અગ્નિપુરાણમ્

ચો દુર્જને નિર્મ્મલે છશ્છેદે જિર્જ્જયને તથા । જં ગીતે જ્ઞઃ પ્રશસ્તે સ્યાદ્ બલે ઞો ગાયને ચ ટઃ ।। ૩૪૮.

'ચ' દુર્જન માટે, 'ચિ' નિર્મળ માટે, 'છ' કાપવા માટે, 'છિ' વિજય માટે; 'જં' ગાન માટે, 'જ્ઞ' પ્રશંસા માટે, 'ટ' બળ માટે, 'ઞ' પણ ગાન માટે છે.

ઠશ્ચન્દ્રમણ્ડલે શૂન્યે શિવે ચોદ્બન્ધને મતઃ । ડશ્ચ રુદ્રે ધ્વનૌ ત્રાસે ઢક્કાયાં ઢો ધ્વનૌ મતઃ ।। ૩૪૮.

ઠ અર્ધચંદ્રના ખાલીપામાં અને શિવના બંધનમાં માનવામાં આવે છે. ડ રુદ્ર, ધ્વનિ, ભય અને ઢક્કા વગાડવામાં દર્શાવે છે. ઢ પણ ધ્વનિ માટે માન્ય છે.

ણો નિષ્કર્ષે નિશ્ચયે ચ તશ્ચૌરે ક્રોડપુચ્છકે । ભક્ષણે થશ્છેદને દો ધારણે શોભને મતઃ ।। ૩૪૮.

ણ કાઢી લેવા અને નિશ્ચય માટે છે. ટ ચોર અને નકુલની પૂંછ માટે છે. થ ખાવામાં, દ કાપવામાં, ધ ધારણ અને સૌંદર્યમાં માનવામાં આવે છે.

ધો ધાતરિ ચ ધૂસ્તૂરે નો વૃન્દે સુગતે તથા । પ ઉપવને વિખ્યાતઃ ફશ્ચ ઝઞ્ઝાનિલે મતઃ ।। ૩૪૮.

ધ આધાર અને ધૂસ્તૂરા માટે છે. ન સમૂહ અને શુભ ગતિ માટે છે. પ વનવાટમાં પ્રસિદ્ધ છે. ફ ઝંઝાવાતમાં માનવામાં આવે છે.

ફુઃ ફુત્કારે નિષ્ફલે ચ વિઃ પક્ષી ભઞ્ચ તારકે । મા શ્રીર્મ્માનઞ્ચ માતા સ્યાદ્યાગે યો યાતૃવીરણે ।। ૩૪૮.

ફુ ફૂંકવામાં અને નિષ્ફળતામાં છે. વિ પક્ષી માટે છે. ભં તારામાં છે. મા સમૃદ્ધિ, માન અને માતા માટે છે. ય યજ્ઞ અને મુસાફરોમાં શૂરવીર માટે છે.

રો વહ્નૌ ચ લઃ શક્રે ચ લો વિધાતરિ ઈરિતઃ । વિશ્લેષણે વો વરુણે શયને શશ્ચ શં સુખે ।। ૩૪૮.

ર અગ્નિ માટે છે, લ ઇન્દ્ર માટે છે, લો સર્જનહાર માટે કહેવાય છે. વિયોગમાં વો, વરુણ અને શયન માટે, શ સુખ માટે છે.

ષઃ શ્રેષ્ઠે સઃ પરોક્ષે ચ સા લક્ષ્મીઃ સં કચે મતઃ । ધારણે હસ્તથા રુદ્રે ક્ષઃ ક્ષત્ત્ત્રે ચાક્ષરે મતઃ ।। ૩૪૮.

ષ શ્રેષ્ઠ માટે છે. સ પરોક્ષ માટે છે. સાલક્ષ્મી છે. સં વાળ માટે છે. ધા ધારણ અને રુદ્ર માટે છે. ક્ષ ક્ષત્રિય અને અક્ષર માટે છે.

