અગ્નિપુરાણમ્

ભવાઞ્છેતે ભવાઞ્ચ્‌શેતે ભવાઞ્‌શેતે ભવાણ્ડીનઃ । ત્વમ્ભર્ત્તા ત્વઙ્કરોષ્યાદિઃ સન્ધિર્જ્ઞયો વિસર્ગજઃ ।। ૩૫૦.

ભવાંછેતે, ભવાંચ્છેતે, ભવાંશેતે, ભવાણ્ડીન; તું ભર્તા છે, તું કરનાર છે, વગેરે; સંધિ વિસર્ગથી જ્ઞાત થાય છે.

કશ્છિન્દ્યાત્ કશ્ચરેત્ કષ્ટઃ કષ્ઠઃ કસ્થશ્ચ કશ્ચલેત્ । ક ખનેત્ ક કરોતિ સ્મ ક " પઠેત્ " ફલેત વા ।। ૩૫૦.

કોઈ કાપે, કોઈ કરે, કષ્ટ, કષ્ઠ, કસ્થ, કોઈ ચાલે; કોઈ ખોદે, કોઈ કરે, કોઈ પાઠ કરે, અથવા ફળ આપે.

કશ્શ્વશુરઃ કઃ શ્વશુરઃ કસ્સાવરઃ કઃ સાવરઃ । કઃ ફલેત કઃ શયિતા કોઽત્ર યોધઃ ક ઉત્તમઃ ।। ૩૫૦.

કશ્શ્વશુર, કઃ શ્વશુર, કસ્સાવર, કઃ સાવર; કોણ ફળ આપે, કોણ સુવે, અહીં યોધા કોણ, શ્રેષ્ઠ કોણ.

દેવા એતે ભો ઇહ સોદરા યાન્તિ ભગો વ્રજ । સુપૂઃ સુદૂરાત્રિરત્ર વાયુર્યાતિ પુનર્ન હિ ।। ૩૫૦.

આ દેવતાઓ છે, હે મિત્ર, અહીં ભાઈઓ જાય છે, ભાગ્ય જાય છે, આગળ વધ; સુપૂઃ, સુદૂરાત્રિ, અહીં વાયુ જાય છે, પણ પાછો આવતો નથી.

પુનરેતિ સ યાતીહ એષ યાતિ ક ઈશ્વરઃ । જ્યોતીરૂપં તવચ્છત્રં મ્લેચ્છધીશ્છિદ્રમચ્છિદત્ ।। ૩૫૦.

પાછો આવે છે, અહીં જાય છે, આ જાય છે, કોણ ઈશ્વર છે; તારો છત્ર પ્રકાશરૂપ છે, વિદેશી રાજાએ છિદ્ર પાડી દીધું.

સ્કન્દ ઉવાચ વિભક્તિસિદ્ધરૂપઞ્ચ કાત્યાયન વદામિ તે । દ્વે વિભક્તી સુપ્તિઙશ્ચ સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ ।। ૩૫૧.

સ્કંદે કહ્યું: હે કાત્યાયન, હવે હું તને વિભક્તિનું સ્વરૂપ કહું છું; બે પ્રકારની વિભક્તિ છે, સુપ્તિઙ અને સુપ, અને સાત વિભક્તિઓ છે.

સુ ઔજસિતિ પ્રથમા અમૌટ્‌શસો દ્વિતીયા । ટાભ્યાં બિસિતિ તૃતીયા ઙભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થ્યપિ ।। ૩૫૧.

સુ, ઔજસ, ઇતિ પ્રથમ વિભક્તિ છે; અમૌટ્શસો બીજી છે; ટાભ્યામ્, બિસિતી ત્રીજી છે; ઙભ્યામ્, ભ્યસ પણ ચોથી છે.

ઙસિભ્યાંભ્યસઃ પઞ્ચમી સ્યાત્ઙસોસામિતિ ષષ્ઠ્યપિ । ઙિઓસ્તુબિતિ સપ્તમી સ્યાત્ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ ।। ૩૫૧.

