અગ્નિપુરાણમ્

મન્ત્રાઃ પૃથક્ પૃથગ્વા સ્યુર્દ્વિરેફદ્વિર્મુખાક્ષિણઃ । કાત્યાયનં સ્કન્દ આહ યત્તદ્વ્યાકરણં વદે ।। ૩૪૮.

દરેક મંત્ર અલગ અલગ હોય છે, કેટલાકમાં દ્વિ-ર અથવા દ્વિ-વ હોય છે, કેટલાક 'ક'થી શરૂ થાય છે કે અંતે આવે છે; કાત્યાયન અને સ્કંદ જે સમજાવ્યું છે, એ વ્યાકરણ હું હવે કહું છું.

સ્કન્દ ઉવાચ વક્ષ્યે વ્યાકરણં સારં સિદ્ધશબ્દસ્વરૂપકમ્ । કાત્યાયનવિબોધાય બાલાનાં બોધનાય ચ ।। ૩૪૯.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું વ્યાકરણનું સાર, સિદ્ધ શબ્દોનું સ્વરૂપ, કાત્યાયનને સમજાવવા અને બાળકોને શીખવાડવા માટે સમજાવું છું.

સ્કન્દ ઉવાચ વક્ષ્યે સન્ધિસિદ્ધરૂપં સ્વરસન્ધિમથાદિતઃ । દણ્ડાગ્રં સાગતા દધીદં નદીહતે મધૂદકં ।। ૩૫૦.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું સંધિનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમાં સ્વર સંધિથી શરૂઆત થાય છે; દંડાગ્ર, સાગત, દધીદં, નદીહતે, મધૂદક એમ ઉદાહરણ આપું છું.

પિતૄષભઃ લૄકારશ્ચ તવેદં સકલોદકં । અર્દ્ધર્ચ્ચોઽયં તવલ્કારઃ સૈષા સૈન્દ્રી તવૌદનમ્ ।। ૩૫૦.

પિતૃષભ, ળૃકાર અને આ બધું જળ તારો છે; આ અર્ધશ્લોક છે, તવાલકાર, આ સૈંદ્રી, અને તારો અન્ન છે.

શટ્ટૌઘોઽભવદિત્યેવં વ્યસુધીર્વસ્વલઙ્કૃતં । પિત્રર્થોપવનં દાત્રી નાયકો લાવકો નયઃ ।। ૩૫૦.

શટ્ટૌઘ એમ થયો, વ્યસુધીર, વસ્વલંકૃત; પિતૃઓ માટે ઉપવન, દાત્રી, નાયક, લાવક, અને નય છે.

તઇહ તયિહેત્યાદિ તેઽત્ર યોત્ર જલેઽકજં । પ્રકૃતિર્નો અહો એહિ અ અવેહિ ઇ ઇન્દ્રકં ।। ૩૫૦.

તૈહ, તયિહ અને એ જેવા; તે અહીં, યોત્ર, જળે, અકજ; પ્રકૃતિર, નો, અહો, એહી, અ, અવેહિ, ઇ, ઇન્દ્રક એમ છે.

ઉ ઉત્તિષ્ઠ કવી એતૌ વાયૂ એતૌ વને ઇમે । અમી એતે યજ્ઞભૂતે એહિ દેવ ઇમન્નય ।। ૩૫૦.

ઉ, ઊઠો કવિઓ; એતૌ વાયુ છે; એતૌ વનમાં છે, આ છે; આ યજ્ઞરૂપ છે; આવો દેવ, આ લાવો.

વક્ષ્યે સન્ધિ વ્યઞ્જાનાનાં વાગ્યતોઽજેકમાતૃકઃ । ષડેતે તદિમે વાદિવાઙ્‌નીતિઃ ષણ્મુખાદિકમ્ ।। ૩૫૦.

હવે હું વ્યંજન સંધિ સમજાવું છું, એક માતાથી વાણીની ઉત્પત્તિ; આ છ અને તે, વાણીના નિયમો, અને શણ્મુખથી શરૂ થાય છે.

વાઙ્‌મનસં વાગ્‌ભાવાદિર્વાક્ શ્લક્ષ્ણં તચ્છરીરકં । તલ્લુનાતિ તચ્ચરેચ્ચ ક્રુઙ્‌ઙાસ્તે સુગણ્ણિહ ।। ૩૫૦.

વાણી અને મન, વાણીની ઉત્પત્તિ, વાણી સૌમ્ય છે, તેનું શરીર છે; તે કાપે છે, તે ચાલે છે, ક્રુઙ્ઙાસ્તે, સુગણ્નિહા.

ભવાંશ્ચરન્ ભવાંશ્છાત્રો ભવાંષ્ટીકા ભવાંષ્ઠકઃ । ભવાંસ્તીર્થં ભવાંસ્થેયાત્ ભવાંલ્લેખા ભવાઞ્જયઃ ।। ૩૫૦.

ભવાંશ્ચરન, ભવાંશ્છાત્રો, ભવાંષ્ટિકા, ભવાંષ્ઠક; ભવાંસ્તીર્થ, ભવાંસ્થેયાત, ભવાંલેખા, ભવાંજય.

