અગ્નિપુરાણમ્

કારકે કર્ત્તરિ ચ સા સમ્પ્રદાને ચતુર્થ્યપિ । યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે સમ્પ્રદાનં તદીરિતં ।। ૩૫૧.

કર્મ અને કર્તા બંને અર્થમાં, પ્રાપ્તિકર્તા માટે ચતુર્થી વિભક્તિ થાય છે; જેને કશું આપવાનું હોય તેને પ્રાપ્તિકર્તા કહે છે.

અપાદાનં યતોઽપૈતિ આદત્તે ચ ભયં યતઃ । અપાદાને પઞ્ચમી સ્યાત્ સ્વસ્વામ્યાદૌ ચ ષષ્ઠ્યપિ ।। ૩૫૧.

જેથી કશું દૂર થાય, અથવા જ્યાંથી ભય મળે, તે અપાદાન કહેવાય; અપાદાન માટે પંચમી વિભક્તિ થાય છે અને માલિકી કે સંબંધ માટે છઠ્ઠી પણ થાય છે.

આધારો યોઽધિકરણં વિભક્તિસ્તત્ર સપ્તમી । એકાર્થે ચૈકવચનં દ્વ્યર્થે દ્વિવચનં ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જે સ્થાને આધાર હોય, ત્યાં સાતમી વિભક્તિ થાય છે; એક માટે એકવચન, બે માટે દ્વિવચન વપરાય છે.

બહુષુ બહુવચનં સિદ્ધરૂપાણ્યથો વદે । વૃક્ષઃ સૂર્ય્યોઽમબુવાહોઽર્ક હેરવે હેદ્વિજાતયઃ ।। ૩૫૧.

ઘણાં માટે બહુવચન વપરાય છે; હવે હું નિશ્ચિત રૂપો કહું છું: વૃક્ષ, સૂર્ય, અમબુવાહ, અર્ક, હેરવ, હે દ્વિજાતિઓ.

વિપ્રૌ ગજાન્મહેન્દ્રેણ યમાબ્યામનલૈઃ કૃતં । રામાય મુનિવર્ય્યાભ્યાં કેભ્યો ધર્મ્માત્ હરૌ રતિઃ ।। ૩૫૧.

વિપ્ર, હાથીઓ દ્વારા, મહેન્દ્ર, યમ, અનલ દ્વારા કરેલું; રામ માટે, શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દ્વારા, કોની પાસેથી, ધર્મમાંથી, હરિમાં આનંદ.

શરાબ્યાં પુસ્તકેભ્યશ્ચ અર્થસ્યેશ્વરયોર્ગતિઃ । બાલાનાં સજ્જને પ્રીતિર્હંસયોઃ કમલેષુ ચ ।। ૩૫૧.

બે તીરો દ્વારા, પુસ્તકોમાંથી, અર્થના સ્વામી તરફ ગમન; બાળકોની સજ્જન પ્રત્યે પ્રીતિ, હંસોની કમળમાં લાગણી.

એવં કામમહેશાદ્યાઃ શબ્દા જ્ઞેયાશ્ચ વૃક્ષવત્ । સર્વે વિશ્વે ચ સર્વસ્મૈ સર્વસ્માત્કતરો મતઃ ।। ૩૫૧.

આ રીતે, કામ, મહેશ વગેરે શબ્દો પણ વૃક્ષની જેમ સમજવા; સર્વે, વિશ્વ, સર્વને, સર્વમાંથી, કયો કયો માનવામાં આવે છે.

સર્વેષાં સ્વઞ્ચ વિશ્વસ્મિન્ શેષં રૂપઞ્ચ વૃક્ષવત્ । એવઞ્ચોભયકતરકતમાન્યતરાદયઃ ।। ૩૫૧.

બધાનો, પોતાનો, વિશ્વમાં, અને બાકી રૂપો પણ વૃક્ષની જેમ; એ જ રીતે, બંને, કોઈપણ એક, જે હોય તેવા રૂપો.

પૂર્વ્વે પૂર્વ્વાશ્ચ પૂર્વસ્મૈ પૂર્વસ્માત્ સુસમાગતઃ । પૂર્વ્વો બુદ્ધિશ્ચ પૂર્વસ્મિન્ શેષરૂપન્તુ સર્વવત્ ।। ૩૫૧.

પહેલાં, પહેલાંના, પહેલાને, પહેલામાંથી, સારી રીતે જોડાયેલા; પહેલો, પહેલામાં બુદ્ધિ અને બાકી રૂપો પણ સર્વના જેમ.

એવં પરવરાદ્યાશ્ચ દક્ષિણોત્તરકાન્તરાઃ । અપરર઼શ્ચાધરો નેમાઃ પ્રથમાઃ પ્રથમેઽર્કવત્ ।। ૩૫૧.

આ રીતે, પર, અવર વગેરે, દક્ષિણ, ઉત્તર, અંદરનાં; અપાર, અધર અને આ બધાં પ્રથમાં, પ્રથમમાં અર્કની જેમ.