ક્ષો નૃસિંહે હરૌ તદ્વત્ ક્ષેત્રપાલકયોરપિ । મન્ત્ર એકાક્ષરો દેવો ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકઃ ।। ૩૪૮.

ક્ષ નરસિંહ અને હરિ માટે છે, તેમજ ક્ષેત્રપાલો માટે પણ છે. એક અક્ષરનો મંત્ર દેવત્વ ધરાવે છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

હૈહયશિરસે નમઃ સર્વ્વવિદ્યાપ્રદો મનુઃ । અકારાદ્યાસ્તથા મન્ત્રા માતૃકામન્ત્ર ઉત્તમઃ ।। ૩૪૮.

હૈહયમુખ્યને વંદન. મંત્ર સર્વજ્ઞાન આપે છે. અથી શરૂ થતા મંત્રો અને માતૃકામંત્ર સર્વોત્તમ છે.

એકપદ્મેઽર્ચયેદેતાન્નવ દુર્ગાશ્ચ પૂજયેત્ । ભગવતી કાત્યાયની કૌશિકી ચાથ ચણ્ડિકા ।। ૩૪૮.

એક કમળ પર આ બધાનું પૂજન કરવું અને નવ દુર્ગાનું પણ પૂજન કરવું: ભગવતી, કાત્યાયની, કૌશિકી અને ચંડિકા.

પ્રચણ્ડા સુરનાયિકા ઉગ્રા પાર્વ્વતી દુર્ગયા । ઓં ચણ્ડિકાયૈ વિદ્મહે ભગવત્યૈ ધીમહિ તન્નો દુર્ગા પ્રચોદયાત્ । ક્રમાદિ તુ ષડ઼ઙ્ગં સ્યાદ્ ગણો ગુરુર્ગુરુઃ ક્રમાત્ ।। ૩૪૮.

પ્રચંડા, દેવીઓની નેતા, ઉગ્રા, પાર્વતી, દુર્ગા. 'ઑમ, અમે ચંડિકાનું ધ્યાન કરીએ, ભગવતી પર ધ્યાન ધરીએ, દુર્ગા અમને પ્રેરણા આપે.' ક્રમશઃ શરંગ, ગણ, ગુરુ અને ગુરુનું પૂજન કરવું.

અજિતાપરાજિતા ચાથ જયા ચ વિજયા તતઃ । કાત્યાયની ભદ્રકાલી મઙ્ગલા સિદ્ધિરેવતી ।। ૩૪૮.

અજિતા, અપરાજિતા, પછી જય અને વિજય; કાત્યાયની, ભદ્રકાળી, મંગલા અને સિદ્ધિ રેવતી.

સિદ્દાદિવટુકાઃ પૂજ્યા હેતુકશ્ચ કપાલિકઃ । એકપાદો ભીમરૂપો દિક્પાલાન્મધ્યતો નવ ।। ૩૪૮.

સિદ્ધા અને અન્ય વટુકો, હેતુક અને કપાલિકનું પૂજન કરવું. એકપાદ, ભયાનક રૂપ ધરાવનાર, અને નવ દિશાપાલો મધ્યમાં પૂજ્ય છે.

હ્રીં દુર્ગે દુર્ગે રક્ષણિ સ્વાહા મન્ત્રાર્થસિદ્ધયે । ગૌરી પૂજ્યા ચ ધર્મ્મદ્યાઃ સ્કન્દાદ્યાઃ શક્તયો યજેત્ ।। ૩૪૮.

'હ્રીં દુર્ગે દુર્ગે રક્ષા કર, સ્વાહા'—મંત્રસિદ્ધિ માટે. ગૌરીનું પૂજન કરવું અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, સ્કંદથી શરૂ થતી શક્તિઓનું યજ્ઞ કરવું.

પ્રજ્ઞા જ્ઞાના ક્રિયા વાચા વાગીશી જ્વાલિની તથા । કામિની કામમાલા ચ ઇન્દ્રાદ્યાઃ શક્તિપૂજનં ।। ૩૪૮.

