અગ્નિપુરાણમ્

ગૂઢ઼ાર્થતા વિપર્ય્યસ્તાર્થતા સંશયિતાર્થતા । અવિસ્પષ્ટાર્થતા ભેદાસ્તત્ર ગૂઢ઼ાર્થતેતિ સા ।। ૩૪૭.

છુપાયેલો અર્થ, ઉલટો અર્થ, સંશયજનક અર્થ અને અસ્પષ્ટ અર્થ—આ ચાર પ્રકાર છે, જેમાં છુપાયેલો અર્થ પહેલો છે.

યત્રાર્થો દુઃખસંવેદ્યો વિપર્ય્યસ્તાર્થ્તા પુનઃ । વિવક્ષિતાન્યશબ્દાર્થપ્રતિપત્તિર્મલીમસા ।। ૩૪૭.

જ્યાં અર્થ દુઃખદાયક અનુભવાય, એ છુપાયેલો અર્થ કહેવાય; અને જ્યાં શબ્દો દ્વારા ઈચ્છિત અર્થની જગ્યા પર બીજો અર્થ સમજાય, એ ઉલટો અર્થ કહેવાય, જે શુદ્ધ નથી.

અન્યાર્થત્વાસમર્થત્વે એતામેવોપસર્પતઃ । સન્દિહ્યમાનવાચ્યત્વમાહુઃ સંશયિતાર્થતાં ।। ૩૪૭.

જ્યારે અર્થ બીજું જ હોય અથવા શક્ય ન હોય, અને એ રીતે સમજાવાય, ત્યારે તેને સંશયજનક અર્થ કહે છે.

દોષત્વમનુબધ્નાતિ સજ્જનોદ્વેજનાદૃતે । અસુખોચ્ચાર્ય્યમાણત્વં કષ્ટત્વં સમયાચ્યુતિઃ ।। ૩૪૭.

દોષ ત્યારે માન્ય થાય છે જયારે તે સજ્જનોને દુઃખ ન આપે. જે બોલવામાં અઘરું હોય અથવા પરંપરાથી વિરુદ્ધ હોય, તેને કઠિનતા કહેવાય છે.

અસામયિતતા નેયામેતાઞ્ચ મુનયો જગુઃ । ગ્રામ્યતા તુ જઘન્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ શલીકૃતા ।। ૩૪૭.

આને અસામાન્યતા તરીકે સમજવું જોઈએ, જેમ ઋષિઓએ કહ્યું છે. ગ્રામ્યતા એટલે નીચા અર્થની સમજ, જેને ટાળવી જોઈએ.

વક્તવ્યગ્રામ્યવાચ્યસ્ય વચનાત્સ્મરણાદપિ । તદ્વાચકપદેનાભિસામ્યાદ્ભવતિ સા ત્રિધા ।। ૩૪૭.

જેવું ગામમાં બોલવાનું નહીં હોય એ વાત બોલવાથી, યાદ કરવાથી કે એ શબ્દના સમાન શબ્દ વાપરવાથી પણ એ ત્રણે રીતે દોષ થાય છે.

દોષઃ સાધારણઃ પ્રાતિસ્વિકોઽર્થસ્ય સ તુ દ્વિધા । અનેકભાગુપાલમ્ભઃ સાધારણ ઇતિ સ્મૃતઃ ।। ૩૪૭.

દોષ સામાન્ય પણ હોઈ શકે અને ખાસ અર્થ માટે પણ હોઈ શકે છે; જેમાં અનેક ભાગમાં નિંદા થાય, એ સામાન્ય દોષ કહેવાય છે.

ક્રિયાકારકયોર્ભ્રંશો વિસન્ધિઃ પુનરુક્તતા । વ્યસ્તસમ્બન્ધતા ચેતિ પઞ્ચ સાધારણા મતાઃ ।। ૩૪૭.

પાંચ સામાન્ય દોષ એવા છે: ક્રિયા કે કર્તાનું છૂટવું, જોડાણમાં ખોટ, પુનરાવૃત્તિ, અને સંબંધમાં વિખૂટાપણું.

અક્રિયત્વં ત્રિયાભ્રંશો ભ્રષ્ટકારકતા પુનઃ । સર્ત્ત્ર્યાદિકારકાભાવો વિસન્ધિઃ સન્ધિદૂષણમ્ ।। ૩૪૭.

ક્રિયા ન હોવી, ત્રણ વસ્તુઓનું છૂટવું, કર્તાનું ગુમાવું, કર્તા કે કરનાર ન હોવો, જોડાણમાં ખોટ અને જોડાણ બગડવું — આ બધું અહીં સમજાવાયું છે.

વિગતો વા વિરુદ્ધો વા સન્ધિઃ સ ભવતિ દ્વિધા । સન્ધેર્વ્વિરુદ્ધતા કષ્ટપાદાદર્થાન્તરાગમાત્ ।। ૩૪૭.

જોડાણ ગુમાય જાય કે વિરોધી થાય તો એ બે પ્રકારનું થાય છે; જોડાણમાં વિરોધ ત્યારે થાય છે જ્યારે કઠણ વાંચન થાય કે બીજું અર્થ આવી જાય.

