અગ્નિપુરાણમ્

પુનરુક્તત્વમાભીક્ષ્ણ્યાદભિધાનં દ્વિધૈવ તત્ । અર્થાવૃત્તિઃ પદાવૃત્તિરર્થાવૃત્તિરપિ દ્વિધા ।। ૩૪૭.

પુનરાવૃત્તિ બે પ્રકારની છે — વારંવાર બોલવાથી થાય છે: અર્થની પુનરાવૃત્તિ કે શબ્દની પુનરાવૃત્તિ, અને અર્થની પુનરાવૃત્તિ પણ બે પ્રકારની છે.

પ્રયુક્ત વરશબ્દેન તથા શબ્દાન્તરેણ ચ । નાવર્ત્તતે પદાવૃત્તૌ વાચ્યમાવર્ત્તતે પદમ્ ।। ૩૪૭.

જ્યારે એ જ શબ્દ ફરી વપરાય છે, એ જ શબ્દથી કે બીજું શબ્દ લઈને, ત્યારે શબ્દની પુનરાવૃત્તિ થાય છે, પણ અર્થ ફરી આવતો નથી.

વ્યસ્તસમ્બન્ધતા સુષ્ઠુસમ્બન્ધો વ્યવધાનતઃ । સમ્બન્ધાન્તરનિર્ભાષાત્ સમ્બન્ધાન્તરજન્મનઃ ।। ૩૪૭.

જ્યારે યોગ્ય જોડાણ વચ્ચે બીજું સંબંધ આવી જાય કે બીજું સંબંધ ઊભું થાય, ત્યારે સંબંધમાં વિખૂટાપણું થાય છે.

અભાવેપિ તયોરન્તર્વ્યવધાનાત્ત્ત્રિધૈવ સા । અન્તરા પદવાક્યાભ્યાં પુનર્દ્વિધા ।। ૩૪૭.

આ બંને ન હોય તો પણ વચ્ચે અવરોધ આવે તો એ ત્રણ પ્રકારનું થાય છે; અને એ અવરોધ શબ્દથી કે વાક્યથી, એમ બે રીતે થાય છે.

વાચ્યમર્થાર્થ્યમાનત્વાત્તદ્‌દ્વિધા પદવાક્યયોઃ । વ્યુત્પાદિતપૂર્વ્વવાચ્યં વ્યુત્પાદ્યઞ્ચેતિ ભિદ્યતે ।। ૩૪૭.

જે કહેવું છે એ યોગ્ય રીતે ન સમજાય તો એ પણ બે પ્રકારનું છે — શબ્દમાં કે વાક્યમાં; એમાં પહેલેથી સમજાવેલું અને પછી સમજાવવાનું એમ ભેદ થાય છે.

ઇષ્ટવ્યાઘાતકારિત્વં હેતોઃ સ્યાદસમર્થતા । અસિદ્ધત્વં વિરુદ્ધત્વમનૈકાન્તિકતા તથા ।। ૩૪૭.

કારણ ફળ આપતું ન હોય, ઇચ્છિતનું ઉલટું થાય, કારણ અસિદ્ધ, વિરોધી કે અનિશ્ચિત હોય તો પણ એ અસમર્થ ગણાય છે.

એવં સત્પ્રતિપક્ષત્વં કાલાતીતત્વસઙ્કરઃ । પક્ષે સપક્ષે નાસ્તિત્વં વિપક્ષેઽસ્તિત્વમેવ તત્ ।। ૩૪૭.

એ જ રીતે, યોગ્ય પ્રતિપક્ષી ઉદાહરણ, ભૂતકાળ અને વર્તમાનની ગડબડ, વિષય અને સમાનમાં અસ્તિત્વ ન હોવું અને વિરોધમાં અસ્તિત્વ હોવું — એ પણ દોષ ગણાય છે.

કાવ્યેષુ પરિષદ્યાનાં ન ભવેદપ્યરુન્તુદમ્ । એકાદશનિરર્થત્વં દુષ્કરાદૌ ન દુષ્યતિ ।। ૩૪૭.

કાવ્યમાં વિદ્વાન લોકોની સભામાં ક્યારેક દોષ પણ અવરોધક નથી રહેતો; અગમ્ય અર્થના અગિયાર પ્રકાર પણ કઠિન રચનામાં દોષ ગણાતા નથી.

દુઃખીકરોતિ દોષજ્ઞાન્ ગૂઢાર્થત્વં ન દુષ્કરે । ન ગ્રામ્યતોદ્વેગકારી પ્રસિદ્ધેર્લ્લોકશાસ્ત્રયોઃ ।। ૩૪૭.

જે દોષ દુઃખ આપે એ ઓળખાય છે, પણ ગુપ્ત અર્થ કઠિન રચનામાં દોષ નથી; અને ગામડુંપણું કે ઉગ્રતા પણ લોકપ્રચલિત કે શાસ્ત્રમાં માન્ય હોય તો દોષ નથી.

ક્રિયાભ્રંશેન લક્ષ્માસ્તિ ક્રિયાધ્યાહારયોગતઃ । ભ્રષ્ટકારકતાક્ષેપબલાધ્યાહૃતકારકે ।। ૩૪૭.

