અગ્નિપુરાણમ્

રજઃ પાતં તતઃ કુર્ય્યાલ્લિખિતે મણ્ડલે શ્રૃણુ। કર્ણિકા પીતવર્ણા સ્યાદ્રેશાઃ સર્વાઃ સિતાઃ સમાઃ

પછી મંડળમાં રેખાઓ દોરવી; સાંભળો: કર્ણિકા પીળા રંગની હોવી જોઈએ અને બધા પાંખો સફેદ અને સમાન હોવા જોઈએ.

દ્વિહસ્તેઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાઃ સ્યુર્હસ્તે ચાર્દ્ધસમાઃ સિતાઃ। પદ્મં શુક્લેનસન્ધીંસ્તુ કૃષ્ણેન શ્યામતોથવા

બે હાથમાં પાંખો અંગૂઠા જેટલા અને એક હાથમાં અડધા જેટલા, બધા સફેદ; કમળના સાંધા સફેદથી અને ઇચ્છા મુજબ કાળા કે શ્યામ રંગથી જોડવા.

કેશરા રક્તપીતાઃ સ્યુઃ કોણાન્ રક્તેન પૂરયેત્। ભૂષયેદ્‌યોગપીઠન્તુ યથેષ્ટં સાર્વવર્ણિકૈઃ

કમળના કેસર લાલ અને પીળા રંગના, ખૂણાઓ લાલથી ભરવા; યોગપીઠને ઈચ્છા મુજબ બધા રંગોથી શોભાવવું.

લતાવિતાનપત્રાદ્યૈર્વીંથિકામુપશોભયેત। પીઠદ્વારે તુ શુક્લેન શોભારક્તેન પીતતઃ

લતા, છત્રી, પાંદડા વગેરેથી મંડપને શોભાવવો; પીઠના દ્વારે સફેદથી સૌંદર્ય, લાલથી તેજસ્વિતા અને પીળાથી પણ શોભા વધારવી.

ઉપસોભાઞ્ચ નીલેન કોણશંશાઁસ્ચ વૈ સિતાન્। ભદ્રકે પૂરણં પ્રોક્તમેવમન્યેષુ પૂરણમ્

શોભા માટે નિલા રંગથી શણગારવું અને ખૂણાઓ સફેદ રાખવા; ભદ્રકમાં આવું ભરવું કહેવાયું છે અને બીજાંઓમાં પણ આવું જ કરવું.

અરકાન્ પીતરક્તાભિઃ શ્યામાન્ નેમિન્તુરક્તતઃ। સિતશ્યામારુણાઃ સૃષ્ણાઃ પીતા રેખાસ્તુ બાહ્યતઃ

અરકા ના બીજ કાળા હોય છે અને તેમાં લાલ રેખાઓ હોય છે, બહાર સફેદ, કાળા અને લાલ રંગની રેખાઓ દેખાય છે, અને બહારની બાજુ પીળા રંગની રેખાઓ હોય છે.

શાલિપિષ્ટાદિ શુક્લં સ્યાદ્રક્તં કૌસુમ્ભકાદિકમ્। હરિદ્રયા ચ હારિદ્રં કૃષ્ણં સ્યાદ્દગ્ધધાન્યતઃ

ચોખા અને એ જેવા અનાજનું પીઠું સફેદ હોય છે; કોશુંભ અને એ જેવા ફૂલોનું લાલ, હળદરનું પીળું, અને સળગેલા અનાજનું કાળું રંગ હોય છે.

શમીપત્રાદિકૈઃ શ્યામં વીજાનાં લક્ષજાપ્યતઃ। ચતુર્લક્ષૈમ્તુ મન્ત્રાણાં વિદ્યાનાં લક્ષસાધનમ્

શમીના પાન અને એ જેવા પાંદડાથી બીજ કાળા થાય છે, બીજ પરના નિશાન પણ કાળા હોય છે; મંત્રો અને વિદ્યા સિદ્ધિ માટે ચાર લાખ સંખ્યા ગણાય છે.