પુનરુક્તત્વમાભીક્ષ્ણ્યાદભિધાનં દ્વિધૈવ તત્ । અર્થાવૃત્તિઃ પદાવૃત્તિરર્થાવૃત્તિરપિ દ્વિધા ।। ૩૪૭.

પુનરાવૃત્તિ બે પ્રકારની છે — વારંવાર બોલવાથી થાય છે: અર્થની પુનરાવૃત્તિ કે શબ્દની પુનરાવૃત્તિ, અને અર્થની પુનરાવૃત્તિ પણ બે પ્રકારની છે.

પ્રયુક્ત વરશબ્દેન તથા શબ્દાન્તરેણ ચ । નાવર્ત્તતે પદાવૃત્તૌ વાચ્યમાવર્ત્તતે પદમ્ ।। ૩૪૭.

જ્યારે એ જ શબ્દ ફરી વપરાય છે, એ જ શબ્દથી કે બીજું શબ્દ લઈને, ત્યારે શબ્દની પુનરાવૃત્તિ થાય છે, પણ અર્થ ફરી આવતો નથી.

વ્યસ્તસમ્બન્ધતા સુષ્ઠુસમ્બન્ધો વ્યવધાનતઃ । સમ્બન્ધાન્તરનિર્ભાષાત્ સમ્બન્ધાન્તરજન્મનઃ ।। ૩૪૭.

જ્યારે યોગ્ય જોડાણ વચ્ચે બીજું સંબંધ આવી જાય કે બીજું સંબંધ ઊભું થાય, ત્યારે સંબંધમાં વિખૂટાપણું થાય છે.

અભાવેપિ તયોરન્તર્વ્યવધાનાત્ત્ત્રિધૈવ સા । અન્તરા પદવાક્યાભ્યાં પુનર્દ્વિધા ।। ૩૪૭.

આ બંને ન હોય તો પણ વચ્ચે અવરોધ આવે તો એ ત્રણ પ્રકારનું થાય છે; અને એ અવરોધ શબ્દથી કે વાક્યથી, એમ બે રીતે થાય છે.

વાચ્યમર્થાર્થ્યમાનત્વાત્તદ્‌દ્વિધા પદવાક્યયોઃ । વ્યુત્પાદિતપૂર્વ્વવાચ્યં વ્યુત્પાદ્યઞ્ચેતિ ભિદ્યતે ।। ૩૪૭.

જે કહેવું છે એ યોગ્ય રીતે ન સમજાય તો એ પણ બે પ્રકારનું છે — શબ્દમાં કે વાક્યમાં; એમાં પહેલેથી સમજાવેલું અને પછી સમજાવવાનું એમ ભેદ થાય છે.

ઇષ્ટવ્યાઘાતકારિત્વં હેતોઃ સ્યાદસમર્થતા । અસિદ્ધત્વં વિરુદ્ધત્વમનૈકાન્તિકતા તથા ।। ૩૪૭.

કારણ ફળ આપતું ન હોય, ઇચ્છિતનું ઉલટું થાય, કારણ અસિદ્ધ, વિરોધી કે અનિશ્ચિત હોય તો પણ એ અસમર્થ ગણાય છે.

એવં સત્પ્રતિપક્ષત્વં કાલાતીતત્વસઙ્કરઃ । પક્ષે સપક્ષે નાસ્તિત્વં વિપક્ષેઽસ્તિત્વમેવ તત્ ।। ૩૪૭.

એ જ રીતે, યોગ્ય પ્રતિપક્ષી ઉદાહરણ, ભૂતકાળ અને વર્તમાનની ગડબડ, વિષય અને સમાનમાં અસ્તિત્વ ન હોવું અને વિરોધમાં અસ્તિત્વ હોવું — એ પણ દોષ ગણાય છે.

કાવ્યેષુ પરિષદ્યાનાં ન ભવેદપ્યરુન્તુદમ્ । એકાદશનિરર્થત્વં દુષ્કરાદૌ ન દુષ્યતિ ।। ૩૪૭.

કાવ્યમાં વિદ્વાન લોકોની સભામાં ક્યારેક દોષ પણ અવરોધક નથી રહેતો; અગમ્ય અર્થના અગિયાર પ્રકાર પણ કઠિન રચનામાં દોષ ગણાતા નથી.

દુઃખીકરોતિ દોષજ્ઞાન્ ગૂઢાર્થત્વં ન દુષ્કરે । ન ગ્રામ્યતોદ્વેગકારી પ્રસિદ્ધેર્લ્લોકશાસ્ત્રયોઃ ।। ૩૪૭.

જે દોષ દુઃખ આપે એ ઓળખાય છે, પણ ગુપ્ત અર્થ કઠિન રચનામાં દોષ નથી; અને ગામડુંપણું કે ઉગ્રતા પણ લોકપ્રચલિત કે શાસ્ત્રમાં માન્ય હોય તો દોષ નથી.

