અગ્નિપુરાણમ્

બધ્નન્તિ વ્યતિપશ્યન્તો યદ્વિશિષ્ટઃ સ ઉચ્યતે । પરિગ્રહાદપ્યસતાં સતામેવાપરિગ્રહાત્ ।। ૩૪૭.

એકબીજાના વિરોધથી તેઓ પોતાના મતોને મજબૂત બનાવે છે; જે આ રીતે વિશિષ્ટ થાય તેને એ નામ આપવામાં આવે છે, સાચા કે ખોટા સ્વીકારે કે ના સ્વીકારે.

ભિદ્યમાનસ્ય તસ્યાયં દ્વૈવિધ્યમુપગીયતે । પ્રત્યજ્ઞાદિપ્રમાણૈર્યદ્બાધિતં તદસદ્વિદુઃ ।। ૩૪૭.

જ્યારે આવી પરંપરા વિભાજિત થાય છે, ત્યારે એનું દ્વૈત સ્વરૂપ કહેવાય છે; જે પ્રત્યક્ષ વગેરે પ્રમાણથી ખંડન થાય છે, તેને અસત્ય માનવામાં આવે છે.

કવિભિસ્તત્ પ્રતિગ્રાહ્યં જ્ઞાનસ્ય દ્યોતમાનતા । યદેવાર્થક્રિયાકારિ તદેવ પરમાર્થસત્ ।। ૩૪૭.

કવિઓએ જ્ઞાનની પ્રકાશમાનતાને સ્વીકારવી જોઈએ; જે કંઈ કાર્યમાં આવે તે જ પરમાર્થ સત્ય છે.

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતસ્ત્વેકં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થસત્ । વિષ્ણુઃ સ્વર્ગાદિહેતુઃ સ શબ્દાલઙ્કારરૂપવાન્ ।। ૩૪૭.

અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી, બ્રહ્મા જ પરમાર્થ સત્ય છે; વિષ્ણુ સ્વર્ગ વગેરેના કારણ છે અને શબ્દસૌંદર્યથી યુક્ત છે.

અપરા ચ પરા વિદ્યા તાં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવાત્ ।। ૩૪૭.

નીચી અને ઊંચી એવી બે જાતની વિદ્યા છે; એ જાણવાથી મનુષ્ય જન્મમરણમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ એકાક્ષરાભિધાનઞ્ચ માતૃકાન્તં વદામિ તે । અ વિષ્ણુઃ પ્રતિષેધઃ સ્યાદા પિતામહવાક્યયોઃ ।। ૩૪૮.

અગ્નિ બોલ્યા: હું તને એકાક્ષરથી લઈને આખી માતૃકા સુધીના અર્થ કહું છું; 'અ' વિષ્ણુ છે, અને પિતામહના વચનમાં 'અ' નિષેધ દર્શાવે છે.

સીમાયામથાવ્યયં આ ભવેત્સંક્રોધપીડયો । ઇઃ કામે રતિલક્ષ્મ્યોરી ઉઃ શિવે રક્ષકાદ્ય ઊઃ ।। ૩૪૮.

'આ' સીમાની અવિનાશી છે અને ક્રોધથી પીડા પણ દર્શાવે છે; 'ઇ' કામ માટે, રતિ અને લક્ષ્મીના લક્ષણ માટે છે; 'ઈ' શિવ માટે, રક્ષક માટે અને એ જ રીતે 'ઊ' પણ છે.

ઋ શબ્દે ચાદિતૌ ઋૄસ્યાત્ લૃ લૄ તે વૈ [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm દિતૌ] ગુહે । એ દેવી ઐ યોગિની સ્યાદો બ્રહ્મા ઔ મહેશ્વરઃ ।। ૩૪૮.

'ઋ' અને 'ઋઋ' શબ્દના આરંભમાં આવે છે; 'લૃ' અને 'લૃલૃ' ગુહા માટે છે; 'એ' દેવી માટે, 'ઐ' યોગિની માટે; 'ઓ' બ્રહ્મા માટે, 'ઔ' મહેશ્વર માટે છે.

