અગ્નિપુરાણમ્

તૃતીયઃ ખણ્ડપા વહ્નિઃ સખાપતિરહર્પતિઃ । પટુર્નીર્ગ્રામણીન્દ્રશ્ચ ખલબૂર્મ્મિત્રભૂઃ સ્વભૂઃ ।। ૩૫૧.

ત્રીજું ઉદાહરણ છે: ખંડપા, અગ્નિ, સખા, પતિ, અહર્પતિ, પટુ, નીર, ગ્રામણી, ઇન્દ્ર, ખલબૂર, મિત્રભૂ અને સ્વભૂ.

સુશ્રીઃ સુધીઃ પિતા ભ્રાતા ના કર્ત્તા ક્રોષ્ટુનપ્તૃકૌ । સુરા રા ગૌસ્તથા દ્યૌર્ગ્લૌઃ સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ ।। ૩૫૧.

સુશ્રી, સુધી, પિતા, ભ્રાતા, ના, કર્તા, ક્રોષ્ટુ, નપ્તૃ, સુર, રા, ગૌ, દ્યૌ, ગ્લૌઃ અને સ્વરાંત પુરુષના ઉદાહરણ છે.

સુવાક્ ત્વક્ પૃષત્ સમ્રાટ્ જન્મભાક્ ચ અવેદપિ । આપો મરુદ્ભવન્ દીવ્યન્ ભવાંશ્ચ મઘવાન્ પિવન્ ।। ૩૫૧.

સુવાક, ત્વક, પૃષત, સમ્રાટ, જન્મભાક, અવેદ, આપ, મરુત, ભવન, દિવ્ય, ભવાન, મઘવાન અને પિવન — આ બધા ઉદાહરણ છે.

ભગવાનઘવાનર્વ્વાન્વહ્નિમત્ સર્વ્વવિત્સુપૃત્ । સુસોમા કુણ્ડી રાજા ચ શ્વા યુવા મઘવા તથા ।। ૩૫૧.

ભગવાન, અઘવાન, અર્વાન, અગ્નિમત, સર્વવિદ, સુપૃત, સુસોમા, કુંડિ, રાજા, શ્વા, યુવા અને મઘવા — આ ઉદાહરણ છે.

પૂષા સુકર્મ્મા યજ્વા ચ સુવર્મ્મા ચ સુધર્મ્મણા । અર્ય્યમા વૃત્રહા પન્થાઃ સુકકુદાદિપઞ્ચ ચ ।। ૩૫૧.

પૂષા, સુકર્મા, યજ્વા, સુવર્મા, સુધર્મણા, અર્યમા, વૃત્રહા, પંથા અને સુકકુડથી શરૂ થતા પાંચ — આ ઉદાહરણ છે.

પ્રશાન્ સુતાંશ્ચ પઞ્ચાદ્યાઃ સુગીઃ સુરાઃ સુપૂરપિ । ચન્દ્રમાઃ સુવચાઃ શ્રેયાન્ વિદ્વાંશ્ચોશનસા સહ ।। ૩૫૧.

પ્રશાન, સુતા અને પહેલાના પાંચ, સુગી, સુર, સુપૂર, ચંદ્રમાઃ, સુવચાઃ, શ્રેયાન, વિદ્વાન અને ઉશનાસ સાથે — આ ઉદાહરણ છે.

પેચિવાન્ ગૌરવાનડ્‌વાન્ ગોધુઙ્‌મિત્રદ્રુહૌ શ્વલિટ્ । સ્ત્રિયાં જાયા જરા બાલા એડ઼કા સહો વૃદ્ધયા ।। ૩૫૧.

પેચિવાન, ગૌરવાન, અડવાન, ગોધુઙ, મિત્રદ્રુહ, શ્વલિટ; સ્ત્રીલિંગમાં: જાયા, જરા, બાલા, એરકા, સહો અને વૃદ્ધયા — આ ઉદાહરણ છે.

ક્ષાત્રિયા બહુરાજા ચ બહુદા માઽથ બાલિકા । માયા કૌમુદગન્ધા ચ સર્વ્વા પૂર્વ્વા સહાન્યયા ।। ૩૫૧.

ક્ષાત્રિયા, બહુરાજા, બહુદા, મા, બાલિકા, માયા, કૌમુદગંધા — આ બધું અને અન્ય સ્ત્રીલિંગના ઉદાહરણ છે.

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ બુદ્ધિઃ સ્ત્રો શ્રોર્ન્નદી સુધીઃ । ભવન્તી ચૈવ દીવ્યન્તી ભાતી ભાન્તી ચ યાન્ત્યપિ ।। ૩૫૧.

બીજું અને ત્રીજું ઉદાહરણ છે: બુદ્ધિ, સ્ત્રો, શ્રોણી, નદી, સુધી, ભવંતી, દિવ્યંતી, ભાતી, ભાંતી અને યાંતી.

શ્રૃણ્વતી તુદતી કર્ત્રી તુદન્તી કુર્વતી મહી । રુન્ધતી ક્રીડ઼તી દાન્તી પાલયન્તી સુરાણ્યપિ ।। ૩૫૧.