અયુતં બુદ્ધવિદ્યાનાં સ્તોત્રાણાઞ્ચ સહસ્ત્કમ્। પૂર્બ્વમેવાથ લક્ષેણ મન્ત્રસુદ્ધિસ્તથાત્મનઃ

બુદ્ધિવિદ્યા માટે દસ હજાર અને સ્તોત્રો માટે હજાર સંખ્યા છે; પહેલાં એક લાખથી મંત્ર અને આત્માનું શુદ્ધિકરણ થાય છે.

તથાપરેણ લક્ષેણ મન્ત્રઃ ક્ષેત્રીકૃતો ભવેત્। કૂર્વમેવાસમો હોમો વીજાનાં સમ્પ્રકીર્તિતઃ

એ જ રીતે બીજું એક લાખ પુર્ણ થતાં મંત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થિર થાય છે; પહેલાં બીજના હોમને સમાન ગણવામાં આવ્યો છે.

પૂર્વસેવા દશાંશેન મન્ત્રાદીનાં પ્રકીર્ત્તિતા। પુરશ્ચર્ય્યે તુ ભન્ત્રે તુ માસિકં વ્રતમાચરેત્

મંત્રાદિની પૂર્વસેવા દસમા ભાગ જેટલી ગણાય છે; પુરશ્ચરણમાં માસિક વ્રત રાખવું જોઈએ.

ભુવિ ન્યસેદ્વામપાદં ન ગૃહ્ણીયાત્ પ્રતિગ્રહમ્। એવં દ્વિત્રિગુણેનૈવ મધ્યમોત્તમસિદ્ધયઃ

જમણું પગ જમીન પર મૂકો અને દાન સ્વીકારવું નહીં; આ પ્રમાણે, બે ગણી કે ત્રણ ગણી સંખ્યાથી મધ્યમ અને ઉત્તમ સિદ્ધિ મળે છે.

મન્ત્રધ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સ્યાન્મન્ત્રજં ફલમ્। સ્થૂલં શબ્દમયં રૂપં વિગ્રહં બાહ્યમિષ્યતે

હું હવે મંત્રનું ધ્યાન સમજાવું છું, જેના દ્વારા મંત્રનું ફળ મળે છે; મોટું, અવાજથી બનેલું રૂપ બહારનું માનવામાં આવે છે.

સૂક્ષ્મં જ્યોતિર્મ્મયં રૂપં હાર્દ્દં ચિન્તામયં ભવેત્। ચિન્તયા રહિતં યત્તુ તત્ પરં પરિકીર્ત્તિતમ્

સૂક્ષ્મ રૂપ પ્રકાશથી ભરેલું, હૃદયમાં અને વિચારથી બનેલું હોય છે; જે રૂપ વિચારોથી પર છે, તેને સર્વોચ્ચ ગણવામાં આવે છે.

ઇતરેષાં સ્મૃતં રૂપં હાર્દ્દં ચિન્તામયં સદા। સ્થૂલં વૈરાજમાખ્યાતં સૂક્ષ્મં વૈ લિઙ્ગિતં ભવેત્

બીજાઓ માટે હંમેશા હૃદયમાં વિચારથી બનેલું રૂપ સ્મરણ થાય છે; મોટું રૂપ વિરાટ કહેવાય છે અને સૂક્ષ્મ રૂપ લિંગ કહેવાય છે.

ચિન્તયા રહિતં રૂપમૈશ્વરં પરિકીર્ત્તિતમ્। હૃત્પુણ્ડરીકનિલયઞ્ચૈતન્યં જ્યોતિરવ્યયમ્

વિચારથી રહિત રૂપને દૈવી કહેવાય છે; તે ચૈતન્ય, અવિનાશી પ્રકાશ, હૃદયના કમળમાં નિવાસ કરે છે.