અઙ્કામઃ અઃ પ્રશસ્તઃ સ્યાત્ કો બ્રહ્માદૌ કુ કુત્સિતે । ખં શૂન્યેન્દ્રિયં ખઙ્ગો ગન્ધર્વ્વે ચ વિનાયકે ।। ૩૪૮.

'અં' કામ માટે છે, 'અઃ' પ્રશંસનીય છે; 'ક' બ્રહ્માના આરંભમાં, 'કુ' નીચા માટે; 'ખ' ખાલીપો, ઇન્દ્રિય માટે, 'ખંગ' તલવાર, ગંધર્વ અને વિનાયક માટે છે.

ગઙ્ગીતે ગો ગાયને સ્યાદ્ ઘો ઘણ્ટા કિઙ્કિણીમુખે । તાડ઼ને ઙ્શ્ચ વિષયેસ્પૃહાયાઞ્ચૈવ ભૈરવે ।। ૩૪૮.

'ગ' ગંગા માટે, 'ગિ' ગાન માટે, 'ઘ' ઘંટા અને કિંકિણીના મુખ માટે; 'ઙ' પાર ઉતરવા, વિષયમાં ઇચ્છા અને ભૈરવ માટે છે.

ચો દુર્જને નિર્મ્મલે છશ્છેદે જિર્જ્જયને તથા । જં ગીતે જ્ઞઃ પ્રશસ્તે સ્યાદ્ બલે ઞો ગાયને ચ ટઃ ।। ૩૪૮.

'ચ' દુર્જન માટે, 'ચિ' નિર્મળ માટે, 'છ' કાપવા માટે, 'છિ' વિજય માટે; 'જં' ગાન માટે, 'જ્ઞ' પ્રશંસા માટે, 'ટ' બળ માટે, 'ઞ' પણ ગાન માટે છે.

ઠશ્ચન્દ્રમણ્ડલે શૂન્યે શિવે ચોદ્બન્ધને મતઃ । ડશ્ચ રુદ્રે ધ્વનૌ ત્રાસે ઢક્કાયાં ઢો ધ્વનૌ મતઃ ।। ૩૪૮.

ઠ અર્ધચંદ્રના ખાલીપામાં અને શિવના બંધનમાં માનવામાં આવે છે. ડ રુદ્ર, ધ્વનિ, ભય અને ઢક્કા વગાડવામાં દર્શાવે છે. ઢ પણ ધ્વનિ માટે માન્ય છે.

ણો નિષ્કર્ષે નિશ્ચયે ચ તશ્ચૌરે ક્રોડપુચ્છકે । ભક્ષણે થશ્છેદને દો ધારણે શોભને મતઃ ।। ૩૪૮.

ણ કાઢી લેવા અને નિશ્ચય માટે છે. ટ ચોર અને નકુલની પૂંછ માટે છે. થ ખાવામાં, દ કાપવામાં, ધ ધારણ અને સૌંદર્યમાં માનવામાં આવે છે.

ધો ધાતરિ ચ ધૂસ્તૂરે નો વૃન્દે સુગતે તથા । પ ઉપવને વિખ્યાતઃ ફશ્ચ ઝઞ્ઝાનિલે મતઃ ।। ૩૪૮.

ધ આધાર અને ધૂસ્તૂરા માટે છે. ન સમૂહ અને શુભ ગતિ માટે છે. પ વનવાટમાં પ્રસિદ્ધ છે. ફ ઝંઝાવાતમાં માનવામાં આવે છે.

ફુઃ ફુત્કારે નિષ્ફલે ચ વિઃ પક્ષી ભઞ્ચ તારકે । મા શ્રીર્મ્માનઞ્ચ માતા સ્યાદ્યાગે યો યાતૃવીરણે ।। ૩૪૮.