પ્રજ્ઞા, જ્ઞાન, ક્રિયા, વાણી, વાગીશી, જ્વાલિની, કામિની, કામમાળા અને ઇન્દ્રથી શરૂ થતી શક્તિઓનું પૂજન કરવું.

ઓં ગં સ્વાહા મૂલમન્ત્રોઽયં ગં વા ગણપતયે નમઃ । ષડ઼ઙ્ગો રક્તશુક્લશ્ચ કદન્કતાક્ષપરશૂત્કટઃ ।। ૩૪૮.

'ઑમ ગં સ્વાહા' મૂળમંત્ર છે, અથવા 'ગં ગણપતિને નમસ્કાર.' શરંગ લાલ અને સફેદ, વાંકડા નજરવાળા, પરશુ અને મોટું પેટ ધરાવે છે.

સમોદકોઽથ ગન્ધાદિગન્ધોલ્કાયેતિ ચ ક્રમાત્ । ગજો મહાગણપતિર્મ્મહો લ્કઃ પૂજ્ય એવ ચ ।। ૩૪૮.

મોદક, પછી ચંદન અને અન્ય સુગંધો, અને અગ્નિશીખા પ્રમાણે પૂજન કરવું. ગજ, મહાગણપતિ અને મહાલ્ક પણ પૂજ્ય છે.

કુષ્માણ્ડાય એકદન્તત્રિપુરાન્તકાય શ્યામદન્તવિકટહરહાસાય । લમ્વનાશાનનાય પદ્મદંષ્ટ્રાય મેઘોલ્કાય ધૂમોલ્કાય । વક્રતુણ્ડાય વિઘ્નેશ્વરાય વિકટોત્કટાય ગજેન્દ્રગમનાય ।। ૩૪૮.

કુસ્માંડા, એકદંત, ત્રિપુરાંતક, શ્યામદંત, વિકટ, હર, હાસા; લમ્વનાશાન, પદ્મદંષ્ટ્ર, મેઘોલ્કા, ધૂમોલ્કા; વક્રતુંડ, વિઘ્નેશ્વર, વિકટોત્કટ અને ગજેન્દ્રગમનને નમસ્કાર.

વક્રતુણ્ડાય વિઘ્નેશ્વરાય વિકટોત્કટાય ગજેન્દ્રગમનાય । ભુજગેન્દ્રહારાય શશાઙ્કધરાય ગણાધિપતયે સ્વાહા ।। ૩૪૮.

વક્રતુંડ, વિઘ્નેશ્વર, વિકટોત્કટ, ગજેન્દ્રગમન, ભુજગેન્દ્રહાર, શશાંકધર અને ગણાધિપતિને સ્વાહા.

એતૈર્મ્મનુભિઃ સ્વાહાન્તૈઃ પૂજ્ય તિલહોમાદિનાર્થભાક્ । કાદ્યૈર્વા વીજસંયુક્તૈરાદ્યૈશ્ચ નમોઽન્તકૈઃ ।। ૩૪૮.

આ સ્વાહા શબ્દે પૂરા થતા મંત્રો વડે તિલ અને અન્ય હવન સામગ્રીનું પૂજન કરવું જોઈએ; અથવા 'કા'થી શરૂ થતા, બીજાક્ષર જોડાયેલા, અને 'નમઃ'થી શરૂ થતા મંત્રો વડે પણ કરી શકાય.

મન્ત્રાઃ પૃથક્ પૃથગ્વા સ્યુર્દ્વિરેફદ્વિર્મુખાક્ષિણઃ । કાત્યાયનં સ્કન્દ આહ યત્તદ્વ્યાકરણં વદે ।। ૩૪૮.

દરેક મંત્ર અલગ અલગ હોય છે, કેટલાકમાં દ્વિ-ર અથવા દ્વિ-વ હોય છે, કેટલાક 'ક'થી શરૂ થાય છે કે અંતે આવે છે; કાત્યાયન અને સ્કંદ જે સમજાવ્યું છે, એ વ્યાકરણ હું હવે કહું છું.