શૃણ્વતી, તુદતી, કર્ત્રી, તુદંતી, કુર્વતી, મહી, રુંધતી, ક્રીડતી, દાંતી, પાલયંતી અને સુરાણી — આ ઉદાહરણ છે.

ગૌરી પુત્રવતી નીશ્ચ વધૂર્દ્દેવતયા ભુવા । તિસ્રો દ્વે કતિ વર્ષાભૂઃ સ્વસા માતા વરા ચ ગૌઃ ।। ૩૫૧.

ગૌરી, પુત્રવતી, નિશ, વધૂ, દેવતા, ભૂવા, તિસ્ર, બે, કેટલી, વર્ષાભૂ, સવસા, માતા, વરા અને ગૌ — આ ઉદાહરણ છે.

નૌર્વાક્ત્વક્ત્વક્પ્રાચ્યવાચીતિ તિરશ્ચી સમુદીચ્યપિ । શરદ્વિદ્યુત્ સરિદ્યોષિત્ અગ્નિવિત્ સસ્પદા દૃશત્ ।। ૩૫૧.

નૌ, વાક્ત્વક, પ્રાચ્યવાચ, તિરચ્છી, સમુદીચી, શરદ, વિદ્યુત, સરિત, યોષિત, અગ્નિવિત, સસ્પદા અને દૃશત — આ ઉદાહરણ છે.

યૈષા સા વેદવિત્સંવિત્ બહ્વી રાજ્ઞી ત્વયા મયા । સીમા પઞ્ચાદયો રાજી ધૂઃ પૂશ્ચૈવ દિશા ગિરા ।। ૩૫૧.

યૈષા, સાઉ, વેદવિત, સંવિત, બહુવી, રાજ્ઞી, ત્વયા, મયા, સીમા, પાંચ અને આગળના, રાજી, ધૂ, પૂ, દિશા અને ગિરા — આ ઉદાહરણ છે.

ચતસ્રો વિદુષી ચૈવ કેયં દિક્ દૃક્ ચ તાદૃશો । અસૌ સ્ત્રિયાં નાયકાશ્ચ નાયકાશ્ચ નપુંસકે ।। ૩૫૧.

ચતસ્ર, વિદુષી, કેયમ્, દિશા, દૃક, તાદૃશ, અસૌ — આ સ્ત્રીલિંગના ઉદાહરણ છે અને નપુંસકલિંગના પણ.

કુણ્ડં સર્વં સોમપઞ્ચ દધિ વારિ ખલપ્વથ । મધુ ત્રપુ કર્ત્તૃ ભક્તૃ અતિવક્તૃ પયઃ પુરઃ ।। ૩૫૧.

કુંડ, સર્વ, સોમ, દહીં, વારી, ખલપવથ, મધુ, ત્રપુ, કર્તૃ, ભક્તૃ, અતિવક્તૃ, પયઃ અને પુર — આ નપુંસકલિંગના ઉદાહરણ છે.

પ્રાક્પ્રત્યક્ ચ તિર્ય્યગુદક્ જગદ્ જાગ્રત્તથા સકૃત્ । સુસમ્પચ્ચ સુદણ્ડીહ અહઃ કિઞ્ચેદમિત્યપિ ।। ૩૫૧.

પૂર્વ, પશ્ચિમ અને આડેથી, પાણી, જગત, જાગૃત અવસ્થા, એકવાર, સારી રીતે રાંધેલું, યોગ્ય રીતે દંડિત, અહીંનો દિવસ અને આ — આવાં કેટલાક ઉદાહરણો છે.

ષટ્‌સર્પિઃ શ્રેયશ્ચત્વારિ અદોઽન્યે હીદૃશાઃ પરે । એતેબ્યઃ પ્રથમાદયશ્ચ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ ।। ૩૫૧.

છ પ્રકારનું ઘી, ચાર શ્રેષ્ઠ, બીજાં પણ આવા જ, અને બાકી અલગ પ્રકારના છે; એમાંથી મુખ્ય રૂપો થાય છે અને નામના મૂળ પરથી આગળનાં રૂપો બને છે.

ધાતુપ્રત્યયહીનં યત્સ્યાત્ પ્રાતિપદિકન્તુ તત્ । પ્રાતિપદિકાત્ સ્વલિઙ્ગાર્થવચને પ્રથમા ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જેમાં ધાતુ કે પ્રત્યય ન હોય, તેને નામનું મૂળ કહે છે; એ નામના મૂળમાંથી પોતાનાં લિંગ અને અર્થ બતાવવા માટે પ્રથમાં વિભક્તિ થાય છે.

સમ્બોધને ચ પ્રથમા ઉક્તે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ । કર્મ્મ યત્ ક્રિયતે તત્સ્યાત્ દ્વિતીયા કર્મણિ સ્મૃતા ।। ૩૫૧.

સંબોધનમાં અને પ્રથમાં વિભક્તિમાં, બંને કર્તા કે કર્મ માટે વપરાય છે; જે પર ક્રિયા થાય તેને કર્મ કહે છે અને કર્મ માટે બીજી વિભક્તિ જાણીતી છે.