ફુ ફૂંકવામાં અને નિષ્ફળતામાં છે. વિ પક્ષી માટે છે. ભં તારામાં છે. મા સમૃદ્ધિ, માન અને માતા માટે છે. ય યજ્ઞ અને મુસાફરોમાં શૂરવીર માટે છે.

રો વહ્નૌ ચ લઃ શક્રે ચ લો વિધાતરિ ઈરિતઃ । વિશ્લેષણે વો વરુણે શયને શશ્ચ શં સુખે ।। ૩૪૮.

ર અગ્નિ માટે છે, લ ઇન્દ્ર માટે છે, લો સર્જનહાર માટે કહેવાય છે. વિયોગમાં વો, વરુણ અને શયન માટે, શ સુખ માટે છે.

ષઃ શ્રેષ્ઠે સઃ પરોક્ષે ચ સા લક્ષ્મીઃ સં કચે મતઃ । ધારણે હસ્તથા રુદ્રે ક્ષઃ ક્ષત્ત્ત્રે ચાક્ષરે મતઃ ।। ૩૪૮.

ષ શ્રેષ્ઠ માટે છે. સ પરોક્ષ માટે છે. સાલક્ષ્મી છે. સં વાળ માટે છે. ધા ધારણ અને રુદ્ર માટે છે. ક્ષ ક્ષત્રિય અને અક્ષર માટે છે.

ક્ષો નૃસિંહે હરૌ તદ્વત્ ક્ષેત્રપાલકયોરપિ । મન્ત્ર એકાક્ષરો દેવો ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકઃ ।। ૩૪૮.

ક્ષ નરસિંહ અને હરિ માટે છે, તેમજ ક્ષેત્રપાલો માટે પણ છે. એક અક્ષરનો મંત્ર દેવત્વ ધરાવે છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

હૈહયશિરસે નમઃ સર્વ્વવિદ્યાપ્રદો મનુઃ । અકારાદ્યાસ્તથા મન્ત્રા માતૃકામન્ત્ર ઉત્તમઃ ।। ૩૪૮.

હૈહયમુખ્યને વંદન. મંત્ર સર્વજ્ઞાન આપે છે. અથી શરૂ થતા મંત્રો અને માતૃકામંત્ર સર્વોત્તમ છે.

એકપદ્મેઽર્ચયેદેતાન્નવ દુર્ગાશ્ચ પૂજયેત્ । ભગવતી કાત્યાયની કૌશિકી ચાથ ચણ્ડિકા ।। ૩૪૮.

એક કમળ પર આ બધાનું પૂજન કરવું અને નવ દુર્ગાનું પણ પૂજન કરવું: ભગવતી, કાત્યાયની, કૌશિકી અને ચંડિકા.

પ્રચણ્ડા સુરનાયિકા ઉગ્રા પાર્વ્વતી દુર્ગયા । ઓં ચણ્ડિકાયૈ વિદ્મહે ભગવત્યૈ ધીમહિ તન્નો દુર્ગા પ્રચોદયાત્ । ક્રમાદિ તુ ષડ઼ઙ્ગં સ્યાદ્ ગણો ગુરુર્ગુરુઃ ક્રમાત્ ।। ૩૪૮.

પ્રચંડા, દેવીઓની નેતા, ઉગ્રા, પાર્વતી, દુર્ગા. 'ઑમ, અમે ચંડિકાનું ધ્યાન કરીએ, ભગવતી પર ધ્યાન ધરીએ, દુર્ગા અમને પ્રેરણા આપે.' ક્રમશઃ શરંગ, ગણ, ગુરુ અને ગુરુનું પૂજન કરવું.

અજિતાપરાજિતા ચાથ જયા ચ વિજયા તતઃ । કાત્યાયની ભદ્રકાલી મઙ્ગલા સિદ્ધિરેવતી ।। ૩૪૮.

અજિતા, અપરાજિતા, પછી જય અને વિજય; કાત્યાયની, ભદ્રકાળી, મંગલા અને સિદ્ધિ રેવતી.

