અગ્નિપુરાણમ્

અદારુણેન શબ્દેન પ્રાશસત્યમુપવર્ણનં । ઉચ્ચૈઃ પરિણતિઃ કાપિ પાક ઇત્યભિધીયતે ।। ૩૪૬.

કઠિન વાતને પણ નરમ શબ્દોમાં, પણ સાચી રીતે વર્ણવવું—એ પાક કહેવાય છે, એ એક પ્રકારની ઊંચી કળા છે.

મૃદ્વીકાનારિકેલામ્બુપાકભેદાચ્ચતુવ્વિધઃ । આદાવન્તે ચ સૌરસ્યં મૃદ્વીકાપાક એવ સઃ ।। ૩૪૬.

દ્રાક્ષ, નાળિયેરનું પાણી વગેરેને રાંધવાની વિવિધ રીતો હોવાથી ચાર પ્રકાર થાય છે. શરૂઆત અને અંતે જે મીઠાશ મળે છે, એ દ્રાક્ષના પાક જેવી જ હોય છે.

કાવ્યેચ્છયા વિશેષો યઃ સ રાગ ઇતિ ગીયતે । અબ્યાસોપહિતઃ કાન્તિં સહજામપિ વર્ત્તતે ।। ૩૪૬.

કાવ્યની ઇચ્છાથી જે વિશેષતા આવે છે, તેને રાગ કહે છે. અભ્યાસ સાથે એ કુદરતી સૌંદર્યને પણ વધારે તેજ આપે છે.

હારિદ્રશ્ચૈવ કૌસુમ્ભો નીલી રાગશ્ચ સ ત્રિધા । વૈશેષિકઃ પરિજ્ઞેયો યઃ સ્વલક્ષણગોચરઃ ।। ૩૪૬.

હળદર, કસુંભો અને નીલી—આ રાગના ત્રણ પ્રકાર છે. જે ખાસ ઓળખાય તે પોતાનાં લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

અગ્નિરુવાચ ઉદ્વેગજનકો દોષઃ સભ્યાનાં સ ચ સપ્તધા । વક્તૃવાચકવાચ્યાનામેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ ।। ૩૪૭.

અગ્નિએ કહ્યું: જે દોષ વિદ્વાનોમાં ઉદ્વેગ પેદા કરે છે, એ સાત પ્રકારના છે—વક્તા, વાક્ય અને અર્થમાં એક, બે કે ત્રણ રીતે આવે છે.

તત્ર વક્તા કવિર્નામ પ્રથતે સ ચ ભેદતઃ । સન્દિહાનોઽવિનીતઃ સન્નજ્ઞો જ્ઞાતા ચતુર્વ્વિંધઃ ।। ૩૪૭.

અહીં વક્તાને કવિ કહેવાય છે અને એ ચાર પ્રકારના હોય છે: સંશયમાં પડેલો, અવિનયી, અજ્ઞાન અને જ્ઞાની.

નિમિત્તપરિભાષાભ્યામર્થસંસ્પર્શિવાચકમ્ । તદ્‌ભેદો પદવાક્યે દ્વે કથિતં લક્ષણં દ્વ્યોઃ ।। ૩૪૭.

નિમિત્ત અથવા વ્યાખ્યા પ્રમાણે, જે શબ્દ અર્થને સ્પર્શે છે, એ બે પ્રકારના છે: શબ્દ અને વાક્ય; આ બંનેના લક્ષણો છે.

અસાધુત્વાપ્રયુક્તત્વે દ્વાવેવ પદનિગ્રહૌ । શબ્દશાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વમસાધુત્વં વિદુર્બુધાઃ ।। ૩૪૭.

અયોગ્યતા અને અપ્રચલિતતા—આ બે જ શબ્દના દોષ છે. વિદ્વાનો કહે છે કે, વ્યાકરણવિરુદ્ધ જે હોય, એ અયોગ્ય ગણાય.

વ્યુત્પન્નૈરનિબદ્ધત્વમપ્રયુક્તત્વમુચ્યતે । છાન્દસત્વમવિસ્પષ્ટત્વઞ્ચ કષ્ટત્વમેવ ચ ।। ૩૪૭.

જેઓ જાણે છે એના દ્વારા ન સ્વીકારાય તે અપ્રચલિત કહેવાય છે. છાંદસ ભાષા, અસ્પષ્ટતા અને કઠિનતા પણ તેમાં આવે છે.

તદસામયિકત્વઞ્ચ ગ્રામ્યત્વઞ્ચેતિ પઞ્ચધા । છાન્દસત્વં ન ભાષાયામવિસ્પષ્ટમબોધતઃ ।। ૩૪૭.

આ રીતે પાંચ પ્રકાર થાય છે: અસામાન્યતા અને ગ્રામ્યતા પણ તેમાં છે. છાંદસ ભાષા સામાન્ય બોલચાલમાં વપરાતી નથી; અસ્પષ્ટતા સમજણના અભાવે થાય છે.