ક્રિયા છૂટે ત્યારે જો સંદર્ભથી એ સમજાય તો એ દોષ ગણાય છે; અને કર્તા છૂટે પછી સંકેતથી સમજાય તો પણ એ દોષ ગણાય છે.

પ્રગૃહ્યો ગૃહ્યતે નૈવ ક્ષતં વિગતસન્ધિના । કષ્ટપાઠાદ્વિસન્ધિત્વં દુર્વ્વચાદૌ ન દુર્ભગમ્ ।। ૩૪૭.

જે લેવા જેવું હોય એ જોડાણ તૂટી જાય તો લેવાતું નથી; કઠણ વાંચનથી જોડાણમાં ખોટ આવે છે, પણ મુશ્કેલ વાક્યમાં એ મોટો દોષ માનાતો નથી.

અનુપ્રાસે પદાવૃત્તિર્વ્યસ્તસમ્બન્ધતા શુભા । નાર્થસંગ્રહણે દોષો વ્યુત્ક્રમાદ્યૈર્ન્ન લિપ્યતે ।। ૩૪૭.

અનુપ્રાસમાં શબ્દ પુનરાવૃત્તિ અને વિખૂટો સંબંધ શુભ ગણાય છે; અર્થ ન સમજાય તો પણ દોષ નથી, અને ક્રમભંગ વગેરેથી પણ દોષ લાગતો નથી.

વિભક્તિસંજ્ઞાલિઙ્ગાનાં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતાં । સંખ્યાયાસ્તત્ર ભિન્નત્વમુપ્માનોપમેયયોઃ ।। ૩૪૭.

જ્યાં વિભક્તિ, લિંગ કે સંખ્યાથી વિદ્વાનોને અડચણ ન થાય, ત્યાં ઉપમિત અને ઉપમાનમાં ભેદ હોય તો પણ એ દોષ નથી.

અનેકસ્ય તથૈકેન બહૂનાં બહુભિઃ શુભા । કવીનાં સમુદાચારઃ સમયો નામ ગીયતે ।। ૩૪૭.

કવિઓની રીતને પરંપરા કહેવામાં આવે છે—ક્યારેક એકને બદલે અનેક, ક્યારેક અનેકને બદલે એક, અને ક્યારેક અનેકને અનેકથી, બધું શુભ માટે જ હોય છે.

સામાન્યશ્ચ વિશિષ્ટશ્ચ ધર્મ્મવદ્ભવતિ દ્વિધા । સિદ્ધસૈદ્ધાન્તિકાનાઞ્ચ કવીનાઞ્ચાવિવાદતઃ ।। ૩૪૭.

પરંપરા બે પ્રકારની હોય છે—સામાન્ય અને વિશિષ્ટ. ધર્મને માનનારા, સ્થાપિત સિદ્ધાંતવાળા અને કવિઓએ વિવાદ વિના તેને સ્વીકારી છે.

યઃ પ્રસિધ્યતિ સામાન્ય ઇત્યસૌ સમયો મતઃ । સર્વ્વે સિદ્ધાન્તિકા યેન સઞ્ચરન્તિ નિરત્યયં ।। ૩૪૭.

જે પરંપરા સૌને માન્ય હોય, તેને સામાન્ય પરંપરા કહે છે; એના આધારે બધા સિદ્ધાંતકારો નિર્ભયપણે ચાલે છે.

કિયન્ત એવ વા યેન સામાન્યસ્તેન સ દ્વિધા । છેદસિદ્ધાન્તતોઽન્યઃ સ્યાત્ કેષાઞ્ચિદ્‌ ભ્રાન્તિતો યથા ।। ૩૪૭.

અને જે પરંપરા થોડાક લોકો સ્વીકારે છે, તેને વિશિષ્ટ પરંપરા કહે છે; એ સ્થાપિત સિદ્ધાંતોથી જુદી પડે છે અને કેટલાક માટે ભૂલથી પણ થાય છે.

તર્કજ્ઞાનાં મુનેઃ કસ્ય કસ્યચિત્ ક્ષણભઙ્ગિકા । ભૂતચૈતન્યતા કસ્ય જ્ઞાનસ્ય સુપ્રકાશતા ।। ૩૪૭.

યુક્તિ જાણનારા કેટલાક ઋષિઓ ક્ષણભંગુરતાનો મત રાખે છે; કેટલાક માને છે કે તત્ત્વોમાં ચેતના છે, અને કેટલાક માટે જ્ઞાન પોતે પ્રકાશમાન છે.

પ્રજ્ઞાતસ્થૂલતાશબપ્દાનેકાન્તત્વં તથાર્હતઃ । શૈવવૈષ્ણવશાક્તેયસૌરસિદ્ધાન્તિનાં મતિઃ ।। ૩૪૭.

અર્હતો માને છે કે સ્થૂળતાના શબ્દો બહુવિધ અર્થ ધરાવે છે; શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત અને સૌર દરેકના પોતાના મજબૂત મત છે.