સિદ્દાદિવટુકાઃ પૂજ્યા હેતુકશ્ચ કપાલિકઃ । એકપાદો ભીમરૂપો દિક્પાલાન્મધ્યતો નવ ।। ૩૪૮.

સિદ્ધા અને અન્ય વટુકો, હેતુક અને કપાલિકનું પૂજન કરવું. એકપાદ, ભયાનક રૂપ ધરાવનાર, અને નવ દિશાપાલો મધ્યમાં પૂજ્ય છે.

હ્રીં દુર્ગે દુર્ગે રક્ષણિ સ્વાહા મન્ત્રાર્થસિદ્ધયે । ગૌરી પૂજ્યા ચ ધર્મ્મદ્યાઃ સ્કન્દાદ્યાઃ શક્તયો યજેત્ ।। ૩૪૮.

'હ્રીં દુર્ગે દુર્ગે રક્ષા કર, સ્વાહા'—મંત્રસિદ્ધિ માટે. ગૌરીનું પૂજન કરવું અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, સ્કંદથી શરૂ થતી શક્તિઓનું યજ્ઞ કરવું.

પ્રજ્ઞા જ્ઞાના ક્રિયા વાચા વાગીશી જ્વાલિની તથા । કામિની કામમાલા ચ ઇન્દ્રાદ્યાઃ શક્તિપૂજનં ।। ૩૪૮.

પ્રજ્ઞા, જ્ઞાન, ક્રિયા, વાણી, વાગીશી, જ્વાલિની, કામિની, કામમાળા અને ઇન્દ્રથી શરૂ થતી શક્તિઓનું પૂજન કરવું.

ઓં ગં સ્વાહા મૂલમન્ત્રોઽયં ગં વા ગણપતયે નમઃ । ષડ઼ઙ્ગો રક્તશુક્લશ્ચ કદન્કતાક્ષપરશૂત્કટઃ ।। ૩૪૮.

'ઑમ ગં સ્વાહા' મૂળમંત્ર છે, અથવા 'ગં ગણપતિને નમસ્કાર.' શરંગ લાલ અને સફેદ, વાંકડા નજરવાળા, પરશુ અને મોટું પેટ ધરાવે છે.

સમોદકોઽથ ગન્ધાદિગન્ધોલ્કાયેતિ ચ ક્રમાત્ । ગજો મહાગણપતિર્મ્મહો લ્કઃ પૂજ્ય એવ ચ ।। ૩૪૮.

મોદક, પછી ચંદન અને અન્ય સુગંધો, અને અગ્નિશીખા પ્રમાણે પૂજન કરવું. ગજ, મહાગણપતિ અને મહાલ્ક પણ પૂજ્ય છે.

કુષ્માણ્ડાય એકદન્તત્રિપુરાન્તકાય શ્યામદન્તવિકટહરહાસાય । લમ્વનાશાનનાય પદ્મદંષ્ટ્રાય મેઘોલ્કાય ધૂમોલ્કાય । વક્રતુણ્ડાય વિઘ્નેશ્વરાય વિકટોત્કટાય ગજેન્દ્રગમનાય ।। ૩૪૮.

કુસ્માંડા, એકદંત, ત્રિપુરાંતક, શ્યામદંત, વિકટ, હર, હાસા; લમ્વનાશાન, પદ્મદંષ્ટ્ર, મેઘોલ્કા, ધૂમોલ્કા; વક્રતુંડ, વિઘ્નેશ્વર, વિકટોત્કટ અને ગજેન્દ્રગમનને નમસ્કાર.

વક્રતુણ્ડાય વિઘ્નેશ્વરાય વિકટોત્કટાય ગજેન્દ્રગમનાય । ભુજગેન્દ્રહારાય શશાઙ્કધરાય ગણાધિપતયે સ્વાહા ।। ૩૪૮.

વક્રતુંડ, વિઘ્નેશ્વર, વિકટોત્કટ, ગજેન્દ્રગમન, ભુજગેન્દ્રહાર, શશાંકધર અને ગણાધિપતિને સ્વાહા.