અગ્નિપુરાણમ્

પ્રગૃહ્યો ગૃહ્યતે નૈવ ક્ષતં વિગતસન્ધિના । કષ્ટપાઠાદ્વિસન્ધિત્વં દુર્વ્વચાદૌ ન દુર્ભગમ્ ।। ૩૪૭.

જે લેવા જેવું હોય એ જોડાણ તૂટી જાય તો લેવાતું નથી; કઠણ વાંચનથી જોડાણમાં ખોટ આવે છે, પણ મુશ્કેલ વાક્યમાં એ મોટો દોષ માનાતો નથી.

અનુપ્રાસે પદાવૃત્તિર્વ્યસ્તસમ્બન્ધતા શુભા । નાર્થસંગ્રહણે દોષો વ્યુત્ક્રમાદ્યૈર્ન્ન લિપ્યતે ।। ૩૪૭.

અનુપ્રાસમાં શબ્દ પુનરાવૃત્તિ અને વિખૂટો સંબંધ શુભ ગણાય છે; અર્થ ન સમજાય તો પણ દોષ નથી, અને ક્રમભંગ વગેરેથી પણ દોષ લાગતો નથી.

વિભક્તિસંજ્ઞાલિઙ્ગાનાં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતાં । સંખ્યાયાસ્તત્ર ભિન્નત્વમુપ્માનોપમેયયોઃ ।। ૩૪૭.

જ્યાં વિભક્તિ, લિંગ કે સંખ્યાથી વિદ્વાનોને અડચણ ન થાય, ત્યાં ઉપમિત અને ઉપમાનમાં ભેદ હોય તો પણ એ દોષ નથી.

અનેકસ્ય તથૈકેન બહૂનાં બહુભિઃ શુભા । કવીનાં સમુદાચારઃ સમયો નામ ગીયતે ।। ૩૪૭.

કવિઓની રીતને પરંપરા કહેવામાં આવે છે—ક્યારેક એકને બદલે અનેક, ક્યારેક અનેકને બદલે એક, અને ક્યારેક અનેકને અનેકથી, બધું શુભ માટે જ હોય છે.

સામાન્યશ્ચ વિશિષ્ટશ્ચ ધર્મ્મવદ્ભવતિ દ્વિધા । સિદ્ધસૈદ્ધાન્તિકાનાઞ્ચ કવીનાઞ્ચાવિવાદતઃ ।। ૩૪૭.

પરંપરા બે પ્રકારની હોય છે—સામાન્ય અને વિશિષ્ટ. ધર્મને માનનારા, સ્થાપિત સિદ્ધાંતવાળા અને કવિઓએ વિવાદ વિના તેને સ્વીકારી છે.

યઃ પ્રસિધ્યતિ સામાન્ય ઇત્યસૌ સમયો મતઃ । સર્વ્વે સિદ્ધાન્તિકા યેન સઞ્ચરન્તિ નિરત્યયં ।। ૩૪૭.

જે પરંપરા સૌને માન્ય હોય, તેને સામાન્ય પરંપરા કહે છે; એના આધારે બધા સિદ્ધાંતકારો નિર્ભયપણે ચાલે છે.

કિયન્ત એવ વા યેન સામાન્યસ્તેન સ દ્વિધા । છેદસિદ્ધાન્તતોઽન્યઃ સ્યાત્ કેષાઞ્ચિદ્‌ ભ્રાન્તિતો યથા ।। ૩૪૭.

અને જે પરંપરા થોડાક લોકો સ્વીકારે છે, તેને વિશિષ્ટ પરંપરા કહે છે; એ સ્થાપિત સિદ્ધાંતોથી જુદી પડે છે અને કેટલાક માટે ભૂલથી પણ થાય છે.

તર્કજ્ઞાનાં મુનેઃ કસ્ય કસ્યચિત્ ક્ષણભઙ્ગિકા । ભૂતચૈતન્યતા કસ્ય જ્ઞાનસ્ય સુપ્રકાશતા ।। ૩૪૭.

યુક્તિ જાણનારા કેટલાક ઋષિઓ ક્ષણભંગુરતાનો મત રાખે છે; કેટલાક માને છે કે તત્ત્વોમાં ચેતના છે, અને કેટલાક માટે જ્ઞાન પોતે પ્રકાશમાન છે.

પ્રજ્ઞાતસ્થૂલતાશબપ્દાનેકાન્તત્વં તથાર્હતઃ । શૈવવૈષ્ણવશાક્તેયસૌરસિદ્ધાન્તિનાં મતિઃ ।। ૩૪૭.

અર્હતો માને છે કે સ્થૂળતાના શબ્દો બહુવિધ અર્થ ધરાવે છે; શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત અને સૌર દરેકના પોતાના મજબૂત મત છે.

જગતઃ કારણં બ્રહ્મ સાઙ્‌ખ્યાનાં સપ્રધાનકં । અસ્મિન્ સરસ્વતીલોકે સઞ્ચરન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૩૪૭.

