અગ્નિપુરાણમ્

પ્રચણ્ડા સુરનાયિકા ઉગ્રા પાર્વ્વતી દુર્ગયા । ઓં ચણ્ડિકાયૈ વિદ્મહે ભગવત્યૈ ધીમહિ તન્નો દુર્ગા પ્રચોદયાત્ । ક્રમાદિ તુ ષડ઼ઙ્ગં સ્યાદ્ ગણો ગુરુર્ગુરુઃ ક્રમાત્ ।। ૩૪૮.

પ્રચંડા, દેવીઓની નેતા, ઉગ્રા, પાર્વતી, દુર્ગા. 'ઑમ, અમે ચંડિકાનું ધ્યાન કરીએ, ભગવતી પર ધ્યાન ધરીએ, દુર્ગા અમને પ્રેરણા આપે.' ક્રમશઃ શરંગ, ગણ, ગુરુ અને ગુરુનું પૂજન કરવું.

અજિતાપરાજિતા ચાથ જયા ચ વિજયા તતઃ । કાત્યાયની ભદ્રકાલી મઙ્ગલા સિદ્ધિરેવતી ।। ૩૪૮.

અજિતા, અપરાજિતા, પછી જય અને વિજય; કાત્યાયની, ભદ્રકાળી, મંગલા અને સિદ્ધિ રેવતી.

સિદ્દાદિવટુકાઃ પૂજ્યા હેતુકશ્ચ કપાલિકઃ । એકપાદો ભીમરૂપો દિક્પાલાન્મધ્યતો નવ ।। ૩૪૮.

સિદ્ધા અને અન્ય વટુકો, હેતુક અને કપાલિકનું પૂજન કરવું. એકપાદ, ભયાનક રૂપ ધરાવનાર, અને નવ દિશાપાલો મધ્યમાં પૂજ્ય છે.

હ્રીં દુર્ગે દુર્ગે રક્ષણિ સ્વાહા મન્ત્રાર્થસિદ્ધયે । ગૌરી પૂજ્યા ચ ધર્મ્મદ્યાઃ સ્કન્દાદ્યાઃ શક્તયો યજેત્ ।। ૩૪૮.

'હ્રીં દુર્ગે દુર્ગે રક્ષા કર, સ્વાહા'—મંત્રસિદ્ધિ માટે. ગૌરીનું પૂજન કરવું અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, સ્કંદથી શરૂ થતી શક્તિઓનું યજ્ઞ કરવું.

પ્રજ્ઞા જ્ઞાના ક્રિયા વાચા વાગીશી જ્વાલિની તથા । કામિની કામમાલા ચ ઇન્દ્રાદ્યાઃ શક્તિપૂજનં ।। ૩૪૮.

પ્રજ્ઞા, જ્ઞાન, ક્રિયા, વાણી, વાગીશી, જ્વાલિની, કામિની, કામમાળા અને ઇન્દ્રથી શરૂ થતી શક્તિઓનું પૂજન કરવું.

ઓં ગં સ્વાહા મૂલમન્ત્રોઽયં ગં વા ગણપતયે નમઃ । ષડ઼ઙ્ગો રક્તશુક્લશ્ચ કદન્કતાક્ષપરશૂત્કટઃ ।। ૩૪૮.

'ઑમ ગં સ્વાહા' મૂળમંત્ર છે, અથવા 'ગં ગણપતિને નમસ્કાર.' શરંગ લાલ અને સફેદ, વાંકડા નજરવાળા, પરશુ અને મોટું પેટ ધરાવે છે.

સમોદકોઽથ ગન્ધાદિગન્ધોલ્કાયેતિ ચ ક્રમાત્ । ગજો મહાગણપતિર્મ્મહો લ્કઃ પૂજ્ય એવ ચ ।। ૩૪૮.

મોદક, પછી ચંદન અને અન્ય સુગંધો, અને અગ્નિશીખા પ્રમાણે પૂજન કરવું. ગજ, મહાગણપતિ અને મહાલ્ક પણ પૂજ્ય છે.