ક્રિયતે યેન કરણં કર્ત્તા યશ્ચ કરોતિ સઃ । અનુક્તે તિઙ્‌કૃત્તદ્ધિતૈસ્તૃતીયા કરણે ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જે દ્વારા કામ થાય તે સાધન છે અને જે કરે તે કર્તા છે; જ્યારે સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે ક્રિયાપદ અને તદ્દિત પ્રત્યય સાથે તૃતીયા વિભક્તિ સાધન માટે થાય છે.

કારકે કર્ત્તરિ ચ સા સમ્પ્રદાને ચતુર્થ્યપિ । યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે સમ્પ્રદાનં તદીરિતં ।। ૩૫૧.

કર્મ અને કર્તા બંને અર્થમાં, પ્રાપ્તિકર્તા માટે ચતુર્થી વિભક્તિ થાય છે; જેને કશું આપવાનું હોય તેને પ્રાપ્તિકર્તા કહે છે.

અપાદાનં યતોઽપૈતિ આદત્તે ચ ભયં યતઃ । અપાદાને પઞ્ચમી સ્યાત્ સ્વસ્વામ્યાદૌ ચ ષષ્ઠ્યપિ ।। ૩૫૧.

જેથી કશું દૂર થાય, અથવા જ્યાંથી ભય મળે, તે અપાદાન કહેવાય; અપાદાન માટે પંચમી વિભક્તિ થાય છે અને માલિકી કે સંબંધ માટે છઠ્ઠી પણ થાય છે.

આધારો યોઽધિકરણં વિભક્તિસ્તત્ર સપ્તમી । એકાર્થે ચૈકવચનં દ્વ્યર્થે દ્વિવચનં ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જે સ્થાને આધાર હોય, ત્યાં સાતમી વિભક્તિ થાય છે; એક માટે એકવચન, બે માટે દ્વિવચન વપરાય છે.

બહુષુ બહુવચનં સિદ્ધરૂપાણ્યથો વદે । વૃક્ષઃ સૂર્ય્યોઽમબુવાહોઽર્ક હેરવે હેદ્વિજાતયઃ ।। ૩૫૧.

ઘણાં માટે બહુવચન વપરાય છે; હવે હું નિશ્ચિત રૂપો કહું છું: વૃક્ષ, સૂર્ય, અમબુવાહ, અર્ક, હેરવ, હે દ્વિજાતિઓ.

વિપ્રૌ ગજાન્મહેન્દ્રેણ યમાબ્યામનલૈઃ કૃતં । રામાય મુનિવર્ય્યાભ્યાં કેભ્યો ધર્મ્માત્ હરૌ રતિઃ ।। ૩૫૧.

વિપ્ર, હાથીઓ દ્વારા, મહેન્દ્ર, યમ, અનલ દ્વારા કરેલું; રામ માટે, શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દ્વારા, કોની પાસેથી, ધર્મમાંથી, હરિમાં આનંદ.

શરાબ્યાં પુસ્તકેભ્યશ્ચ અર્થસ્યેશ્વરયોર્ગતિઃ । બાલાનાં સજ્જને પ્રીતિર્હંસયોઃ કમલેષુ ચ ।। ૩૫૧.

બે તીરો દ્વારા, પુસ્તકોમાંથી, અર્થના સ્વામી તરફ ગમન; બાળકોની સજ્જન પ્રત્યે પ્રીતિ, હંસોની કમળમાં લાગણી.

એવં કામમહેશાદ્યાઃ શબ્દા જ્ઞેયાશ્ચ વૃક્ષવત્ । સર્વે વિશ્વે ચ સર્વસ્મૈ સર્વસ્માત્કતરો મતઃ ।। ૩૫૧.

આ રીતે, કામ, મહેશ વગેરે શબ્દો પણ વૃક્ષની જેમ સમજવા; સર્વે, વિશ્વ, સર્વને, સર્વમાંથી, કયો કયો માનવામાં આવે છે.

સર્વેષાં સ્વઞ્ચ વિશ્વસ્મિન્ શેષં રૂપઞ્ચ વૃક્ષવત્ । એવઞ્ચોભયકતરકતમાન્યતરાદયઃ ।। ૩૫૧.

બધાનો, પોતાનો, વિશ્વમાં, અને બાકી રૂપો પણ વૃક્ષની જેમ; એ જ રીતે, બંને, કોઈપણ એક, જે હોય તેવા રૂપો.

પૂર્વ્વે પૂર્વ્વાશ્ચ પૂર્વસ્મૈ પૂર્વસ્માત્ સુસમાગતઃ । પૂર્વ્વો બુદ્ધિશ્ચ પૂર્વસ્મિન્ શેષરૂપન્તુ સર્વવત્ ।। ૩૫૧.

પહેલાં, પહેલાંના, પહેલાને, પહેલામાંથી, સારી રીતે જોડાયેલા; પહેલો, પહેલામાં બુદ્ધિ અને બાકી રૂપો પણ સર્વના જેમ.