ઙસ અને ભ્યસથી પંચમી, ઙસ અને આમથી છઠ્ઠી, ઙિ અને સુથી સપ્તમી બને છે. આ બધા પ્રાતિપદિક પછી આવે છે.

દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં હ્યજન્તઞ્ચ હલન્તકં । પ્રત્યેકં ત્રિવિધં તત્ સ્યાત્ પુમાંસ્ત્રી ચ નપુંસકં ।। ૩૫૧.

પ્રાતિપદિક બે પ્રકારનું હોય છે: એક સ્વરાંત અને બીજું વ્યંજનાંત. આ બંનેમાં પુલિંગ, સ્ત્રીલિંગ અને નપુંસકલિંગ એમ ત્રણ પ્રકાર થાય છે.

દર્શ્યન્તે નાયકાસ્તેષામનુક્તાનાઞ્ચ વીર્ય્યતઃ । વૃક્ષઃ સર્વ્વોઽથ પૂર્વ્વશ્ચ પ્રથમશ્ચ દ્વિતીયકઃ ।। ૩૫૧.

આમાંથી મુખ્ય ઉદાહરણો, અને જેનું સ્પષ્ટ રૂપ નથી કહ્યું, તે પણ તેમની શક્તિ પ્રમાણે બતાવવામાં આવ્યા છે: વૃક્ષ, સર્વ, પૂર્વ, પ્રથમ અને દ્વિતીય.

તૃતીયઃ ખણ્ડપા વહ્નિઃ સખાપતિરહર્પતિઃ । પટુર્નીર્ગ્રામણીન્દ્રશ્ચ ખલબૂર્મ્મિત્રભૂઃ સ્વભૂઃ ।। ૩૫૧.

ત્રીજું ઉદાહરણ છે: ખંડપા, અગ્નિ, સખા, પતિ, અહર્પતિ, પટુ, નીર, ગ્રામણી, ઇન્દ્ર, ખલબૂર, મિત્રભૂ અને સ્વભૂ.

સુશ્રીઃ સુધીઃ પિતા ભ્રાતા ના કર્ત્તા ક્રોષ્ટુનપ્તૃકૌ । સુરા રા ગૌસ્તથા દ્યૌર્ગ્લૌઃ સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ ।। ૩૫૧.

સુશ્રી, સુધી, પિતા, ભ્રાતા, ના, કર્તા, ક્રોષ્ટુ, નપ્તૃ, સુર, રા, ગૌ, દ્યૌ, ગ્લૌઃ અને સ્વરાંત પુરુષના ઉદાહરણ છે.

સુવાક્ ત્વક્ પૃષત્ સમ્રાટ્ જન્મભાક્ ચ અવેદપિ । આપો મરુદ્ભવન્ દીવ્યન્ ભવાંશ્ચ મઘવાન્ પિવન્ ।। ૩૫૧.

સુવાક, ત્વક, પૃષત, સમ્રાટ, જન્મભાક, અવેદ, આપ, મરુત, ભવન, દિવ્ય, ભવાન, મઘવાન અને પિવન — આ બધા ઉદાહરણ છે.

ભગવાનઘવાનર્વ્વાન્વહ્નિમત્ સર્વ્વવિત્સુપૃત્ । સુસોમા કુણ્ડી રાજા ચ શ્વા યુવા મઘવા તથા ।। ૩૫૧.

ભગવાન, અઘવાન, અર્વાન, અગ્નિમત, સર્વવિદ, સુપૃત, સુસોમા, કુંડિ, રાજા, શ્વા, યુવા અને મઘવા — આ ઉદાહરણ છે.

પૂષા સુકર્મ્મા યજ્વા ચ સુવર્મ્મા ચ સુધર્મ્મણા । અર્ય્યમા વૃત્રહા પન્થાઃ સુકકુદાદિપઞ્ચ ચ ।। ૩૫૧.

