અગ્નિપુરાણમ્

માધુર્ય્યં સમ્બિધાનઞ્ચ કોમલત્વમૂદારતા । પ્રૌઢ઼િઃ સામયિકત્વઞ્ચ તદ્‌ભેદાઃ ષટ્‌ચકાશતિ ।। ૩૪૬.

માધુર્ય, સંયોજન, કોમળતા, ઉદારતા, પરિપક્વતા અને સામયિકતા—આ છ ગુણોના પ્રકારો છે.

ક્રોધેર્ષ્યાકારગામ્ભીર્ય્યાન્માધુર્ય્યં ધૈર્ય્યગાહિતા । સમ્બિધાનં પરિકરઃ સ્યાદપેક્ષઇતસિદ્ધયે ।। ૩૪૬.

ક્રોધ, ઈર્ષ્યા અને ધૈર્યની ઊંડાઈથી માધુર્ય આવે છે; સંયોજન એ યોગ્ય ગોઠવણી છે, જે ઇચ્છિત પરિણામ માટે જરૂરી છે.

યત્‌કાઠિન્યાદિનિર્મુક્તસન્નિવેશવિશિષ્ટતા । તિરસ્કૃત્યૈવ મૃકદુતા ભાતિ કોમલતેતિ સા ।। ૩૪૬.

જ્યાં કઠિનતા વગેરેથી મુક્ત અને વિશિષ્ટ ગોઠવણી હોય, અને ખડાપણું દૂર કરવામાં આવ્યું હોય, ત્યાં કોમળતા દેખાય છે.

લક્ષ્યતે સ્થૂલલક્ષત્વપ્રવૃત્તેર્યત્ર લક્ષણમ્ । ગુણલ્ય તદુદારત્વમાશયસ્યાતિસૌષ્ઠવં ।। ૩૪૬.

જ્યાં સ્પષ્ટ લક્ષણ અને પ્રવૃત્તિથી ગુણ ઓળખાય છે, ત્યાં ઉદારતા એ આશયની સર્વોચ્ચ શુદ્ધતા છે.

અભિપ્રેતં પ્રતિ યતો નિર્વ્વાહસ્યોપપાદિકાઃ । યુક્તયો હેતુગર્ભિણ્યઃ પ્રૌઢાપ્રૌઢિરુદાહૃતા ।। ૩૪૬.

જ્યાં ઈચ્છિત કાર્ય માટે કારણવાળી યોગ્ય રીતો અપનાવવામાં આવે છે, તેને પરિપક્વતા કહે છે.

સ્વતન્ત્રસ્યાન્યતન્ત્રસ્ય વાહ્યાન્તઃ સમયોગતઃ । તત્ર વ્યુત્પત્તિરર્થસ્ય યા સામયિકતેતિ સા ।। ૩૪૬.

સ્વતંત્ર કે પરાધીન, બહાર કે અંદરથી આવેલા નિયમોથી અર્થની જે વૃદ્ધિ થાય, તેને સામયિકતા કહે છે.

શબ્દાર્થાવુપકુર્વ્વાણો નામ્નોભયગુણઃ સ્મૃતઃ । તસ્ય પ્ર્સાદઃ સૌભાગ્યં યથાસઙ્‌ખ્યં પ્રશસ્તતા ।। ૩૪૬.

જે શબ્દ અને અર્થ બંનેને ઉત્તમ બનાવે છે, તેને બંનેનું ગુણ કહેવાય છે; તેની સ્પષ્ટતા, સૌભાગ્ય અને શ્રેષ્ઠતા અનુસાર વખાણવામાં આવે છે.

કાકો રાગ ઇકતિ પ્રાજ્ઞૈઃ ષટ્ પ્રપઞ્ચવિપઞ્ચિતાઃ । પાકો રાગ ઇતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પાઠભેદઃ સુપ્રસિદ્ધાર્થપદતા પ્રસાદ ઇતિ ગીયતે ।। ૩૪૬.

વિદ્વાનો તેને કાક કે રાગ કહે છે; પ્રપંચના છ પ્રકાર અહીં સમજાવ્યા છે. કેટલાક વિદ્વાનો તેને પાક કે રાગ પણ કહે છે; આ માત્ર પઠનનો ફરક છે. આ શબ્દોનો અર્થ સૌને જાણીતા છે અને એ સ્પષ્ટતા પ્રશંસનીય ગણાય છે.

ઉત્કર્ષવાન્ ગુણઃ કશ્ચિદ્યસ્મિન્નુક્તેપ્રતીયતે । તત્સૌભાગ્યમુદારત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૩૪૬.

જ્યારે કોઈ વાતમાં વિશેષ ગુણ દેખાય છે, ત્યારે વિદ્વાન લોકો તેને શુભતા અને મહાનતા હોવાનું કહે છે.

યથાસઙ્‌ખ્યમનુદ્દેશઃ સામાન્યમતિદિશ્યતે । સમયે વર્ણનીયસ્ય દારુણસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।। ૩૪૬.