કુષ્માણ્ડાય એકદન્તત્રિપુરાન્તકાય શ્યામદન્તવિકટહરહાસાય । લમ્વનાશાનનાય પદ્મદંષ્ટ્રાય મેઘોલ્કાય ધૂમોલ્કાય । વક્રતુણ્ડાય વિઘ્નેશ્વરાય વિકટોત્કટાય ગજેન્દ્રગમનાય ।। ૩૪૮.

કુસ્માંડા, એકદંત, ત્રિપુરાંતક, શ્યામદંત, વિકટ, હર, હાસા; લમ્વનાશાન, પદ્મદંષ્ટ્ર, મેઘોલ્કા, ધૂમોલ્કા; વક્રતુંડ, વિઘ્નેશ્વર, વિકટોત્કટ અને ગજેન્દ્રગમનને નમસ્કાર.

વક્રતુણ્ડાય વિઘ્નેશ્વરાય વિકટોત્કટાય ગજેન્દ્રગમનાય । ભુજગેન્દ્રહારાય શશાઙ્કધરાય ગણાધિપતયે સ્વાહા ।। ૩૪૮.

વક્રતુંડ, વિઘ્નેશ્વર, વિકટોત્કટ, ગજેન્દ્રગમન, ભુજગેન્દ્રહાર, શશાંકધર અને ગણાધિપતિને સ્વાહા.

એતૈર્મ્મનુભિઃ સ્વાહાન્તૈઃ પૂજ્ય તિલહોમાદિનાર્થભાક્ । કાદ્યૈર્વા વીજસંયુક્તૈરાદ્યૈશ્ચ નમોઽન્તકૈઃ ।। ૩૪૮.

આ સ્વાહા શબ્દે પૂરા થતા મંત્રો વડે તિલ અને અન્ય હવન સામગ્રીનું પૂજન કરવું જોઈએ; અથવા 'કા'થી શરૂ થતા, બીજાક્ષર જોડાયેલા, અને 'નમઃ'થી શરૂ થતા મંત્રો વડે પણ કરી શકાય.

મન્ત્રાઃ પૃથક્ પૃથગ્વા સ્યુર્દ્વિરેફદ્વિર્મુખાક્ષિણઃ । કાત્યાયનં સ્કન્દ આહ યત્તદ્વ્યાકરણં વદે ।। ૩૪૮.

દરેક મંત્ર અલગ અલગ હોય છે, કેટલાકમાં દ્વિ-ર અથવા દ્વિ-વ હોય છે, કેટલાક 'ક'થી શરૂ થાય છે કે અંતે આવે છે; કાત્યાયન અને સ્કંદ જે સમજાવ્યું છે, એ વ્યાકરણ હું હવે કહું છું.

સ્કન્દ ઉવાચ વક્ષ્યે વ્યાકરણં સારં સિદ્ધશબ્દસ્વરૂપકમ્ । કાત્યાયનવિબોધાય બાલાનાં બોધનાય ચ ।। ૩૪૯.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું વ્યાકરણનું સાર, સિદ્ધ શબ્દોનું સ્વરૂપ, કાત્યાયનને સમજાવવા અને બાળકોને શીખવાડવા માટે સમજાવું છું.

સ્કન્દ ઉવાચ વક્ષ્યે સન્ધિસિદ્ધરૂપં સ્વરસન્ધિમથાદિતઃ । દણ્ડાગ્રં સાગતા દધીદં નદીહતે મધૂદકં ।। ૩૫૦.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું સંધિનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમાં સ્વર સંધિથી શરૂઆત થાય છે; દંડાગ્ર, સાગત, દધીદં, નદીહતે, મધૂદક એમ ઉદાહરણ આપું છું.

પિતૄષભઃ લૄકારશ્ચ તવેદં સકલોદકં । અર્દ્ધર્ચ્ચોઽયં તવલ્કારઃ સૈષા સૈન્દ્રી તવૌદનમ્ ।। ૩૫૦.