સાંખ્યમતે જગતનું કારણ બ્રહ્મા અને પ્રધાન બંને છે; આ વિદ્યા જગતમાં બધા પોતપોતાના વિચારો સાથે ફરતા રહે છે.

બધ્નન્તિ વ્યતિપશ્યન્તો યદ્વિશિષ્ટઃ સ ઉચ્યતે । પરિગ્રહાદપ્યસતાં સતામેવાપરિગ્રહાત્ ।। ૩૪૭.

એકબીજાના વિરોધથી તેઓ પોતાના મતોને મજબૂત બનાવે છે; જે આ રીતે વિશિષ્ટ થાય તેને એ નામ આપવામાં આવે છે, સાચા કે ખોટા સ્વીકારે કે ના સ્વીકારે.

ભિદ્યમાનસ્ય તસ્યાયં દ્વૈવિધ્યમુપગીયતે । પ્રત્યજ્ઞાદિપ્રમાણૈર્યદ્બાધિતં તદસદ્વિદુઃ ।। ૩૪૭.

જ્યારે આવી પરંપરા વિભાજિત થાય છે, ત્યારે એનું દ્વૈત સ્વરૂપ કહેવાય છે; જે પ્રત્યક્ષ વગેરે પ્રમાણથી ખંડન થાય છે, તેને અસત્ય માનવામાં આવે છે.

કવિભિસ્તત્ પ્રતિગ્રાહ્યં જ્ઞાનસ્ય દ્યોતમાનતા । યદેવાર્થક્રિયાકારિ તદેવ પરમાર્થસત્ ।। ૩૪૭.

કવિઓએ જ્ઞાનની પ્રકાશમાનતાને સ્વીકારવી જોઈએ; જે કંઈ કાર્યમાં આવે તે જ પરમાર્થ સત્ય છે.

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતસ્ત્વેકં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થસત્ । વિષ્ણુઃ સ્વર્ગાદિહેતુઃ સ શબ્દાલઙ્કારરૂપવાન્ ।। ૩૪૭.

અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી, બ્રહ્મા જ પરમાર્થ સત્ય છે; વિષ્ણુ સ્વર્ગ વગેરેના કારણ છે અને શબ્દસૌંદર્યથી યુક્ત છે.

અપરા ચ પરા વિદ્યા તાં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવાત્ ।। ૩૪૭.

નીચી અને ઊંચી એવી બે જાતની વિદ્યા છે; એ જાણવાથી મનુષ્ય જન્મમરણમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ એકાક્ષરાભિધાનઞ્ચ માતૃકાન્તં વદામિ તે । અ વિષ્ણુઃ પ્રતિષેધઃ સ્યાદા પિતામહવાક્યયોઃ ।। ૩૪૮.

અગ્નિ બોલ્યા: હું તને એકાક્ષરથી લઈને આખી માતૃકા સુધીના અર્થ કહું છું; 'અ' વિષ્ણુ છે, અને પિતામહના વચનમાં 'અ' નિષેધ દર્શાવે છે.

સીમાયામથાવ્યયં આ ભવેત્સંક્રોધપીડયો । ઇઃ કામે રતિલક્ષ્મ્યોરી ઉઃ શિવે રક્ષકાદ્ય ઊઃ ।। ૩૪૮.

'આ' સીમાની અવિનાશી છે અને ક્રોધથી પીડા પણ દર્શાવે છે; 'ઇ' કામ માટે, રતિ અને લક્ષ્મીના લક્ષણ માટે છે; 'ઈ' શિવ માટે, રક્ષક માટે અને એ જ રીતે 'ઊ' પણ છે.

ઋ શબ્દે ચાદિતૌ ઋૄસ્યાત્ લૃ લૄ તે વૈ [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm દિતૌ] ગુહે । એ દેવી ઐ યોગિની સ્યાદો બ્રહ્મા ઔ મહેશ્વરઃ ।। ૩૪૮.

'ઋ' અને 'ઋઋ' શબ્દના આરંભમાં આવે છે; 'લૃ' અને 'લૃલૃ' ગુહા માટે છે; 'એ' દેવી માટે, 'ઐ' યોગિની માટે; 'ઓ' બ્રહ્મા માટે, 'ઔ' મહેશ્વર માટે છે.

અઙ્કામઃ અઃ પ્રશસ્તઃ સ્યાત્ કો બ્રહ્માદૌ કુ કુત્સિતે । ખં શૂન્યેન્દ્રિયં ખઙ્ગો ગન્ધર્વ્વે ચ વિનાયકે ।। ૩૪૮.

'અં' કામ માટે છે, 'અઃ' પ્રશંસનીય છે; 'ક' બ્રહ્માના આરંભમાં, 'કુ' નીચા માટે; 'ખ' ખાલીપો, ઇન્દ્રિય માટે, 'ખંગ' તલવાર, ગંધર્વ અને વિનાયક માટે છે.

ગઙ્ગીતે ગો ગાયને સ્યાદ્ ઘો ઘણ્ટા કિઙ્કિણીમુખે । તાડ઼ને ઙ્શ્ચ વિષયેસ્પૃહાયાઞ્ચૈવ ભૈરવે ।। ૩૪૮.