સ્કન્દ ઉવાચ વક્ષ્યે વ્યાકરણં સારં સિદ્ધશબ્દસ્વરૂપકમ્ । કાત્યાયનવિબોધાય બાલાનાં બોધનાય ચ ।। ૩૪૯.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું વ્યાકરણનું સાર, સિદ્ધ શબ્દોનું સ્વરૂપ, કાત્યાયનને સમજાવવા અને બાળકોને શીખવાડવા માટે સમજાવું છું.

સ્કન્દ ઉવાચ વક્ષ્યે સન્ધિસિદ્ધરૂપં સ્વરસન્ધિમથાદિતઃ । દણ્ડાગ્રં સાગતા દધીદં નદીહતે મધૂદકં ।। ૩૫૦.

સ્કંદે કહ્યું: હવે હું સંધિનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમાં સ્વર સંધિથી શરૂઆત થાય છે; દંડાગ્ર, સાગત, દધીદં, નદીહતે, મધૂદક એમ ઉદાહરણ આપું છું.

પિતૄષભઃ લૄકારશ્ચ તવેદં સકલોદકં । અર્દ્ધર્ચ્ચોઽયં તવલ્કારઃ સૈષા સૈન્દ્રી તવૌદનમ્ ।। ૩૫૦.

પિતૃષભ, ળૃકાર અને આ બધું જળ તારો છે; આ અર્ધશ્લોક છે, તવાલકાર, આ સૈંદ્રી, અને તારો અન્ન છે.

શટ્ટૌઘોઽભવદિત્યેવં વ્યસુધીર્વસ્વલઙ્કૃતં । પિત્રર્થોપવનં દાત્રી નાયકો લાવકો નયઃ ।। ૩૫૦.

શટ્ટૌઘ એમ થયો, વ્યસુધીર, વસ્વલંકૃત; પિતૃઓ માટે ઉપવન, દાત્રી, નાયક, લાવક, અને નય છે.

તઇહ તયિહેત્યાદિ તેઽત્ર યોત્ર જલેઽકજં । પ્રકૃતિર્નો અહો એહિ અ અવેહિ ઇ ઇન્દ્રકં ।। ૩૫૦.

તૈહ, તયિહ અને એ જેવા; તે અહીં, યોત્ર, જળે, અકજ; પ્રકૃતિર, નો, અહો, એહી, અ, અવેહિ, ઇ, ઇન્દ્રક એમ છે.

ઉ ઉત્તિષ્ઠ કવી એતૌ વાયૂ એતૌ વને ઇમે । અમી એતે યજ્ઞભૂતે એહિ દેવ ઇમન્નય ।। ૩૫૦.

ઉ, ઊઠો કવિઓ; એતૌ વાયુ છે; એતૌ વનમાં છે, આ છે; આ યજ્ઞરૂપ છે; આવો દેવ, આ લાવો.

વક્ષ્યે સન્ધિ વ્યઞ્જાનાનાં વાગ્યતોઽજેકમાતૃકઃ । ષડેતે તદિમે વાદિવાઙ્‌નીતિઃ ષણ્મુખાદિકમ્ ।। ૩૫૦.

હવે હું વ્યંજન સંધિ સમજાવું છું, એક માતાથી વાણીની ઉત્પત્તિ; આ છ અને તે, વાણીના નિયમો, અને શણ્મુખથી શરૂ થાય છે.

વાઙ્‌મનસં વાગ્‌ભાવાદિર્વાક્ શ્લક્ષ્ણં તચ્છરીરકં । તલ્લુનાતિ તચ્ચરેચ્ચ ક્રુઙ્‌ઙાસ્તે સુગણ્ણિહ ।। ૩૫૦.

વાણી અને મન, વાણીની ઉત્પત્તિ, વાણી સૌમ્ય છે, તેનું શરીર છે; તે કાપે છે, તે ચાલે છે, ક્રુઙ્ઙાસ્તે, સુગણ્નિહા.