પિતૃષભ, ળૃકાર અને આ બધું જળ તારો છે; આ અર્ધશ્લોક છે, તવાલકાર, આ સૈંદ્રી, અને તારો અન્ન છે.

શટ્ટૌઘોઽભવદિત્યેવં વ્યસુધીર્વસ્વલઙ્કૃતં । પિત્રર્થોપવનં દાત્રી નાયકો લાવકો નયઃ ।। ૩૫૦.

શટ્ટૌઘ એમ થયો, વ્યસુધીર, વસ્વલંકૃત; પિતૃઓ માટે ઉપવન, દાત્રી, નાયક, લાવક, અને નય છે.

તઇહ તયિહેત્યાદિ તેઽત્ર યોત્ર જલેઽકજં । પ્રકૃતિર્નો અહો એહિ અ અવેહિ ઇ ઇન્દ્રકં ।। ૩૫૦.

તૈહ, તયિહ અને એ જેવા; તે અહીં, યોત્ર, જળે, અકજ; પ્રકૃતિર, નો, અહો, એહી, અ, અવેહિ, ઇ, ઇન્દ્રક એમ છે.

ઉ ઉત્તિષ્ઠ કવી એતૌ વાયૂ એતૌ વને ઇમે । અમી એતે યજ્ઞભૂતે એહિ દેવ ઇમન્નય ।। ૩૫૦.

ઉ, ઊઠો કવિઓ; એતૌ વાયુ છે; એતૌ વનમાં છે, આ છે; આ યજ્ઞરૂપ છે; આવો દેવ, આ લાવો.

વક્ષ્યે સન્ધિ વ્યઞ્જાનાનાં વાગ્યતોઽજેકમાતૃકઃ । ષડેતે તદિમે વાદિવાઙ્‌નીતિઃ ષણ્મુખાદિકમ્ ।। ૩૫૦.

હવે હું વ્યંજન સંધિ સમજાવું છું, એક માતાથી વાણીની ઉત્પત્તિ; આ છ અને તે, વાણીના નિયમો, અને શણ્મુખથી શરૂ થાય છે.

વાઙ્‌મનસં વાગ્‌ભાવાદિર્વાક્ શ્લક્ષ્ણં તચ્છરીરકં । તલ્લુનાતિ તચ્ચરેચ્ચ ક્રુઙ્‌ઙાસ્તે સુગણ્ણિહ ।। ૩૫૦.

વાણી અને મન, વાણીની ઉત્પત્તિ, વાણી સૌમ્ય છે, તેનું શરીર છે; તે કાપે છે, તે ચાલે છે, ક્રુઙ્ઙાસ્તે, સુગણ્નિહા.

ભવાંશ્ચરન્ ભવાંશ્છાત્રો ભવાંષ્ટીકા ભવાંષ્ઠકઃ । ભવાંસ્તીર્થં ભવાંસ્થેયાત્ ભવાંલ્લેખા ભવાઞ્જયઃ ।। ૩૫૦.

ભવાંશ્ચરન, ભવાંશ્છાત્રો, ભવાંષ્ટિકા, ભવાંષ્ઠક; ભવાંસ્તીર્થ, ભવાંસ્થેયાત, ભવાંલેખા, ભવાંજય.

ભવાઞ્છેતે ભવાઞ્ચ્‌શેતે ભવાઞ્‌શેતે ભવાણ્ડીનઃ । ત્વમ્ભર્ત્તા ત્વઙ્કરોષ્યાદિઃ સન્ધિર્જ્ઞયો વિસર્ગજઃ ।। ૩૫૦.

ભવાંછેતે, ભવાંચ્છેતે, ભવાંશેતે, ભવાણ્ડીન; તું ભર્તા છે, તું કરનાર છે, વગેરે; સંધિ વિસર્ગથી જ્ઞાત થાય છે.

કશ્છિન્દ્યાત્ કશ્ચરેત્ કષ્ટઃ કષ્ઠઃ કસ્થશ્ચ કશ્ચલેત્ । ક ખનેત્ ક કરોતિ સ્મ ક " પઠેત્ " ફલેત વા ।। ૩૫૦.