જગતઃ કારણં બ્રહ્મ સાઙ્‌ખ્યાનાં સપ્રધાનકં । અસ્મિન્ સરસ્વતીલોકે સઞ્ચરન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૩૪૭.

સાંખ્યમતે જગતનું કારણ બ્રહ્મા અને પ્રધાન બંને છે; આ વિદ્યા જગતમાં બધા પોતપોતાના વિચારો સાથે ફરતા રહે છે.

બધ્નન્તિ વ્યતિપશ્યન્તો યદ્વિશિષ્ટઃ સ ઉચ્યતે । પરિગ્રહાદપ્યસતાં સતામેવાપરિગ્રહાત્ ।। ૩૪૭.

એકબીજાના વિરોધથી તેઓ પોતાના મતોને મજબૂત બનાવે છે; જે આ રીતે વિશિષ્ટ થાય તેને એ નામ આપવામાં આવે છે, સાચા કે ખોટા સ્વીકારે કે ના સ્વીકારે.

ભિદ્યમાનસ્ય તસ્યાયં દ્વૈવિધ્યમુપગીયતે । પ્રત્યજ્ઞાદિપ્રમાણૈર્યદ્બાધિતં તદસદ્વિદુઃ ।। ૩૪૭.

જ્યારે આવી પરંપરા વિભાજિત થાય છે, ત્યારે એનું દ્વૈત સ્વરૂપ કહેવાય છે; જે પ્રત્યક્ષ વગેરે પ્રમાણથી ખંડન થાય છે, તેને અસત્ય માનવામાં આવે છે.

કવિભિસ્તત્ પ્રતિગ્રાહ્યં જ્ઞાનસ્ય દ્યોતમાનતા । યદેવાર્થક્રિયાકારિ તદેવ પરમાર્થસત્ ।। ૩૪૭.

કવિઓએ જ્ઞાનની પ્રકાશમાનતાને સ્વીકારવી જોઈએ; જે કંઈ કાર્યમાં આવે તે જ પરમાર્થ સત્ય છે.

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતસ્ત્વેકં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થસત્ । વિષ્ણુઃ સ્વર્ગાદિહેતુઃ સ શબ્દાલઙ્કારરૂપવાન્ ।। ૩૪૭.

અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી, બ્રહ્મા જ પરમાર્થ સત્ય છે; વિષ્ણુ સ્વર્ગ વગેરેના કારણ છે અને શબ્દસૌંદર્યથી યુક્ત છે.

અપરા ચ પરા વિદ્યા તાં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવાત્ ।। ૩૪૭.

નીચી અને ઊંચી એવી બે જાતની વિદ્યા છે; એ જાણવાથી મનુષ્ય જન્મમરણમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ એકાક્ષરાભિધાનઞ્ચ માતૃકાન્તં વદામિ તે । અ વિષ્ણુઃ પ્રતિષેધઃ સ્યાદા પિતામહવાક્યયોઃ ।। ૩૪૮.

અગ્નિ બોલ્યા: હું તને એકાક્ષરથી લઈને આખી માતૃકા સુધીના અર્થ કહું છું; 'અ' વિષ્ણુ છે, અને પિતામહના વચનમાં 'અ' નિષેધ દર્શાવે છે.

સીમાયામથાવ્યયં આ ભવેત્સંક્રોધપીડયો । ઇઃ કામે રતિલક્ષ્મ્યોરી ઉઃ શિવે રક્ષકાદ્ય ઊઃ ।। ૩૪૮.

'આ' સીમાની અવિનાશી છે અને ક્રોધથી પીડા પણ દર્શાવે છે; 'ઇ' કામ માટે, રતિ અને લક્ષ્મીના લક્ષણ માટે છે; 'ઈ' શિવ માટે, રક્ષક માટે અને એ જ રીતે 'ઊ' પણ છે.

ઋ શબ્દે ચાદિતૌ ઋૄસ્યાત્ લૃ લૄ તે વૈ [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm દિતૌ] ગુહે । એ દેવી ઐ યોગિની સ્યાદો બ્રહ્મા ઔ મહેશ્વરઃ ।। ૩૪૮.

'ઋ' અને 'ઋઋ' શબ્દના આરંભમાં આવે છે; 'લૃ' અને 'લૃલૃ' ગુહા માટે છે; 'એ' દેવી માટે, 'ઐ' યોગિની માટે; 'ઓ' બ્રહ્મા માટે, 'ઔ' મહેશ્વર માટે છે.

અઙ્કામઃ અઃ પ્રશસ્તઃ સ્યાત્ કો બ્રહ્માદૌ કુ કુત્સિતે । ખં શૂન્યેન્દ્રિયં ખઙ્ગો ગન્ધર્વ્વે ચ વિનાયકે ।। ૩૪૮.

'અં' કામ માટે છે, 'અઃ' પ્રશંસનીય છે; 'ક' બ્રહ્માના આરંભમાં, 'કુ' નીચા માટે; 'ખ' ખાલીપો, ઇન્દ્રિય માટે, 'ખંગ' તલવાર, ગંધર્વ અને વિનાયક માટે છે.