પૂષા, સુકર્મા, યજ્વા, સુવર્મા, સુધર્મણા, અર્યમા, વૃત્રહા, પંથા અને સુકકુડથી શરૂ થતા પાંચ — આ ઉદાહરણ છે.

પ્રશાન્ સુતાંશ્ચ પઞ્ચાદ્યાઃ સુગીઃ સુરાઃ સુપૂરપિ । ચન્દ્રમાઃ સુવચાઃ શ્રેયાન્ વિદ્વાંશ્ચોશનસા સહ ।। ૩૫૧.

પ્રશાન, સુતા અને પહેલાના પાંચ, સુગી, સુર, સુપૂર, ચંદ્રમાઃ, સુવચાઃ, શ્રેયાન, વિદ્વાન અને ઉશનાસ સાથે — આ ઉદાહરણ છે.

પેચિવાન્ ગૌરવાનડ્‌વાન્ ગોધુઙ્‌મિત્રદ્રુહૌ શ્વલિટ્ । સ્ત્રિયાં જાયા જરા બાલા એડ઼કા સહો વૃદ્ધયા ।। ૩૫૧.

પેચિવાન, ગૌરવાન, અડવાન, ગોધુઙ, મિત્રદ્રુહ, શ્વલિટ; સ્ત્રીલિંગમાં: જાયા, જરા, બાલા, એરકા, સહો અને વૃદ્ધયા — આ ઉદાહરણ છે.

ક્ષાત્રિયા બહુરાજા ચ બહુદા માઽથ બાલિકા । માયા કૌમુદગન્ધા ચ સર્વ્વા પૂર્વ્વા સહાન્યયા ।। ૩૫૧.

ક્ષાત્રિયા, બહુરાજા, બહુદા, મા, બાલિકા, માયા, કૌમુદગંધા — આ બધું અને અન્ય સ્ત્રીલિંગના ઉદાહરણ છે.

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ બુદ્ધિઃ સ્ત્રો શ્રોર્ન્નદી સુધીઃ । ભવન્તી ચૈવ દીવ્યન્તી ભાતી ભાન્તી ચ યાન્ત્યપિ ।। ૩૫૧.

બીજું અને ત્રીજું ઉદાહરણ છે: બુદ્ધિ, સ્ત્રો, શ્રોણી, નદી, સુધી, ભવંતી, દિવ્યંતી, ભાતી, ભાંતી અને યાંતી.

શ્રૃણ્વતી તુદતી કર્ત્રી તુદન્તી કુર્વતી મહી । રુન્ધતી ક્રીડ઼તી દાન્તી પાલયન્તી સુરાણ્યપિ ।। ૩૫૧.

શૃણ્વતી, તુદતી, કર્ત્રી, તુદંતી, કુર્વતી, મહી, રુંધતી, ક્રીડતી, દાંતી, પાલયંતી અને સુરાણી — આ ઉદાહરણ છે.

ગૌરી પુત્રવતી નીશ્ચ વધૂર્દ્દેવતયા ભુવા । તિસ્રો દ્વે કતિ વર્ષાભૂઃ સ્વસા માતા વરા ચ ગૌઃ ।। ૩૫૧.

ગૌરી, પુત્રવતી, નિશ, વધૂ, દેવતા, ભૂવા, તિસ્ર, બે, કેટલી, વર્ષાભૂ, સવસા, માતા, વરા અને ગૌ — આ ઉદાહરણ છે.

નૌર્વાક્ત્વક્ત્વક્પ્રાચ્યવાચીતિ તિરશ્ચી સમુદીચ્યપિ । શરદ્વિદ્યુત્ સરિદ્યોષિત્ અગ્નિવિત્ સસ્પદા દૃશત્ ।। ૩૫૧.

નૌ, વાક્ત્વક, પ્રાચ્યવાચ, તિરચ્છી, સમુદીચી, શરદ, વિદ્યુત, સરિત, યોષિત, અગ્નિવિત, સસ્પદા અને દૃશત — આ ઉદાહરણ છે.