વીજં વીજાત્કમં ધ્યાયેત્ કદમ્બકુસુમાકૃતિમ્। કુમ્ભાન્તરગતો દીપો નિરુદ્ધપ્રસવો યથા

બીજમાંથી ઉત્પન્ન બીજનું ધ્યાન કરવું, જે કદંબના ફૂલ જેવું દેખાય છે; જેમ કુંભમાં દીવો રાખીએ અને તેની જ્યોત રોકાયેલી હોય એમ.

સંહતઃ કેવલસ્તિષ્ઠેદેવં મન્ત્રેશ્વરો હૃદિ। અનેકશુષિરે કુમ્ભે તાવન્માત્રા ગભસ્તયઃ

આ રીતે, મંત્રેશ્વર હૃદયમાં એકરૂપ અને એકલો રહે છે; જેમ ઘણા છિદ્રવાળા ઘડામાં પ્રકાશની કિરણો ફેલાય છે, તેમ માપની કિરણો ફેલાય છે.

પ્રસરન્તિ વહિસ્તદ્વન્નાડીભિર્વીજરશ્મયઃ। અથાવભાસતો દૈવીમાત્મીકૃત્ય તનું સ્થિતાઃ

એ જ રીતે, બીજની કિરણો નાડીઓ દ્વારા બહાર ફેલાય છે; પછી, તેજથી ઉજવાઈ, દૈવી દેહ ધારણ કરીને સ્થિર રહે છે.

હૃદયાત્ પ્રસ્થિતા નાડ્યો દર્શનેન્દ્રિયગોચરાઃ। અગ્નીષોમાત્મકે તાસાં નાડ્યૌ નાસાગ્રસંસ્થિતે

હૃદયમાંથી નાડીઓ નીકળે છે, જે ઇન્દ્રિયોથી અનુભવાય છે; તેમાં અગ્નિ અને સોમ સ્વરૂપે બે નાડીઓ નાકના ટોચે સ્થિર છે.

સમ્યગ્ગુહ્યેન યોગેન જિત્વા દેહસમીરણમ્। જપધ્યાનરતો મન્ત્રી મન્ત્રલક્ષણમસ્નુતે

ગુપ્ત યોગ સાધનાથી, શરીરના વાયુને જીત્યા પછી, જાપ અને ધ્યાનમાં તત્પર સાધક મંત્રનું લક્ષણ પ્રાપ્ત કરે છે.

સંશુદ્ધ ભૂતતન્માત્રઃ સકામો યોગમભ્યસન્। અણિમાદિમવાપ્નોતિ વિરક્તઃ પ્રબિલઙ્‌ધ્ય ચ

પાંચ તત્વો અને તેમના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને શુદ્ધ કરીને, ઇચ્છા સાથે યોગ અભ્યાસે, અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ મળે છે; અને વૈરાગ્યથી એ બધાને પાર કરી શકાય છે.