જે રીતે ક્રમવાર ગણતરી બતાવવામાં આવે છે, એ સામાન્ય રીતે સમજાવાય છે—even જો કઠોર વસ્તુનું વર્ણન કરવું હોય, તો પણ યોગ્ય સમયે એ રીતે કહેવું જોઈએ.

અદારુણેન શબ્દેન પ્રાશસત્યમુપવર્ણનં । ઉચ્ચૈઃ પરિણતિઃ કાપિ પાક ઇત્યભિધીયતે ।। ૩૪૬.

કઠિન વાતને પણ નરમ શબ્દોમાં, પણ સાચી રીતે વર્ણવવું—એ પાક કહેવાય છે, એ એક પ્રકારની ઊંચી કળા છે.

મૃદ્વીકાનારિકેલામ્બુપાકભેદાચ્ચતુવ્વિધઃ । આદાવન્તે ચ સૌરસ્યં મૃદ્વીકાપાક એવ સઃ ।। ૩૪૬.

દ્રાક્ષ, નાળિયેરનું પાણી વગેરેને રાંધવાની વિવિધ રીતો હોવાથી ચાર પ્રકાર થાય છે. શરૂઆત અને અંતે જે મીઠાશ મળે છે, એ દ્રાક્ષના પાક જેવી જ હોય છે.

કાવ્યેચ્છયા વિશેષો યઃ સ રાગ ઇતિ ગીયતે । અબ્યાસોપહિતઃ કાન્તિં સહજામપિ વર્ત્તતે ।। ૩૪૬.

કાવ્યની ઇચ્છાથી જે વિશેષતા આવે છે, તેને રાગ કહે છે. અભ્યાસ સાથે એ કુદરતી સૌંદર્યને પણ વધારે તેજ આપે છે.

હારિદ્રશ્ચૈવ કૌસુમ્ભો નીલી રાગશ્ચ સ ત્રિધા । વૈશેષિકઃ પરિજ્ઞેયો યઃ સ્વલક્ષણગોચરઃ ।। ૩૪૬.

હળદર, કસુંભો અને નીલી—આ રાગના ત્રણ પ્રકાર છે. જે ખાસ ઓળખાય તે પોતાનાં લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

અગ્નિરુવાચ ઉદ્વેગજનકો દોષઃ સભ્યાનાં સ ચ સપ્તધા । વક્તૃવાચકવાચ્યાનામેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ ।। ૩૪૭.

અગ્નિએ કહ્યું: જે દોષ વિદ્વાનોમાં ઉદ્વેગ પેદા કરે છે, એ સાત પ્રકારના છે—વક્તા, વાક્ય અને અર્થમાં એક, બે કે ત્રણ રીતે આવે છે.

તત્ર વક્તા કવિર્નામ પ્રથતે સ ચ ભેદતઃ । સન્દિહાનોઽવિનીતઃ સન્નજ્ઞો જ્ઞાતા ચતુર્વ્વિંધઃ ।। ૩૪૭.

અહીં વક્તાને કવિ કહેવાય છે અને એ ચાર પ્રકારના હોય છે: સંશયમાં પડેલો, અવિનયી, અજ્ઞાન અને જ્ઞાની.

નિમિત્તપરિભાષાભ્યામર્થસંસ્પર્શિવાચકમ્ । તદ્‌ભેદો પદવાક્યે દ્વે કથિતં લક્ષણં દ્વ્યોઃ ।। ૩૪૭.

નિમિત્ત અથવા વ્યાખ્યા પ્રમાણે, જે શબ્દ અર્થને સ્પર્શે છે, એ બે પ્રકારના છે: શબ્દ અને વાક્ય; આ બંનેના લક્ષણો છે.

અસાધુત્વાપ્રયુક્તત્વે દ્વાવેવ પદનિગ્રહૌ । શબ્દશાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વમસાધુત્વં વિદુર્બુધાઃ ।। ૩૪૭.

અયોગ્યતા અને અપ્રચલિતતા—આ બે જ શબ્દના દોષ છે. વિદ્વાનો કહે છે કે, વ્યાકરણવિરુદ્ધ જે હોય, એ અયોગ્ય ગણાય.

વ્યુત્પન્નૈરનિબદ્ધત્વમપ્રયુક્તત્વમુચ્યતે । છાન્દસત્વમવિસ્પષ્ટત્વઞ્ચ કષ્ટત્વમેવ ચ ।। ૩૪૭.

જેઓ જાણે છે એના દ્વારા ન સ્વીકારાય તે અપ્રચલિત કહેવાય છે. છાંદસ ભાષા, અસ્પષ્ટતા અને કઠિનતા પણ તેમાં આવે છે.

તદસામયિકત્વઞ્ચ ગ્રામ્યત્વઞ્ચેતિ પઞ્ચધા । છાન્દસત્વં ન ભાષાયામવિસ્પષ્ટમબોધતઃ ।। ૩૪૭.