ભવાઞ્છેતે ભવાઞ્ચ્‌શેતે ભવાઞ્‌શેતે ભવાણ્ડીનઃ । ત્વમ્ભર્ત્તા ત્વઙ્કરોષ્યાદિઃ સન્ધિર્જ્ઞયો વિસર્ગજઃ ।। ૩૫૦.

ભવાંછેતે, ભવાંચ્છેતે, ભવાંશેતે, ભવાણ્ડીન; તું ભર્તા છે, તું કરનાર છે, વગેરે; સંધિ વિસર્ગથી જ્ઞાત થાય છે.

કશ્છિન્દ્યાત્ કશ્ચરેત્ કષ્ટઃ કષ્ઠઃ કસ્થશ્ચ કશ્ચલેત્ । ક ખનેત્ ક કરોતિ સ્મ ક " પઠેત્ " ફલેત વા ।। ૩૫૦.

કોઈ કાપે, કોઈ કરે, કષ્ટ, કષ્ઠ, કસ્થ, કોઈ ચાલે; કોઈ ખોદે, કોઈ કરે, કોઈ પાઠ કરે, અથવા ફળ આપે.

કશ્શ્વશુરઃ કઃ શ્વશુરઃ કસ્સાવરઃ કઃ સાવરઃ । કઃ ફલેત કઃ શયિતા કોઽત્ર યોધઃ ક ઉત્તમઃ ।। ૩૫૦.

કશ્શ્વશુર, કઃ શ્વશુર, કસ્સાવર, કઃ સાવર; કોણ ફળ આપે, કોણ સુવે, અહીં યોધા કોણ, શ્રેષ્ઠ કોણ.

દેવા એતે ભો ઇહ સોદરા યાન્તિ ભગો વ્રજ । સુપૂઃ સુદૂરાત્રિરત્ર વાયુર્યાતિ પુનર્ન હિ ।। ૩૫૦.

આ દેવતાઓ છે, હે મિત્ર, અહીં ભાઈઓ જાય છે, ભાગ્ય જાય છે, આગળ વધ; સુપૂઃ, સુદૂરાત્રિ, અહીં વાયુ જાય છે, પણ પાછો આવતો નથી.

પુનરેતિ સ યાતીહ એષ યાતિ ક ઈશ્વરઃ । જ્યોતીરૂપં તવચ્છત્રં મ્લેચ્છધીશ્છિદ્રમચ્છિદત્ ।। ૩૫૦.

પાછો આવે છે, અહીં જાય છે, આ જાય છે, કોણ ઈશ્વર છે; તારો છત્ર પ્રકાશરૂપ છે, વિદેશી રાજાએ છિદ્ર પાડી દીધું.

સ્કન્દ ઉવાચ વિભક્તિસિદ્ધરૂપઞ્ચ કાત્યાયન વદામિ તે । દ્વે વિભક્તી સુપ્તિઙશ્ચ સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ ।। ૩૫૧.

સ્કંદે કહ્યું: હે કાત્યાયન, હવે હું તને વિભક્તિનું સ્વરૂપ કહું છું; બે પ્રકારની વિભક્તિ છે, સુપ્તિઙ અને સુપ, અને સાત વિભક્તિઓ છે.

સુ ઔજસિતિ પ્રથમા અમૌટ્‌શસો દ્વિતીયા । ટાભ્યાં બિસિતિ તૃતીયા ઙભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થ્યપિ ।। ૩૫૧.

સુ, ઔજસ, ઇતિ પ્રથમ વિભક્તિ છે; અમૌટ્શસો બીજી છે; ટાભ્યામ્, બિસિતી ત્રીજી છે; ઙભ્યામ્, ભ્યસ પણ ચોથી છે.

ઙસિભ્યાંભ્યસઃ પઞ્ચમી સ્યાત્ઙસોસામિતિ ષષ્ઠ્યપિ । ઙિઓસ્તુબિતિ સપ્તમી સ્યાત્ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ ।। ૩૫૧.

ઙસ અને ભ્યસથી પંચમી, ઙસ અને આમથી છઠ્ઠી, ઙિ અને સુથી સપ્તમી બને છે. આ બધા પ્રાતિપદિક પછી આવે છે.

દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં હ્યજન્તઞ્ચ હલન્તકં । પ્રત્યેકં ત્રિવિધં તત્ સ્યાત્ પુમાંસ્ત્રી ચ નપુંસકં ।। ૩૫૧.

પ્રાતિપદિક બે પ્રકારનું હોય છે: એક સ્વરાંત અને બીજું વ્યંજનાંત. આ બંનેમાં પુલિંગ, સ્ત્રીલિંગ અને નપુંસકલિંગ એમ ત્રણ પ્રકાર થાય છે.

દર્શ્યન્તે નાયકાસ્તેષામનુક્તાનાઞ્ચ વીર્ય્યતઃ । વૃક્ષઃ સર્વ્વોઽથ પૂર્વ્વશ્ચ પ્રથમશ્ચ દ્વિતીયકઃ ।। ૩૫૧.