દેવાત્મકે ભૂતમાત્રાન્મુચ્યતે ચેન્દ્રિયગ્રહાત્

દૈવી ગુણવાળા તત્વોમાંથી, મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ રક્ષાં સ્વસ્ય પરેષાઞ્ચ વક્ષ્યે તાં માર્જનાહ્વયાં ।૩૧.૦૦૧ યયા વિમુચ્યતે દુઃખૈઃ સુખઞ્ચ પ્રાપ્નુયાન્નરઃ(૨) ॥૩૧.૦૦૧ ઓં નમઃ પરમાર્થાય પુરુષાય મહાત્મને ।૩૧.૦૦૨ અરૂપબહુરૂપાય વ્યાપિને પરમાત્મને ॥૩૧.૦૦૨ નિષ્કલ્મષાય શુદ્ધાય ધ્યાનયોગરતાય ચ ।૩૧.૦૦૩ નમસ્કૃત્ય પ્રવક્ષ્યામિ યત્તત્સિધ્યતુ મે વચઃ ॥૩૧.૦૦૩ વરાહાય નૃસિંહાય વામનાય મહામુને ।૩૧.૦૦૪ નમસ્કૃત્ય પ્રવક્ષ્યામિ યત્તત્સિધ્યતુ મે વચઃ ॥૩૧.૦૦૪ ત્રિવિક્રમાય રામાય વૈકુણ્ઠાય નરાય ચ ।૩૧.૦૦૫ નમસ્કૃત્ય પ્રવક્ષ્યામિ યત્તત્સિધ્યતુ મે વચઃ ॥૩૧.૦૦૫ વરાહ નરસિંહેશ વામનેશ ત્રિવિક્રમ ।૩૧.૦૦૬ હરગ્રીવેશ સર્વેશ હૃષીકેશ હરાશુભમ્ ॥૩૧.૦૦૬ અપરાજિતચક્રાદ્યૈશ્ચતુર્ભિઃ પરમાયુધૈઃ ।૩૧.૦૦૭ અખણ્ડિતાનુભાવૈસ્ત્વં(૧) સર્વદુષ્ટહરો ભવ ॥૩૧.૦૦૭ હરામુકસ્ય દુરિતં સર્વઞ્ચ કુશલં કુરુ ।૩૧.૦૦૮ મૃત્યુબન્ધાર્તભયદં દુરિતસ્ય ચ યત્ફલમ્ ॥૩૧.૦૦૮ પરાભિધ્યાનસહિતૈઃ પ્રયુક્તઞ્ચાભિચારકમ્ ।૩૧.૦૦૯ ગદસ્પર્શમહારોગપ્રયોગં જરયા જર ॥૩૧.૦૦૯ ઓં નમો વાસુદેવાય નમઃ કૃષ્ણાય ખડ્ગિને ।૩૧.૦૧૦ નમઃ પુષ્કરનેત્રાય કેશવાયાદિચક્રિણે ॥૩૧.૦૧૦ નમઃ કમલકિઞ્જલ્કપીતનિર્મલવાસસે ।૩૧.૦૧૧ મહાહરરિપુસ્કન્ધસૃષ્ટચક્રાય ચક્રિણે ॥૩૧.૦૧૧ દ્ંષ્ટ્રોદ્ધૃતક્ષિતિભૃતે(૨) ત્રયીમૂર્તિમતે નમઃ ।૩૧.૦૧૨ મહાયજ્ઞવરાહાય શેષભોગાઙ્કશાયિને ॥૩૧.૦૧૨ તપ્તહાટકકેશાગ્રજ્વલત્પાવકલોચન ।૩૧.૦૧૩ વજ્રાધિકનખસ્પર્શં દિવ્યસિંહ નમોસ્તુ તે ॥૩૧.૦૧૩ કાશ્યપાયાતિહ્રસ્વાય ઋગ્યજુઃસામભૂષિત ।૩૧.૦૧૪ તુભ્યં વામનરૂપાયાક્રમતે ગાં(૩) નમો નમઃ ॥૩૧.૦૧૪ વરાહાશેષદુષ્ટાનિ સર્વપાપફલાનિ વૈ ।૩૧.૦૧૫ મર્દ મર્દ મહાદંષ્ટ્ર મર્દ મર્દ ચ તત્ફલમ્ ॥૩૧.૦૧૫ નરસિંહ કરાલાખ્ય દન્તપ્રાન્તાનલોજ્જ્વલ ।૩૧.૦૧૬ ભઞ્જ ભઞ્જ નિનાદેન દુષ્ટાન્યસ્યાર્તિનાશન ॥૩૧.૦૧૬ ઋગ્યજુઃસામગર્ભાભિર્વાગ્ભિર્વામનરૂપધૃક્ ।૩૧.૦૧૭ પ્રશમં સર્વદુઃખાનિ નયત્ત્વસ્ય જનાર્દનઃ ॥૩૧.૦૧૭ ઐકાહિકં દ્વ્યાહિકઞ્ચ તથા ત્રિદિવસં જ્વરમ્ ।૩૧.૦૧૮ ચાતુર્થકન્તથાત્યુગ્રન્તથૈવ સતતજ્વરમ્ ॥૩૧.૦૧૮ દોષોત્થં સન્નિપાતોત્થં તથૈવાગન્તુકં જ્વરમ્ ।૩૧.