આ રીતે પાંચ પ્રકાર થાય છે: અસામાન્યતા અને ગ્રામ્યતા પણ તેમાં છે. છાંદસ ભાષા સામાન્ય બોલચાલમાં વપરાતી નથી; અસ્પષ્ટતા સમજણના અભાવે થાય છે.

ગૂઢ઼ાર્થતા વિપર્ય્યસ્તાર્થતા સંશયિતાર્થતા । અવિસ્પષ્ટાર્થતા ભેદાસ્તત્ર ગૂઢ઼ાર્થતેતિ સા ।। ૩૪૭.

છુપાયેલો અર્થ, ઉલટો અર્થ, સંશયજનક અર્થ અને અસ્પષ્ટ અર્થ—આ ચાર પ્રકાર છે, જેમાં છુપાયેલો અર્થ પહેલો છે.

યત્રાર્થો દુઃખસંવેદ્યો વિપર્ય્યસ્તાર્થ્તા પુનઃ । વિવક્ષિતાન્યશબ્દાર્થપ્રતિપત્તિર્મલીમસા ।। ૩૪૭.

જ્યાં અર્થ દુઃખદાયક અનુભવાય, એ છુપાયેલો અર્થ કહેવાય; અને જ્યાં શબ્દો દ્વારા ઈચ્છિત અર્થની જગ્યા પર બીજો અર્થ સમજાય, એ ઉલટો અર્થ કહેવાય, જે શુદ્ધ નથી.

અન્યાર્થત્વાસમર્થત્વે એતામેવોપસર્પતઃ । સન્દિહ્યમાનવાચ્યત્વમાહુઃ સંશયિતાર્થતાં ।। ૩૪૭.

જ્યારે અર્થ બીજું જ હોય અથવા શક્ય ન હોય, અને એ રીતે સમજાવાય, ત્યારે તેને સંશયજનક અર્થ કહે છે.

દોષત્વમનુબધ્નાતિ સજ્જનોદ્વેજનાદૃતે । અસુખોચ્ચાર્ય્યમાણત્વં કષ્ટત્વં સમયાચ્યુતિઃ ।। ૩૪૭.

દોષ ત્યારે માન્ય થાય છે જયારે તે સજ્જનોને દુઃખ ન આપે. જે બોલવામાં અઘરું હોય અથવા પરંપરાથી વિરુદ્ધ હોય, તેને કઠિનતા કહેવાય છે.

અસામયિતતા નેયામેતાઞ્ચ મુનયો જગુઃ । ગ્રામ્યતા તુ જઘન્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ શલીકૃતા ।। ૩૪૭.

આને અસામાન્યતા તરીકે સમજવું જોઈએ, જેમ ઋષિઓએ કહ્યું છે. ગ્રામ્યતા એટલે નીચા અર્થની સમજ, જેને ટાળવી જોઈએ.

વક્તવ્યગ્રામ્યવાચ્યસ્ય વચનાત્સ્મરણાદપિ । તદ્વાચકપદેનાભિસામ્યાદ્ભવતિ સા ત્રિધા ।। ૩૪૭.

જેવું ગામમાં બોલવાનું નહીં હોય એ વાત બોલવાથી, યાદ કરવાથી કે એ શબ્દના સમાન શબ્દ વાપરવાથી પણ એ ત્રણે રીતે દોષ થાય છે.

દોષઃ સાધારણઃ પ્રાતિસ્વિકોઽર્થસ્ય સ તુ દ્વિધા । અનેકભાગુપાલમ્ભઃ સાધારણ ઇતિ સ્મૃતઃ ।। ૩૪૭.

દોષ સામાન્ય પણ હોઈ શકે અને ખાસ અર્થ માટે પણ હોઈ શકે છે; જેમાં અનેક ભાગમાં નિંદા થાય, એ સામાન્ય દોષ કહેવાય છે.

ક્રિયાકારકયોર્ભ્રંશો વિસન્ધિઃ પુનરુક્તતા । વ્યસ્તસમ્બન્ધતા ચેતિ પઞ્ચ સાધારણા મતાઃ ।। ૩૪૭.

પાંચ સામાન્ય દોષ એવા છે: ક્રિયા કે કર્તાનું છૂટવું, જોડાણમાં ખોટ, પુનરાવૃત્તિ, અને સંબંધમાં વિખૂટાપણું.

અક્રિયત્વં ત્રિયાભ્રંશો ભ્રષ્ટકારકતા પુનઃ । સર્ત્ત્ર્યાદિકારકાભાવો વિસન્ધિઃ સન્ધિદૂષણમ્ ।। ૩૪૭.

ક્રિયા ન હોવી, ત્રણ વસ્તુઓનું છૂટવું, કર્તાનું ગુમાવું, કર્તા કે કરનાર ન હોવો, જોડાણમાં ખોટ અને જોડાણ બગડવું — આ બધું અહીં સમજાવાયું છે.