કોઈ કાપે, કોઈ કરે, કષ્ટ, કષ્ઠ, કસ્થ, કોઈ ચાલે; કોઈ ખોદે, કોઈ કરે, કોઈ પાઠ કરે, અથવા ફળ આપે.

કશ્શ્વશુરઃ કઃ શ્વશુરઃ કસ્સાવરઃ કઃ સાવરઃ । કઃ ફલેત કઃ શયિતા કોઽત્ર યોધઃ ક ઉત્તમઃ ।। ૩૫૦.

કશ્શ્વશુર, કઃ શ્વશુર, કસ્સાવર, કઃ સાવર; કોણ ફળ આપે, કોણ સુવે, અહીં યોધા કોણ, શ્રેષ્ઠ કોણ.

દેવા એતે ભો ઇહ સોદરા યાન્તિ ભગો વ્રજ । સુપૂઃ સુદૂરાત્રિરત્ર વાયુર્યાતિ પુનર્ન હિ ।। ૩૫૦.

આ દેવતાઓ છે, હે મિત્ર, અહીં ભાઈઓ જાય છે, ભાગ્ય જાય છે, આગળ વધ; સુપૂઃ, સુદૂરાત્રિ, અહીં વાયુ જાય છે, પણ પાછો આવતો નથી.

પુનરેતિ સ યાતીહ એષ યાતિ ક ઈશ્વરઃ । જ્યોતીરૂપં તવચ્છત્રં મ્લેચ્છધીશ્છિદ્રમચ્છિદત્ ।। ૩૫૦.

પાછો આવે છે, અહીં જાય છે, આ જાય છે, કોણ ઈશ્વર છે; તારો છત્ર પ્રકાશરૂપ છે, વિદેશી રાજાએ છિદ્ર પાડી દીધું.

સ્કન્દ ઉવાચ વિભક્તિસિદ્ધરૂપઞ્ચ કાત્યાયન વદામિ તે । દ્વે વિભક્તી સુપ્તિઙશ્ચ સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ ।। ૩૫૧.

સ્કંદે કહ્યું: હે કાત્યાયન, હવે હું તને વિભક્તિનું સ્વરૂપ કહું છું; બે પ્રકારની વિભક્તિ છે, સુપ્તિઙ અને સુપ, અને સાત વિભક્તિઓ છે.

સુ ઔજસિતિ પ્રથમા અમૌટ્‌શસો દ્વિતીયા । ટાભ્યાં બિસિતિ તૃતીયા ઙભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થ્યપિ ।। ૩૫૧.

સુ, ઔજસ, ઇતિ પ્રથમ વિભક્તિ છે; અમૌટ્શસો બીજી છે; ટાભ્યામ્, બિસિતી ત્રીજી છે; ઙભ્યામ્, ભ્યસ પણ ચોથી છે.

ઙસિભ્યાંભ્યસઃ પઞ્ચમી સ્યાત્ઙસોસામિતિ ષષ્ઠ્યપિ । ઙિઓસ્તુબિતિ સપ્તમી સ્યાત્ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ ।। ૩૫૧.

ઙસ અને ભ્યસથી પંચમી, ઙસ અને આમથી છઠ્ઠી, ઙિ અને સુથી સપ્તમી બને છે. આ બધા પ્રાતિપદિક પછી આવે છે.

દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં હ્યજન્તઞ્ચ હલન્તકં । પ્રત્યેકં ત્રિવિધં તત્ સ્યાત્ પુમાંસ્ત્રી ચ નપુંસકં ।। ૩૫૧.

પ્રાતિપદિક બે પ્રકારનું હોય છે: એક સ્વરાંત અને બીજું વ્યંજનાંત. આ બંનેમાં પુલિંગ, સ્ત્રીલિંગ અને નપુંસકલિંગ એમ ત્રણ પ્રકાર થાય છે.