૦૧૯ શમં નયાશુ ગોવિન્દ ચ્છિન્ધિ ચ્છિન્ધ્યસ્ય વેદનામ્(૧) ॥૩૧.૦૧૯ નેત્રદુઃખં શિરોદુઃખં દુઃખઞ્ચોદરસમ્ભવમ્ ।૩૧.૦૨૦ અન્તઃશ્વાસમતિશ્વાસં(૨) પરિતાપં સવેપથુમ્ ॥૩૧.૦૨૦ ગુદઘ્રાણાઙ્ઘ્રિરોગાંશ્ચ કુષ્ઠરોગાંસ્તથા ક્ષયં(૩) ।૩૧.૦૨૧ કામલાદીંસ્તથા રોગાન્ પ્રમેહાંશ્ચાતિદારુણાન્ ॥૩૧.૦૨૧ ભગન્દરાતિસારાંશ્ચ મુખરોગાંશ્ચ વલ્ગુલીમ્ ।૩૧.૦૨૨ અશ્મરીં મૂત્રકૃચ્છ્રાંશ્ચ રોગાનન્યાંશ્ચ દારુણાન્ ॥૩૧.૦૨૨ યે વાતપ્રભવા રોગા યે ચ પિત્તસમુદ્ભવાઃ ।૩૧.૦૨૩ કફોદ્ભવાશ્ચ યે કેચિત્યે ચાન્યે સાન્નિપાતિકાઃ ॥૩૧.૦૨૩ આગન્તુકાશ્ચ યે રોગા લૂતા વિસ્ફોટકાદયઃ ।૩૧.૦૨૪ તે સર્વે પ્રશમં યાન્તુ વાસુદેવાપમાર્જિતાઃ(૫) ॥૩૧.૦૨૪ વિલયં યાન્તુ તે સર્વે વિષ્ણોરુચ્ચારણેન ચ ।૩૧.૦૨૫ ક્ષયં ગછ્હન્તુ ચાશેષાસ્તે ચક્રાભિહતા હરેઃ ॥૩૧.૦૨૫ અચ્યુતાનન્તગોવિન્દનામોચ્ચારણભીષિતાઃ ।૩૧.૦૨૬ નશ્યન્તિ સકલા રોગાઃ સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્ ॥૩૧.૦૨૬ સ્થાવરં જઙ્ગમં વાપિ કૃત્રિમં ચાપિ યદ્વિષમ્ ।૩૧.૦૨૭ દન્તોદ્ભવં નખભવમાકાશપ્રભવં વિષમ્ ॥૩૧.૦૨૭ લૂતાદિપ્રભવં યચ્ચ વિષમન્યત્તુ દુઃખદં ।૩૧.૦૨૮ શમં નયતુ તત્સર્વં કીર્તિતોસ્ય જનાર્દનઃ ॥૩૧.૦૨૮ ગ્રહાન્ પ્રેતગ્રહાંશ્ચાપિ તથા વૈ ડાકિનીગ્રહાન્(૧) ।૩૧.૦૨૯ વેતાલાંશ્ચ પિશાચાંશ્ચ ગન્ધર્વાન્ યક્ષરાક્ષસાન્(૨) ॥૩૧.૦૨૯ શકુનીપૂતનાદ્યાંશ્ચ તથા વૈનાયકાન્ ગ્રહાન્ ।૩૧.૦૩૦ મુખમણ્ડીં તથા ક્રૂરાં રેવતીં વૃદ્ધરેવતીમ્ ॥૩૧.૦૩૦ વૃદ્ધકાખ્યાન્ ગ્રહાંશ્ચોગ્રાંસ્તથા માતૃગ્રહાનપિ ।૩૧.૦૩૧ બાલસ્ય વિષ્ણોશ્ચરિતં હન્તુ બાલગ્રહાનિમાન્ ॥૩૧.૦૩૧ વૃદ્ધાશ્ચ યે ગ્રહાઃ કેચિદ્યે ચ બાલગ્રહાઃ ક્વચિત્ ।૩૧.૦૩૨ નરસિંહસ્ય તે દૃષ્ટ્યા દગ્ધા યે ચાપિ યૌવને ॥૩૧.૦૩૨ સદા(૩) કરાલવદનો નરસિંહો મહાબલઃ ।૩૧.૦૩૩ ગ્રહાનશેષાન્નિઃશેષાન્ કરોતુ જગતો હિતઃ ॥૩૧.૦૩૩ નરસિંહ મહાસિંહ જ્વાલામાલોજ્જ્વલાનન ।૩૧.૦૩૪ ગ્રહાનશેષાન્ સર્વેશ ખાદ ખાદાગ્નિલોચન ॥૩૧.૦૩૪ યે રોગા યે મહોત્પાતા યદ્વિષં યે મહાગ્રહાઃ ।૩૧.૦૩૫ યાનિ ચ ક્રૂરભૃતાનિ ગ્રહપીડાશ્ચ દારુણાઃ ॥૩૧.૦૩૫ શસ્ત્રક્ષતેષુ યે દોષા જ્વાલાગર્દભકાદયઃ ।૩૧.૦૩૬ તાનિ સર્વાણિ સર્વાત્મા પરમાત્મા જનાર્દનઃ ॥૩૧.૦૩૬ કિઞ્ચિદ્રૂપં સમાસ્યાય વાસુદેવાસ્ય નાશય