ગૂઢ઼ાર્થતા વિપર્ય્યસ્તાર્થતા સંશયિતાર્થતા । અવિસ્પષ્ટાર્થતા ભેદાસ્તત્ર ગૂઢ઼ાર્થતેતિ સા ।। ૩૪૭.

છુપાયેલો અર્થ, ઉલટો અર્થ, સંશયજનક અર્થ અને અસ્પષ્ટ અર્થ—આ ચાર પ્રકાર છે, જેમાં છુપાયેલો અર્થ પહેલો છે.

યત્રાર્થો દુઃખસંવેદ્યો વિપર્ય્યસ્તાર્થ્તા પુનઃ । વિવક્ષિતાન્યશબ્દાર્થપ્રતિપત્તિર્મલીમસા ।। ૩૪૭.

જ્યાં અર્થ દુઃખદાયક અનુભવાય, એ છુપાયેલો અર્થ કહેવાય; અને જ્યાં શબ્દો દ્વારા ઈચ્છિત અર્થની જગ્યા પર બીજો અર્થ સમજાય, એ ઉલટો અર્થ કહેવાય, જે શુદ્ધ નથી.

અન્યાર્થત્વાસમર્થત્વે એતામેવોપસર્પતઃ । સન્દિહ્યમાનવાચ્યત્વમાહુઃ સંશયિતાર્થતાં ।। ૩૪૭.

જ્યારે અર્થ બીજું જ હોય અથવા શક્ય ન હોય, અને એ રીતે સમજાવાય, ત્યારે તેને સંશયજનક અર્થ કહે છે.

દોષત્વમનુબધ્નાતિ સજ્જનોદ્વેજનાદૃતે । અસુખોચ્ચાર્ય્યમાણત્વં કષ્ટત્વં સમયાચ્યુતિઃ ।। ૩૪૭.

દોષ ત્યારે માન્ય થાય છે જયારે તે સજ્જનોને દુઃખ ન આપે. જે બોલવામાં અઘરું હોય અથવા પરંપરાથી વિરુદ્ધ હોય, તેને કઠિનતા કહેવાય છે.

અસામયિતતા નેયામેતાઞ્ચ મુનયો જગુઃ । ગ્રામ્યતા તુ જઘન્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ શલીકૃતા ।। ૩૪૭.

આને અસામાન્યતા તરીકે સમજવું જોઈએ, જેમ ઋષિઓએ કહ્યું છે. ગ્રામ્યતા એટલે નીચા અર્થની સમજ, જેને ટાળવી જોઈએ.

વક્તવ્યગ્રામ્યવાચ્યસ્ય વચનાત્સ્મરણાદપિ । તદ્વાચકપદેનાભિસામ્યાદ્ભવતિ સા ત્રિધા ।। ૩૪૭.

જેવું ગામમાં બોલવાનું નહીં હોય એ વાત બોલવાથી, યાદ કરવાથી કે એ શબ્દના સમાન શબ્દ વાપરવાથી પણ એ ત્રણે રીતે દોષ થાય છે.

દોષઃ સાધારણઃ પ્રાતિસ્વિકોઽર્થસ્ય સ તુ દ્વિધા । અનેકભાગુપાલમ્ભઃ સાધારણ ઇતિ સ્મૃતઃ ।। ૩૪૭.

દોષ સામાન્ય પણ હોઈ શકે અને ખાસ અર્થ માટે પણ હોઈ શકે છે; જેમાં અનેક ભાગમાં નિંદા થાય, એ સામાન્ય દોષ કહેવાય છે.

ક્રિયાકારકયોર્ભ્રંશો વિસન્ધિઃ પુનરુક્તતા । વ્યસ્તસમ્બન્ધતા ચેતિ પઞ્ચ સાધારણા મતાઃ ।। ૩૪૭.

પાંચ સામાન્ય દોષ એવા છે: ક્રિયા કે કર્તાનું છૂટવું, જોડાણમાં ખોટ, પુનરાવૃત્તિ, અને સંબંધમાં વિખૂટાપણું.

અક્રિયત્વં ત્રિયાભ્રંશો ભ્રષ્ટકારકતા પુનઃ । સર્ત્ત્ર્યાદિકારકાભાવો વિસન્ધિઃ સન્ધિદૂષણમ્ ।। ૩૪૭.

ક્રિયા ન હોવી, ત્રણ વસ્તુઓનું છૂટવું, કર્તાનું ગુમાવું, કર્તા કે કરનાર ન હોવો, જોડાણમાં ખોટ અને જોડાણ બગડવું — આ બધું અહીં સમજાવાયું છે.

વિગતો વા વિરુદ્ધો વા સન્ધિઃ સ ભવતિ દ્વિધા । સન્ધેર્વ્વિરુદ્ધતા કષ્ટપાદાદર્થાન્તરાગમાત્ ।। ૩૪૭.

જોડાણ ગુમાય જાય કે વિરોધી થાય તો એ બે પ્રકારનું થાય છે; જોડાણમાં વિરોધ ત્યારે થાય છે જ્યારે કઠણ વાંચન થાય કે બીજું અર્થ આવી જાય.

