની' પણ આવાં જ છે.

પન્થાઃ પન્થાનૌ ચ પથઃ પથિમ્ભાં પથિ ચેદૃશમ્ । મન્થા ઋભુક્ષાઃ પશ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ પઞ્ચભિઃ ।। ૩૫૧.

'પંથા', 'પંથાનૌ', 'પથઃ', 'પથિંભામ્', 'પથી', 'મંથા', 'ઋભુક્ષા', 'પશ્યાદ્યા', 'પાંચ', 'પાંચ' અને 'પાંચભિઃ' પણ આવાં જ છે.

પ્રતાન્ પ્રતાનૌ પ્રતાન્ભ્યાં હેપ્ર્તાંશ્ચ સુશર્મ્મણઃ । આપઃ અપઃ અદ્ભિરપ્યેવં પ્રશાંશ્ચૈવ પ્રશામ્યપિ ।। ૩૫૧.

'પ્રતાં', 'પ્રતાનૌ', 'પ્રતાનભ્યામ્', 'હે પ્રતાં' (સુશર્મણના), 'આપઃ', 'અપઃ', 'અદભિઃ', 'પ્રશાં', 'પ્રશાંય' પણ આવાં જ છે.

કઃ કેન સર્વ્વવત્ કેષુ અયં ચેમેઇમાન્નયઃ । અનેન ચાભ્યામેભિશ્ચ અસ્મૈ ચેભ્યઃ સ્વમસ્યચ ।। ૩૫૧.

'કઃ', 'કેન', 'સર્વવત્', 'કેષુ', 'અયમ્', 'ઇમે', 'ઇમાન્', 'નયઃ', 'અનેન', 'ચાભ્યામ્', 'એભિઃ', 'અસ્મૈ', 'ચેબ્યઃ', 'સ્વમ્', 'અસ્યચ' પણ આવાં જ છે.