આમાંથી મુખ્ય ઉદાહરણો, અને જેનું સ્પષ્ટ રૂપ નથી કહ્યું, તે પણ તેમની શક્તિ પ્રમાણે બતાવવામાં આવ્યા છે: વૃક્ષ, સર્વ, પૂર્વ, પ્રથમ અને દ્વિતીય.

તૃતીયઃ ખણ્ડપા વહ્નિઃ સખાપતિરહર્પતિઃ । પટુર્નીર્ગ્રામણીન્દ્રશ્ચ ખલબૂર્મ્મિત્રભૂઃ સ્વભૂઃ ।। ૩૫૧.

ત્રીજું ઉદાહરણ છે: ખંડપા, અગ્નિ, સખા, પતિ, અહર્પતિ, પટુ, નીર, ગ્રામણી, ઇન્દ્ર, ખલબૂર, મિત્રભૂ અને સ્વભૂ.

સુશ્રીઃ સુધીઃ પિતા ભ્રાતા ના કર્ત્તા ક્રોષ્ટુનપ્તૃકૌ । સુરા રા ગૌસ્તથા દ્યૌર્ગ્લૌઃ સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ ।। ૩૫૧.

સુશ્રી, સુધી, પિતા, ભ્રાતા, ના, કર્તા, ક્રોષ્ટુ, નપ્તૃ, સુર, રા, ગૌ, દ્યૌ, ગ્લૌઃ અને સ્વરાંત પુરુષના ઉદાહરણ છે.

સુવાક્ ત્વક્ પૃષત્ સમ્રાટ્ જન્મભાક્ ચ અવેદપિ । આપો મરુદ્ભવન્ દીવ્યન્ ભવાંશ્ચ મઘવાન્ પિવન્ ।। ૩૫૧.

સુવાક, ત્વક, પૃષત, સમ્રાટ, જન્મભાક, અવેદ, આપ, મરુત, ભવન, દિવ્ય, ભવાન, મઘવાન અને પિવન — આ બધા ઉદાહરણ છે.

ભગવાનઘવાનર્વ્વાન્વહ્નિમત્ સર્વ્વવિત્સુપૃત્ । સુસોમા કુણ્ડી રાજા ચ શ્વા યુવા મઘવા તથા ।। ૩૫૧.

ભગવાન, અઘવાન, અર્વાન, અગ્નિમત, સર્વવિદ, સુપૃત, સુસોમા, કુંડિ, રાજા, શ્વા, યુવા અને મઘવા — આ ઉદાહરણ છે.

પૂષા સુકર્મ્મા યજ્વા ચ સુવર્મ્મા ચ સુધર્મ્મણા । અર્ય્યમા વૃત્રહા પન્થાઃ સુકકુદાદિપઞ્ચ ચ ।। ૩૫૧.

પૂષા, સુકર્મા, યજ્વા, સુવર્મા, સુધર્મણા, અર્યમા, વૃત્રહા, પંથા અને સુકકુડથી શરૂ થતા પાંચ — આ ઉદાહરણ છે.

પ્રશાન્ સુતાંશ્ચ પઞ્ચાદ્યાઃ સુગીઃ સુરાઃ સુપૂરપિ । ચન્દ્રમાઃ સુવચાઃ શ્રેયાન્ વિદ્વાંશ્ચોશનસા સહ ।। ૩૫૧.

પ્રશાન, સુતા અને પહેલાના પાંચ, સુગી, સુર, સુપૂર, ચંદ્રમાઃ, સુવચાઃ, શ્રેયાન, વિદ્વાન અને ઉશનાસ સાથે — આ ઉદાહરણ છે.

પેચિવાન્ ગૌરવાનડ્‌વાન્ ગોધુઙ્‌મિત્રદ્રુહૌ શ્વલિટ્ । સ્ત્રિયાં જાયા જરા બાલા એડ઼કા સહો વૃદ્ધયા ।। ૩૫૧.

પેચિવાન, ગૌરવાન, અડવાન, ગોધુઙ, મિત્રદ્રુહ, શ્વલિટ; સ્ત્રીલિંગમાં: જાયા, જરા, બાલા, એરકા, સહો અને વૃદ્ધયા — આ ઉદાહરણ છે.

ક્ષાત્રિયા બહુરાજા ચ બહુદા માઽથ બાલિકા । માયા કૌમુદગન્ધા ચ સર્વ્વા પૂર્વ્વા સહાન્યયા ।। ૩૫૧.

ક્ષાત્રિયા, બહુરાજા, બહુદા, મા, બાલિકા, માયા, કૌમુદગંધા — આ બધું અને અન્ય સ્ત્રીલિંગના ઉદાહરણ છે.

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ બુદ્ધિઃ સ્ત્રો શ્રોર્ન્નદી સુધીઃ । ભવન્તી ચૈવ દીવ્યન્તી ભાતી ભાન્તી ચ યાન્ત્યપિ ।। ૩૫૧.

બીજું અને ત્રીજું ઉદાહરણ છે: બુદ્ધિ, સ્ત્રો, શ્રોણી, નદી, સુધી, ભવંતી, દિવ્યંતી, ભાતી, ભાંતી અને યાંતી.