એવં ચરમાયતયા અલ્પાર્દ્ધા નેમઆદયઃ । દ્વિતીયસ્મૈ દ્વિતીયાય દ્વિતીયસ્માત્ દ્વિતીયકાત્ ।। ૩૫૧.

એ જ રીતે, ચરમ અને એવા, અલ્પ, અર્ધ વગેરે; બીજાને, બીજામાં, બીજામાંથી, બીજાનું.

દ્વિતીયસ્મિન્ દ્વિતીયે ચ તૃતીયશ્ચ તથાઽર્ક્કવત્ । સોમપાઃ સોમપૌ જ્ઞેયૌસોમપાઃ સોમપાં બ્રજ ।। ૩૫૧.

બીજામાં, બીજામાં પણ, ત્રીજું પણ અર્કની જેમ; સોમપા, સોમપૌ સમજવા, સોમપા, સોમપાં તરફ જા.

કીલાલપૌ સોમપશ્ચ સોમપા સોમપે દદ । સોમપાભ્યાં સોમપાભ્યઃ સોમપઃ સોમપોઃ કુલં ।। ૩૫૧.

કીલાલપૌ, સોમપશ અને સોમપા, સોમપે આપ; બે સોમપા દ્વારા, સોમપા માટે, સોમપાનું, અને સોમપોહનું કુળ.

એવં કીલાલપાદ્યાઃ સ્યુ કવિરગ્નિસ્તથાઽરયઃ । હેકવે કવિમગ્ની તાન્ હરીન્ સાત્યકિના હૃતં ।। ૩૫૧.

આ રીતે કિલાલ અને બીજા, કવિ, અગ્નિ અને દુશ્મનો — એ બધા, હે વિદ્વાન, અગ્નિ એટલે કવિ અને એ ઘોડાઓ સાત્યકી લઈ ગયો.

રવિભ્યાં રવિભિર્દ્દેહિ વહ્નિયે યઃ સમાગતઃ । અગ્નેરગ્ન્યોસ્તથાગ્નીનાં કવૌ કવ્યોઃ કવિષ્વઽથ ।। ૩૫૧.

સૂર્યને, સૂર્યો સાથે, અગ્નિ, જે મળ્યો છે, તેને આપ; અગ્નિનો, બે અગ્નિનો, અગ્નિઓનો, કવિનો, બે કવિઓનો અને કવિઓનો પણ.

એવં સુસૃતિરભ્રાન્તિઃ સુકીર્ત્તિઃ સુધૃતિસ્તથા । સખા સખાયૌ સખાયઃ હેસખે વ્રજ સપ્તતિં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, સારી રચના, ભ્રમ વિના, સારી પ્રતિષ્ઠા અને મજબૂત મન; મિત્ર, બે મિત્ર, મિત્રો — હે મિત્ર, સિત્તેર પાસે જા.

સખાયઞ્ચ સ ખાયૌ ચ સખીન્ સખ્યા ગતો દદ । સખ્યે સખ્યુશ્ચ સખ્યશ્ચ સખ્યોઃ શેષઃ કવેરિવ ।। ૩૫૧.

મિત્ર, બે મિત્ર અને મિત્રો, મિત્રતામાં જઈને આપ; મિત્રતા માટે, બે મિત્રનો અને મિત્રોનો, બેનો બાકી ભાગ કવિ જેવો છે.

પત્યા પત્યે ચ પત્યશ્ચ પત્યુઃ પત્યોસ્તથાઽગ્નિવત્ । દ્વૌ દ્વૌ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વિત્વાદ્યર્થે દ્વયોર્દ્વયોઃ ।। ૩૫૧.

પતિ, પતિને અને પતિઓ, પતિનો, બે પતિનો, અગ્નિ જેવો; બે, બેને, બે દ્વારા, દ્વિત્વના અર્થ માટે, બેનો, બેનો.

ત્રયસ્ત્રીંશ્ચ ત્રિભિસ્ત્રિભ્યસ્ત્રયાણાઞ્ચ ત્રિષુ ક્રમાત્ । કવિવત્ કતિકતીતિ શેષં વહુવચનં સ્મૃતમ્ ।। ૩૫૧.

ત્રણ, ત્રણને, ત્રણ દ્વારા, ત્રણના, અને ત્રણમાં, ક્રમ પ્રમાણે; કવિ જેવું, કેટલાય અને આવાં શબ્દોમાં, બાકી બહુવચન માનવું.

નીનિયૌ ચ નિયો હેનીઃ નિયં નિયૌ નિયો નિયા । નીભ્યાં નીભિર્નિયે નીભ્યઃ નિયાન્નિયિ નિયોસ્તથા ।। ૩૫૧.

નીનિયૌ અને નિયો, હેનીઃ, નિયમ, નિયૌ, નિયો, નિયાં; બે ની દ્વારા, ની દ્વારા, ની માટે, નીમાંથી, નિયાન માટે, નિયિ માટે અને બે નિયોના પણ.

