અગ્નિપુરાણમ્

ગૌરી પુત્રવતી નીશ્ચ વધૂર્દ્દેવતયા ભુવા । તિસ્રો દ્વે કતિ વર્ષાભૂઃ સ્વસા માતા વરા ચ ગૌઃ ।। ૩૫૧.

ગૌરી, પુત્રવતી, નિશ, વધૂ, દેવતા, ભૂવા, તિસ્ર, બે, કેટલી, વર્ષાભૂ, સવસા, માતા, વરા અને ગૌ — આ ઉદાહરણ છે.

નૌર્વાક્ત્વક્ત્વક્પ્રાચ્યવાચીતિ તિરશ્ચી સમુદીચ્યપિ । શરદ્વિદ્યુત્ સરિદ્યોષિત્ અગ્નિવિત્ સસ્પદા દૃશત્ ।। ૩૫૧.

નૌ, વાક્ત્વક, પ્રાચ્યવાચ, તિરચ્છી, સમુદીચી, શરદ, વિદ્યુત, સરિત, યોષિત, અગ્નિવિત, સસ્પદા અને દૃશત — આ ઉદાહરણ છે.

યૈષા સા વેદવિત્સંવિત્ બહ્વી રાજ્ઞી ત્વયા મયા । સીમા પઞ્ચાદયો રાજી ધૂઃ પૂશ્ચૈવ દિશા ગિરા ।। ૩૫૧.

યૈષા, સાઉ, વેદવિત, સંવિત, બહુવી, રાજ્ઞી, ત્વયા, મયા, સીમા, પાંચ અને આગળના, રાજી, ધૂ, પૂ, દિશા અને ગિરા — આ ઉદાહરણ છે.

ચતસ્રો વિદુષી ચૈવ કેયં દિક્ દૃક્ ચ તાદૃશો । અસૌ સ્ત્રિયાં નાયકાશ્ચ નાયકાશ્ચ નપુંસકે ।। ૩૫૧.

ચતસ્ર, વિદુષી, કેયમ્, દિશા, દૃક, તાદૃશ, અસૌ — આ સ્ત્રીલિંગના ઉદાહરણ છે અને નપુંસકલિંગના પણ.

કુણ્ડં સર્વં સોમપઞ્ચ દધિ વારિ ખલપ્વથ । મધુ ત્રપુ કર્ત્તૃ ભક્તૃ અતિવક્તૃ પયઃ પુરઃ ।। ૩૫૧.

કુંડ, સર્વ, સોમ, દહીં, વારી, ખલપવથ, મધુ, ત્રપુ, કર્તૃ, ભક્તૃ, અતિવક્તૃ, પયઃ અને પુર — આ નપુંસકલિંગના ઉદાહરણ છે.

પ્રાક્પ્રત્યક્ ચ તિર્ય્યગુદક્ જગદ્ જાગ્રત્તથા સકૃત્ । સુસમ્પચ્ચ સુદણ્ડીહ અહઃ કિઞ્ચેદમિત્યપિ ।। ૩૫૧.

પૂર્વ, પશ્ચિમ અને આડેથી, પાણી, જગત, જાગૃત અવસ્થા, એકવાર, સારી રીતે રાંધેલું, યોગ્ય રીતે દંડિત, અહીંનો દિવસ અને આ — આવાં કેટલાક ઉદાહરણો છે.

ષટ્‌સર્પિઃ શ્રેયશ્ચત્વારિ અદોઽન્યે હીદૃશાઃ પરે । એતેબ્યઃ પ્રથમાદયશ્ચ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ ।। ૩૫૧.

છ પ્રકારનું ઘી, ચાર શ્રેષ્ઠ, બીજાં પણ આવા જ, અને બાકી અલગ પ્રકારના છે; એમાંથી મુખ્ય રૂપો થાય છે અને નામના મૂળ પરથી આગળનાં રૂપો બને છે.

ધાતુપ્રત્યયહીનં યત્સ્યાત્ પ્રાતિપદિકન્તુ તત્ । પ્રાતિપદિકાત્ સ્વલિઙ્ગાર્થવચને પ્રથમા ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જેમાં ધાતુ કે પ્રત્યય ન હોય, તેને નામનું મૂળ કહે છે; એ નામના મૂળમાંથી પોતાનાં લિંગ અને અર્થ બતાવવા માટે પ્રથમાં વિભક્તિ થાય છે.

સમ્બોધને ચ પ્રથમા ઉક્તે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ । કર્મ્મ યત્ ક્રિયતે તત્સ્યાત્ દ્વિતીયા કર્મણિ સ્મૃતા ।। ૩૫૧.

સંબોધનમાં અને પ્રથમાં વિભક્તિમાં, બંને કર્તા કે કર્મ માટે વપરાય છે; જે પર ક્રિયા થાય તેને કર્મ કહે છે અને કર્મ માટે બીજી વિભક્તિ જાણીતી છે.