અગ્નિરુવાચ પવિત્રારોહણં વક્ષ્યે વર્ષપૂજાફલં હરેઃ। આષાઢાદૌ કાર્તિકાન્તે પ્રતિપદ્ધનદા તિથિઃ

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું પવિત્રારોહણ વિધિ અને હરિની વર્ષભર પૂજાનો ફળ કહું છું. આષાઢના આરંભથી કાર્તિકના અંત સુધી, પ્રતિપદાના દિવસે પવિત્ર આપવાનું હોય છે.

શ્રિયા ગૌર્યા ગણેશસ્ય સરસ્વત્યા ગુહસ્ય ચ। માર્ત્તણ્ડમાતૃદુર્ગાણાં નાગર્ષિહરિમન્મથૈઃ

શ્રી, ગૌરી, ગણેશ, સરસ્વતી, ગુહ, સૂર્યમાતાઓ, દુર્ગા, નાગ, ઋષિ, હરિ અને મનમથ સાથે—

શિવસ્ય બ્રહ્મણસ્તદ્વદ્‌દ્વિતીયાદિતિથેઃ ક્રમાત્। યસ્ય દેવસ્ય યો ભક્તઃ પવિત્રા તસ્ય સા તિથિઃ

શિવ અને બ્રહ્મા માટે પણ એ જ રીતે, બીજાં દિવસોથી ક્રમશઃ; જે દેવતાની ભક્તિ હોય, એ માટે તે દિવસ પવિત્રનો દિવસ ગણાય છે.

આરોહણે તુલ્યવિધિઃ પૃથક્ મન્ત્રાદિકં યદિ। સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં નેત્રકાર્પ્પાસકાદિકમ્

પવિત્રારોહણ વિધિમાં પણ વિધિ સમાન જ છે, ફક્ત મંત્રાદિમાં ફેરફાર હોય છે; તેમાં સોનું, ચાંદી, તાંબુ, દોરો, કપાસ વગેરે વપરાય છે.

બ્રાહ્મણ્યા કર્ત્તિતં સૂત્રં તદલાભે તુ સંસ્કૃતમ્। ત્રિગુણં ત્રિગુણીકૃત્ય તેન કુર્ય્યાત્ પવિત્રકમ્

બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ કાતેલું દોરું, અથવા તે ન મળે તો શુદ્ધ કરેલું દોરું લઈ, તેને ત્રણ ગણી વાળી, એથી પવિત્ર બનાવવું.