'ગ' ગંગા માટે, 'ગિ' ગાન માટે, 'ઘ' ઘંટા અને કિંકિણીના મુખ માટે; 'ઙ' પાર ઉતરવા, વિષયમાં ઇચ્છા અને ભૈરવ માટે છે.

ચો દુર્જને નિર્મ્મલે છશ્છેદે જિર્જ્જયને તથા । જં ગીતે જ્ઞઃ પ્રશસ્તે સ્યાદ્ બલે ઞો ગાયને ચ ટઃ ।। ૩૪૮.

'ચ' દુર્જન માટે, 'ચિ' નિર્મળ માટે, 'છ' કાપવા માટે, 'છિ' વિજય માટે; 'જં' ગાન માટે, 'જ્ઞ' પ્રશંસા માટે, 'ટ' બળ માટે, 'ઞ' પણ ગાન માટે છે.

ઠશ્ચન્દ્રમણ્ડલે શૂન્યે શિવે ચોદ્બન્ધને મતઃ । ડશ્ચ રુદ્રે ધ્વનૌ ત્રાસે ઢક્કાયાં ઢો ધ્વનૌ મતઃ ।। ૩૪૮.

ઠ અર્ધચંદ્રના ખાલીપામાં અને શિવના બંધનમાં માનવામાં આવે છે. ડ રુદ્ર, ધ્વનિ, ભય અને ઢક્કા વગાડવામાં દર્શાવે છે. ઢ પણ ધ્વનિ માટે માન્ય છે.

ણો નિષ્કર્ષે નિશ્ચયે ચ તશ્ચૌરે ક્રોડપુચ્છકે । ભક્ષણે થશ્છેદને દો ધારણે શોભને મતઃ ।। ૩૪૮.

ણ કાઢી લેવા અને નિશ્ચય માટે છે. ટ ચોર અને નકુલની પૂંછ માટે છે. થ ખાવામાં, દ કાપવામાં, ધ ધારણ અને સૌંદર્યમાં માનવામાં આવે છે.

ધો ધાતરિ ચ ધૂસ્તૂરે નો વૃન્દે સુગતે તથા । પ ઉપવને વિખ્યાતઃ ફશ્ચ ઝઞ્ઝાનિલે મતઃ ।। ૩૪૮.

ધ આધાર અને ધૂસ્તૂરા માટે છે. ન સમૂહ અને શુભ ગતિ માટે છે. પ વનવાટમાં પ્રસિદ્ધ છે. ફ ઝંઝાવાતમાં માનવામાં આવે છે.

ફુઃ ફુત્કારે નિષ્ફલે ચ વિઃ પક્ષી ભઞ્ચ તારકે । મા શ્રીર્મ્માનઞ્ચ માતા સ્યાદ્યાગે યો યાતૃવીરણે ।। ૩૪૮.

ફુ ફૂંકવામાં અને નિષ્ફળતામાં છે. વિ પક્ષી માટે છે. ભં તારામાં છે. મા સમૃદ્ધિ, માન અને માતા માટે છે. ય યજ્ઞ અને મુસાફરોમાં શૂરવીર માટે છે.

રો વહ્નૌ ચ લઃ શક્રે ચ લો વિધાતરિ ઈરિતઃ । વિશ્લેષણે વો વરુણે શયને શશ્ચ શં સુખે ।। ૩૪૮.

ર અગ્નિ માટે છે, લ ઇન્દ્ર માટે છે, લો સર્જનહાર માટે કહેવાય છે. વિયોગમાં વો, વરુણ અને શયન માટે, શ સુખ માટે છે.

ષઃ શ્રેષ્ઠે સઃ પરોક્ષે ચ સા લક્ષ્મીઃ સં કચે મતઃ । ધારણે હસ્તથા રુદ્રે ક્ષઃ ક્ષત્ત્ત્રે ચાક્ષરે મતઃ ।। ૩૪૮.

ષ શ્રેષ્ઠ માટે છે. સ પરોક્ષ માટે છે. સાલક્ષ્મી છે. સં વાળ માટે છે. ધા ધારણ અને રુદ્ર માટે છે. ક્ષ ક્ષત્રિય અને અક્ષર માટે છે.

ક્ષો નૃસિંહે હરૌ તદ્વત્ ક્ષેત્રપાલકયોરપિ । મન્ત્ર એકાક્ષરો દેવો ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકઃ ।। ૩૪૮.

ક્ષ નરસિંહ અને હરિ માટે છે, તેમજ ક્ષેત્રપાલો માટે પણ છે. એક અક્ષરનો મંત્ર દેવત્વ ધરાવે છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

હૈહયશિરસે નમઃ સર્વ્વવિદ્યાપ્રદો મનુઃ । અકારાદ્યાસ્તથા મન્ત્રા માતૃકામન્ત્ર ઉત્તમઃ ।। ૩૪૮.

હૈહયમુખ્યને વંદન. મંત્ર સર્વજ્ઞાન આપે છે. અથી શરૂ થતા મંત્રો અને માતૃકામંત્ર સર્વોત્તમ છે.