ક્રિયતે યેન કરણં કર્ત્તા યશ્ચ કરોતિ સઃ । અનુક્તે તિઙ્‌કૃત્તદ્ધિતૈસ્તૃતીયા કરણે ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જે દ્વારા કામ થાય તે સાધન છે અને જે કરે તે કર્તા છે; જ્યારે સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે ક્રિયાપદ અને તદ્દિત પ્રત્યય સાથે તૃતીયા વિભક્તિ સાધન માટે થાય છે.

કારકે કર્ત્તરિ ચ સા સમ્પ્રદાને ચતુર્થ્યપિ । યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે સમ્પ્રદાનં તદીરિતં ।। ૩૫૧.

કર્મ અને કર્તા બંને અર્થમાં, પ્રાપ્તિકર્તા માટે ચતુર્થી વિભક્તિ થાય છે; જેને કશું આપવાનું હોય તેને પ્રાપ્તિકર્તા કહે છે.

અપાદાનં યતોઽપૈતિ આદત્તે ચ ભયં યતઃ । અપાદાને પઞ્ચમી સ્યાત્ સ્વસ્વામ્યાદૌ ચ ષષ્ઠ્યપિ ।। ૩૫૧.

જેથી કશું દૂર થાય, અથવા જ્યાંથી ભય મળે, તે અપાદાન કહેવાય; અપાદાન માટે પંચમી વિભક્તિ થાય છે અને માલિકી કે સંબંધ માટે છઠ્ઠી પણ થાય છે.

આધારો યોઽધિકરણં વિભક્તિસ્તત્ર સપ્તમી । એકાર્થે ચૈકવચનં દ્વ્યર્થે દ્વિવચનં ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જે સ્થાને આધાર હોય, ત્યાં સાતમી વિભક્તિ થાય છે; એક માટે એકવચન, બે માટે દ્વિવચન વપરાય છે.

બહુષુ બહુવચનં સિદ્ધરૂપાણ્યથો વદે । વૃક્ષઃ સૂર્ય્યોઽમબુવાહોઽર્ક હેરવે હેદ્વિજાતયઃ ।। ૩૫૧.

ઘણાં માટે બહુવચન વપરાય છે; હવે હું નિશ્ચિત રૂપો કહું છું: વૃક્ષ, સૂર્ય, અમબુવાહ, અર્ક, હેરવ, હે દ્વિજાતિઓ.

વિપ્રૌ ગજાન્મહેન્દ્રેણ યમાબ્યામનલૈઃ કૃતં । રામાય મુનિવર્ય્યાભ્યાં કેભ્યો ધર્મ્માત્ હરૌ રતિઃ ।। ૩૫૧.

વિપ્ર, હાથીઓ દ્વારા, મહેન્દ્ર, યમ, અનલ દ્વારા કરેલું; રામ માટે, શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દ્વારા, કોની પાસેથી, ધર્મમાંથી, હરિમાં આનંદ.

શરાબ્યાં પુસ્તકેભ્યશ્ચ અર્થસ્યેશ્વરયોર્ગતિઃ । બાલાનાં સજ્જને પ્રીતિર્હંસયોઃ કમલેષુ ચ ।। ૩૫૧.

બે તીરો દ્વારા, પુસ્તકોમાંથી, અર્થના સ્વામી તરફ ગમન; બાળકોની સજ્જન પ્રત્યે પ્રીતિ, હંસોની કમળમાં લાગણી.

એવં કામમહેશાદ્યાઃ શબ્દા જ્ઞેયાશ્ચ વૃક્ષવત્ । સર્વે વિશ્વે ચ સર્વસ્મૈ સર્વસ્માત્કતરો મતઃ ।। ૩૫૧.

આ રીતે, કામ, મહેશ વગેરે શબ્દો પણ વૃક્ષની જેમ સમજવા; સર્વે, વિશ્વ, સર્વને, સર્વમાંથી, કયો કયો માનવામાં આવે છે.

સર્વેષાં સ્વઞ્ચ વિશ્વસ્મિન્ શેષં રૂપઞ્ચ વૃક્ષવત્ । એવઞ્ચોભયકતરકતમાન્યતરાદયઃ ।। ૩૫૧.

બધાનો, પોતાનો, વિશ્વમાં, અને બાકી રૂપો પણ વૃક્ષની જેમ; એ જ રીતે, બંને, કોઈપણ એક, જે હોય તેવા રૂપો.

પૂર્વ્વે પૂર્વ્વાશ્ચ પૂર્વસ્મૈ પૂર્વસ્માત્ સુસમાગતઃ । પૂર્વ્વો બુદ્ધિશ્ચ પૂર્વસ્મિન્ શેષરૂપન્તુ સર્વવત્ ।। ૩૫૧.

પહેલાં, પહેલાંના, પહેલાને, પહેલામાંથી, સારી રીતે જોડાયેલા; પહેલો, પહેલામાં બુદ્ધિ અને બાકી રૂપો પણ સર્વના જેમ.