યૈષા સા વેદવિત્સંવિત્ બહ્વી રાજ્ઞી ત્વયા મયા । સીમા પઞ્ચાદયો રાજી ધૂઃ પૂશ્ચૈવ દિશા ગિરા ।। ૩૫૧.

યૈષા, સાઉ, વેદવિત, સંવિત, બહુવી, રાજ્ઞી, ત્વયા, મયા, સીમા, પાંચ અને આગળના, રાજી, ધૂ, પૂ, દિશા અને ગિરા — આ ઉદાહરણ છે.

ચતસ્રો વિદુષી ચૈવ કેયં દિક્ દૃક્ ચ તાદૃશો । અસૌ સ્ત્રિયાં નાયકાશ્ચ નાયકાશ્ચ નપુંસકે ।। ૩૫૧.

ચતસ્ર, વિદુષી, કેયમ્, દિશા, દૃક, તાદૃશ, અસૌ — આ સ્ત્રીલિંગના ઉદાહરણ છે અને નપુંસકલિંગના પણ.

કુણ્ડં સર્વં સોમપઞ્ચ દધિ વારિ ખલપ્વથ । મધુ ત્રપુ કર્ત્તૃ ભક્તૃ અતિવક્તૃ પયઃ પુરઃ ।। ૩૫૧.

કુંડ, સર્વ, સોમ, દહીં, વારી, ખલપવથ, મધુ, ત્રપુ, કર્તૃ, ભક્તૃ, અતિવક્તૃ, પયઃ અને પુર — આ નપુંસકલિંગના ઉદાહરણ છે.

પ્રાક્પ્રત્યક્ ચ તિર્ય્યગુદક્ જગદ્ જાગ્રત્તથા સકૃત્ । સુસમ્પચ્ચ સુદણ્ડીહ અહઃ કિઞ્ચેદમિત્યપિ ।। ૩૫૧.

પૂર્વ, પશ્ચિમ અને આડેથી, પાણી, જગત, જાગૃત અવસ્થા, એકવાર, સારી રીતે રાંધેલું, યોગ્ય રીતે દંડિત, અહીંનો દિવસ અને આ — આવાં કેટલાક ઉદાહરણો છે.

ષટ્‌સર્પિઃ શ્રેયશ્ચત્વારિ અદોઽન્યે હીદૃશાઃ પરે । એતેબ્યઃ પ્રથમાદયશ્ચ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ ।। ૩૫૧.

છ પ્રકારનું ઘી, ચાર શ્રેષ્ઠ, બીજાં પણ આવા જ, અને બાકી અલગ પ્રકારના છે; એમાંથી મુખ્ય રૂપો થાય છે અને નામના મૂળ પરથી આગળનાં રૂપો બને છે.

ધાતુપ્રત્યયહીનં યત્સ્યાત્ પ્રાતિપદિકન્તુ તત્ । પ્રાતિપદિકાત્ સ્વલિઙ્ગાર્થવચને પ્રથમા ભવેત્ ।। ૩૫૧.

જેમાં ધાતુ કે પ્રત્યય ન હોય, તેને નામનું મૂળ કહે છે; એ નામના મૂળમાંથી પોતાનાં લિંગ અને અર્થ બતાવવા માટે પ્રથમાં વિભક્તિ થાય છે.

સમ્બોધને ચ પ્રથમા ઉક્તે કર્મ્મણિ કર્ત્તરિ । કર્મ્મ યત્ ક્રિયતે તત્સ્યાત્ દ્વિતીયા કર્મણિ સ્મૃતા ।। ૩૫૧.

સંબોધનમાં અને પ્રથમાં વિભક્તિમાં, બંને કર્તા કે કર્મ માટે વપરાય છે; જે પર ક્રિયા થાય તેને કર્મ કહે છે અને કર્મ માટે બીજી વિભક્તિ જાણીતી છે.