સુશ્રીઃ સુધીઃ પ્રભૃતયો ગ્રામણીઃ પૂજયેદ્ધરિં । ગ્રામણ્યૌ ગ્રામણ્યો ગ્રામણ્યં ગ્રામણ્યા ગ્રામણીભિઃ ।। ૩૫૧.

સુશ્રી, સુધી અને બીજા, ગામના વડાને, હરિને પૂજવું; બે વડા, વડાઓ, વડા, વડાને, વડાઓ દ્વારા.

ગ્રામણ્યો ગ્રામણ્યામેવં સેનાનીપ્રમુખાઃ સુભૂઃ । સુભુવૌ ચ સ્વયમ્ભુવઃ સ્વયમ્ભુઞ્ચ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૩૫૧.

વડાઓ, વડાને, આમ, સેનાપતિ વડેના બધા, સુભૂ; બે સુભૂ, સ્વયંભુનો, સ્વયંભુ અને સ્વયંભુનો.

સ્વયમ્ભુવા સ્વયમ્ભુવિ એવં પ્રતિભુવાદયઃ । ખલપૂઃ ખલપ્વૌ શ્રેષ્ઠૌ ખલપ્વઞ્ચ ખલપ્વિ ચ ।। ૩૫૧.

સ્વયંભુનો, સ્વયંભુમાં, આમ, પ્રતિભુથી શરૂ થતા; ખલપૂઃ, બે ખલપ્વુ, શ્રેષ્ઠ, ખલપ્વ અને ખલપ્વિ.

એવં શરપૂમુખાઃ સ્યુઃ ક્રોષ્ટા ક્રોષ્ટાર ઈરિતાઃ । ક્રોષ્ટૂંશ્ચ કોષ્ટુશ્ચ કોષ્ટુના ક્રોષ્ટ્રા ક્રોષ્ટૂનાં કોષ્ટરીદૃશં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, શરપૂ વડેના બધા; ક્રોષ્ટા, ક્રોષ્ટાર કહેવામાં આવ્યા છે; ક્રોષ્ટૂન, કોષ્ટુ, કોષ્ટુ દ્વારા, ક્રોષ્ટ્રા, ક્રોષ્ટૂનના અને કોષ્ટરી જેવું.

પિતા પિતરૌ પિતરઃ હેપિતઃ પિતરૌ શુભૌ । પિતૄન્ પિતુઃ પિતુઃ પિત્રોઃ પિતૄણાં પિતરીદૃશં ।। ૩૫૧.

પિતા, બે પિતા, પિતાઓ, હે પિતા, બે શુભ પિતા; પિતૃઓ, પિતાનો, પિતાનો, બે પિતાનો, પિતૃઓનો અને પિતા જેવું.

એવં ભ્રાતા ચ જામાતૃમુખા નૄણાં નૃણાં તથા । કર્ત્તા કર્ત્તારૌ કર્ત્તૄશ્ચ કર્ત્તૄણાં કર્ત્તરીદૃશં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, ભાઈ અને જમાઈ વડેના, પુરુષોના, અને પુરુષોના; કરનાર, બે કરનાર, કરનારાઓ, કરનારાઓના અને કરનાર જેવું.

પિતૃવચ્ચૈવમુટ્ગાતા સ્વસા નપ્ત્રાદયઃ સ્મૃતાઃ । સુરાઃ સુરાયૌ સુરાયઃ નુરાયાઞ્ચ સુરાય્યપિ ।। ૩૫૧.

પિતૃ જેવું, ઉઠગાતા, બહેન, ભાણેજ અને બીજા ગણાય છે; દેવતાઓ, બે દેવતા, દેવતાઓ, દેવતાઓ અને સુરાય્ય પણ.

ગૌઃ ગાવૌ ગાઙ્ગા ગવા ચ ગોર્ગવોશ્ચ ગવાં ગવિ । એવ દ્યૌર્ગ્લૌશ્ચાપિ તથા સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ ।। ૩૫૧.

ગાય, બે ગાય, ગાંગા, ગાયો દ્વારા, ગાયોનો, ગાયોનો, ગાયમાં; એ જ રીતે, દ્યૌ અને ગ્લૌ, અને 'સ્વર'થી અંત થનારા પુરુષ નેતા.

સુવાક્ સુવાચૌ સુવાચા સુવાગ્ભ્યાઞ્ચ સુવાક્ષ્વપિ । એવં દિક્પ્રમુખાઃ પ્રાઙ્ચ પ્રાઞ્ચૌ પ્રાઞ્ચઞ્ચ ભો વ્રજ ।। ૩૫૧.

સુવાક, બે સુવાક, સુવાકા, બે સુવાક દ્વારા અને સુવાકમાં પણ; આમ, દિશા વડેના: પ્રાંચ, બે પ્રાંચ અને પ્રાંચ, હે જા.