પુનરુક્તત્વમાભીક્ષ્ણ્યાદભિધાનં દ્વિધૈવ તત્ । અર્થાવૃત્તિઃ પદાવૃત્તિરર્થાવૃત્તિરપિ દ્વિધા ।। ૩૪૭.

પુનરાવૃત્તિ બે પ્રકારની છે — વારંવાર બોલવાથી થાય છે: અર્થની પુનરાવૃત્તિ કે શબ્દની પુનરાવૃત્તિ, અને અર્થની પુનરાવૃત્તિ પણ બે પ્રકારની છે.

પ્રયુક્ત વરશબ્દેન તથા શબ્દાન્તરેણ ચ । નાવર્ત્તતે પદાવૃત્તૌ વાચ્યમાવર્ત્તતે પદમ્ ।। ૩૪૭.

જ્યારે એ જ શબ્દ ફરી વપરાય છે, એ જ શબ્દથી કે બીજું શબ્દ લઈને, ત્યારે શબ્દની પુનરાવૃત્તિ થાય છે, પણ અર્થ ફરી આવતો નથી.

વ્યસ્તસમ્બન્ધતા સુષ્ઠુસમ્બન્ધો વ્યવધાનતઃ । સમ્બન્ધાન્તરનિર્ભાષાત્ સમ્બન્ધાન્તરજન્મનઃ ।। ૩૪૭.

જ્યારે યોગ્ય જોડાણ વચ્ચે બીજું સંબંધ આવી જાય કે બીજું સંબંધ ઊભું થાય, ત્યારે સંબંધમાં વિખૂટાપણું થાય છે.

અભાવેપિ તયોરન્તર્વ્યવધાનાત્ત્ત્રિધૈવ સા । અન્તરા પદવાક્યાભ્યાં પુનર્દ્વિધા ।। ૩૪૭.

આ બંને ન હોય તો પણ વચ્ચે અવરોધ આવે તો એ ત્રણ પ્રકારનું થાય છે; અને એ અવરોધ શબ્દથી કે વાક્યથી, એમ બે રીતે થાય છે.

વાચ્યમર્થાર્થ્યમાનત્વાત્તદ્‌દ્વિધા પદવાક્યયોઃ । વ્યુત્પાદિતપૂર્વ્વવાચ્યં વ્યુત્પાદ્યઞ્ચેતિ ભિદ્યતે ।। ૩૪૭.

જે કહેવું છે એ યોગ્ય રીતે ન સમજાય તો એ પણ બે પ્રકારનું છે — શબ્દમાં કે વાક્યમાં; એમાં પહેલેથી સમજાવેલું અને પછી સમજાવવાનું એમ ભેદ થાય છે.

ઇષ્ટવ્યાઘાતકારિત્વં હેતોઃ સ્યાદસમર્થતા । અસિદ્ધત્વં વિરુદ્ધત્વમનૈકાન્તિકતા તથા ।। ૩૪૭.

કારણ ફળ આપતું ન હોય, ઇચ્છિતનું ઉલટું થાય, કારણ અસિદ્ધ, વિરોધી કે અનિશ્ચિત હોય તો પણ એ અસમર્થ ગણાય છે.

એવં સત્પ્રતિપક્ષત્વં કાલાતીતત્વસઙ્કરઃ । પક્ષે સપક્ષે નાસ્તિત્વં વિપક્ષેઽસ્તિત્વમેવ તત્ ।। ૩૪૭.

એ જ રીતે, યોગ્ય પ્રતિપક્ષી ઉદાહરણ, ભૂતકાળ અને વર્તમાનની ગડબડ, વિષય અને સમાનમાં અસ્તિત્વ ન હોવું અને વિરોધમાં અસ્તિત્વ હોવું — એ પણ દોષ ગણાય છે.

કાવ્યેષુ પરિષદ્યાનાં ન ભવેદપ્યરુન્તુદમ્ । એકાદશનિરર્થત્વં દુષ્કરાદૌ ન દુષ્યતિ ।। ૩૪૭.

કાવ્યમાં વિદ્વાન લોકોની સભામાં ક્યારેક દોષ પણ અવરોધક નથી રહેતો; અગમ્ય અર્થના અગિયાર પ્રકાર પણ કઠિન રચનામાં દોષ ગણાતા નથી.

દુઃખીકરોતિ દોષજ્ઞાન્ ગૂઢાર્થત્વં ન દુષ્કરે । ન ગ્રામ્યતોદ્વેગકારી પ્રસિદ્ધેર્લ્લોકશાસ્ત્રયોઃ ।। ૩૪૭.

જે દોષ દુઃખ આપે એ ઓળખાય છે, પણ ગુપ્ત અર્થ કઠિન રચનામાં દોષ નથી; અને ગામડુંપણું કે ઉગ્રતા પણ લોકપ્રચલિત કે શાસ્ત્રમાં માન્ય હોય તો દોષ નથી.