ક્રિયાભ્રંશેન લક્ષ્માસ્તિ ક્રિયાધ્યાહારયોગતઃ । ભ્રષ્ટકારકતાક્ષેપબલાધ્યાહૃતકારકે ।। ૩૪૭.

ક્રિયા છૂટે ત્યારે જો સંદર્ભથી એ સમજાય તો એ દોષ ગણાય છે; અને કર્તા છૂટે પછી સંકેતથી સમજાય તો પણ એ દોષ ગણાય છે.

પ્રગૃહ્યો ગૃહ્યતે નૈવ ક્ષતં વિગતસન્ધિના । કષ્ટપાઠાદ્વિસન્ધિત્વં દુર્વ્વચાદૌ ન દુર્ભગમ્ ।। ૩૪૭.

જે લેવા જેવું હોય એ જોડાણ તૂટી જાય તો લેવાતું નથી; કઠણ વાંચનથી જોડાણમાં ખોટ આવે છે, પણ મુશ્કેલ વાક્યમાં એ મોટો દોષ માનાતો નથી.

અનુપ્રાસે પદાવૃત્તિર્વ્યસ્તસમ્બન્ધતા શુભા । નાર્થસંગ્રહણે દોષો વ્યુત્ક્રમાદ્યૈર્ન્ન લિપ્યતે ।। ૩૪૭.

અનુપ્રાસમાં શબ્દ પુનરાવૃત્તિ અને વિખૂટો સંબંધ શુભ ગણાય છે; અર્થ ન સમજાય તો પણ દોષ નથી, અને ક્રમભંગ વગેરેથી પણ દોષ લાગતો નથી.

વિભક્તિસંજ્ઞાલિઙ્ગાનાં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતાં । સંખ્યાયાસ્તત્ર ભિન્નત્વમુપ્માનોપમેયયોઃ ।। ૩૪૭.

જ્યાં વિભક્તિ, લિંગ કે સંખ્યાથી વિદ્વાનોને અડચણ ન થાય, ત્યાં ઉપમિત અને ઉપમાનમાં ભેદ હોય તો પણ એ દોષ નથી.

અનેકસ્ય તથૈકેન બહૂનાં બહુભિઃ શુભા । કવીનાં સમુદાચારઃ સમયો નામ ગીયતે ।। ૩૪૭.

કવિઓની રીતને પરંપરા કહેવામાં આવે છે—ક્યારેક એકને બદલે અનેક, ક્યારેક અનેકને બદલે એક, અને ક્યારેક અનેકને અનેકથી, બધું શુભ માટે જ હોય છે.

સામાન્યશ્ચ વિશિષ્ટશ્ચ ધર્મ્મવદ્ભવતિ દ્વિધા । સિદ્ધસૈદ્ધાન્તિકાનાઞ્ચ કવીનાઞ્ચાવિવાદતઃ ।। ૩૪૭.

પરંપરા બે પ્રકારની હોય છે—સામાન્ય અને વિશિષ્ટ. ધર્મને માનનારા, સ્થાપિત સિદ્ધાંતવાળા અને કવિઓએ વિવાદ વિના તેને સ્વીકારી છે.

યઃ પ્રસિધ્યતિ સામાન્ય ઇત્યસૌ સમયો મતઃ । સર્વ્વે સિદ્ધાન્તિકા યેન સઞ્ચરન્તિ નિરત્યયં ।। ૩૪૭.

જે પરંપરા સૌને માન્ય હોય, તેને સામાન્ય પરંપરા કહે છે; એના આધારે બધા સિદ્ધાંતકારો નિર્ભયપણે ચાલે છે.

કિયન્ત એવ વા યેન સામાન્યસ્તેન સ દ્વિધા । છેદસિદ્ધાન્તતોઽન્યઃ સ્યાત્ કેષાઞ્ચિદ્‌ ભ્રાન્તિતો યથા ।। ૩૪૭.

અને જે પરંપરા થોડાક લોકો સ્વીકારે છે, તેને વિશિષ્ટ પરંપરા કહે છે; એ સ્થાપિત સિદ્ધાંતોથી જુદી પડે છે અને કેટલાક માટે ભૂલથી પણ થાય છે.

તર્કજ્ઞાનાં મુનેઃ કસ્ય કસ્યચિત્ ક્ષણભઙ્ગિકા । ભૂતચૈતન્યતા કસ્ય જ્ઞાનસ્ય સુપ્રકાશતા ।। ૩૪૭.

યુક્તિ જાણનારા કેટલાક ઋષિઓ ક્ષણભંગુરતાનો મત રાખે છે; કેટલાક માને છે કે તત્ત્વોમાં ચેતના છે, અને કેટલાક માટે જ્ઞાન પોતે પ્રકાશમાન છે.

પ્રજ્ઞાતસ્થૂલતાશબપ્દાનેકાન્તત્વં તથાર્હતઃ । શૈવવૈષ્ણવશાક્તેયસૌરસિદ્ધાન્તિનાં મતિઃ ।। ૩૪૭.

અર્હતો માને છે કે સ્થૂળતાના શબ્દો બહુવિધ અર્થ ધરાવે છે; શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત અને સૌર દરેકના પોતાના મજબૂત મત છે.