એવં પરવરાદ્યાશ્ચ દક્ષિણોત્તરકાન્તરાઃ । અપરર઼શ્ચાધરો નેમાઃ પ્રથમાઃ પ્રથમેઽર્કવત્ ।। ૩૫૧.

આ રીતે, પર, અવર વગેરે, દક્ષિણ, ઉત્તર, અંદરનાં; અપાર, અધર અને આ બધાં પ્રથમાં, પ્રથમમાં અર્કની જેમ.

એવં ચરમાયતયા અલ્પાર્દ્ધા નેમઆદયઃ । દ્વિતીયસ્મૈ દ્વિતીયાય દ્વિતીયસ્માત્ દ્વિતીયકાત્ ।। ૩૫૧.

એ જ રીતે, ચરમ અને એવા, અલ્પ, અર્ધ વગેરે; બીજાને, બીજામાં, બીજામાંથી, બીજાનું.

દ્વિતીયસ્મિન્ દ્વિતીયે ચ તૃતીયશ્ચ તથાઽર્ક્કવત્ । સોમપાઃ સોમપૌ જ્ઞેયૌસોમપાઃ સોમપાં બ્રજ ।। ૩૫૧.

બીજામાં, બીજામાં પણ, ત્રીજું પણ અર્કની જેમ; સોમપા, સોમપૌ સમજવા, સોમપા, સોમપાં તરફ જા.

કીલાલપૌ સોમપશ્ચ સોમપા સોમપે દદ । સોમપાભ્યાં સોમપાભ્યઃ સોમપઃ સોમપોઃ કુલં ।। ૩૫૧.

કીલાલપૌ, સોમપશ અને સોમપા, સોમપે આપ; બે સોમપા દ્વારા, સોમપા માટે, સોમપાનું, અને સોમપોહનું કુળ.

એવં કીલાલપાદ્યાઃ સ્યુ કવિરગ્નિસ્તથાઽરયઃ । હેકવે કવિમગ્ની તાન્ હરીન્ સાત્યકિના હૃતં ।। ૩૫૧.

આ રીતે કિલાલ અને બીજા, કવિ, અગ્નિ અને દુશ્મનો — એ બધા, હે વિદ્વાન, અગ્નિ એટલે કવિ અને એ ઘોડાઓ સાત્યકી લઈ ગયો.

રવિભ્યાં રવિભિર્દ્દેહિ વહ્નિયે યઃ સમાગતઃ । અગ્નેરગ્ન્યોસ્તથાગ્નીનાં કવૌ કવ્યોઃ કવિષ્વઽથ ।। ૩૫૧.

સૂર્યને, સૂર્યો સાથે, અગ્નિ, જે મળ્યો છે, તેને આપ; અગ્નિનો, બે અગ્નિનો, અગ્નિઓનો, કવિનો, બે કવિઓનો અને કવિઓનો પણ.

એવં સુસૃતિરભ્રાન્તિઃ સુકીર્ત્તિઃ સુધૃતિસ્તથા । સખા સખાયૌ સખાયઃ હેસખે વ્રજ સપ્તતિં ।। ૩૫૧.

આ રીતે, સારી રચના, ભ્રમ વિના, સારી પ્રતિષ્ઠા અને મજબૂત મન; મિત્ર, બે મિત્ર, મિત્રો — હે મિત્ર, સિત્તેર પાસે જા.

સખાયઞ્ચ સ ખાયૌ ચ સખીન્ સખ્યા ગતો દદ । સખ્યે સખ્યુશ્ચ સખ્યશ્ચ સખ્યોઃ શેષઃ કવેરિવ ।। ૩૫૧.

મિત્ર, બે મિત્ર અને મિત્રો, મિત્રતામાં જઈને આપ; મિત્રતા માટે, બે મિત્રનો અને મિત્રોનો, બેનો બાકી ભાગ કવિ જેવો છે.

પત્યા પત્યે ચ પત્યશ્ચ પત્યુઃ પત્યોસ્તથાઽગ્નિવત્ । દ્વૌ દ્વૌ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વિત્વાદ્યર્થે દ્વયોર્દ્વયોઃ ।। ૩૫૧.

પતિ, પતિને અને પતિઓ, પતિનો, બે પતિનો, અગ્નિ જેવો; બે, બેને, બે દ્વારા, દ્વિત્વના અર્થ માટે, બેનો, બેનો.

ત્રયસ્ત્રીંશ્ચ ત્રિભિસ્ત્રિભ્યસ્ત્રયાણાઞ્ચ ત્રિષુ ક્રમાત્ । કવિવત્ કતિકતીતિ શેષં વહુવચનં સ્મૃતમ્ ।। ૩૫૧.

ત્રણ, ત્રણને, ત્રણ દ્વારા, ત્રણના, અને ત્રણમાં, ક્રમ પ્રમાણે; કવિ જેવું, કેટલાય અને આવાં શબ્દોમાં, બાકી બહુવચન માનવું.