અગ્નિપુરાણમ્

અભિધેયાવિનાભૂતા પ્રતીતિર્લ્લક્ષણોચ્યતે । અભિધેયેન સમ્બન્ધાત્સામીપ્યાત્સમવાયતઃ ।। ૩૪૫.

જેમાં અર્થ અને સંકેત એકબીજાથી અલગ ન રહી શકે, તેને 'લક્ષણા' કહે છે; તે સંકેત, નજીકતા અથવા સમાનતાથી થાય છે.

વૈપરીત્યાત્‌ક્રિયાયોગાલ્લક્ષણા પઞ્ચધા મતા । ગૌણીગુણાનામાનન્ત્યાદનન્તા તદ્વિવક્ષયા ।। ૩૪૫.

લક્ષણા પાંચ પ્રકારની માનવામાં આવે છે: વિરોધથી, ક્રિયા જોડવાથી વગેરે; ગૌણ અર્થ અનંત છે, કારણ કે ગુણો પણ અનંત છે અને મનમાં આવતાં રહે છે.

અન્યધર્મ્મસ્તતોઽન્યત્ર લોકસીમાનુરોધિના । સમ્યગાધીયતે યત્ર સ સમાધિરિહ સ્મૃતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યાં બીજું ગુણ યોગ્ય રીતે બીજે લાગુ પડે છે અને દુનિયાની હદમાં રહે છે, તેને અહીં 'સમાધિ' કહેવામાં આવે છે.

શ્રુતેરલભ્યમાનોઽર્થો યસ્માદ્ભાતિ સચેતનઃ । સ આક્ષએપો ધ્વનિઃ સ્યાચ્ચ ધ્વનિના વ્યજ્યતે યતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યારે શ્રુતિથી મળતો અર્થ ન મળે અને છતાં અર્થ સ્પષ્ટ થાય, તેને 'ઇશારો' કહે છે અને તેને 'ધ્વનિ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે ઇશારા દ્વારા જણાય છે.

શબ્દેનાર્થેન યત્રાર્થઃ કૃત્વા સ્વયમુપાર્જનમ્ । પ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્ય યો વિશેષોઽભિધિત્સયા ।। ૩૪૫.

જ્યાં શબ્દ અને અર્થથી બીજું અર્થ પોતે જ ઊભો થાય છે, જેમ કે ઇચ્છિત વસ્તુના પ્રતિબંધમાં, એ વિશેષ અર્થ કહવાની ઇચ્છાથી આવે છે.

તમાક્ષેપં બ્રુવન્ત્યત્ર સ્તુતં સ્તોત્રમિદં પુનઃ । અધિકારાદપેતસ્ય વસ્તુનોઽન્યસ્ય યા સ્તુતિઃ ।। ૩૪૫.

આ ઇશારાને અહીં પ્રશંસા કહેવાય છે અને આ ફરીથી સ્તુતિ છે; યોગ્ય વિષય ન હોય ત્યારે બીજું વિષય વખાણાય છે, એ સંદર્ભને કારણે થાય છે.

યત્રોક્તં ગમ્યતે નાર્થસ્તત્‌સમાનવિશેષણં । સા સમાસોક્તિરુદિતા સઙ્‌ક્ષેપાર્થતયા બુધૈઃ ।। ૩૪૫.

જ્યાં અર્થ સીધો જણાવવામાં ન આવે પણ સમજાય, તેને 'સંક્ષિપ્ત વાણી' કહે છે, અને વિદ્વાનો તેને અર્થની સંક્ષિપ્તતા તરીકે ઓળખે છે.

અપહ્નુતિરપહ્નુત્ય કિઞ્ચિદન્યાર્થસૂચનમ્ । પર્ય્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેણાભિધીયતે ।। ૩૪૫.

છુપાવવું એ છે કે કંઈક છુપાવવું અથવા બીજું અર્થ સૂચવવું; પર્યાયવાચી વાણી એ છે જ્યારે કંઈક બીજાં રીતે કહેવાય છે.

એષામેકંતમસ્યેવ સમાખ્યા ધ્વનિરિત્યતઃ ।। ૩૪૫.

આ બધામાં સૌથી શ્રેષ્ઠને 'ધ્વનિ' કહેવામાં આવે છે.

કાવ્યગુણવિવેકઃ । અગ્નિરુવાચ । અલંકૃતમપિ પ્રીત્યૈ ન કાવ્યં નિર્ગુણં ભવેત્ । વપુષ્ય લલિતે સ્ત્રીણાં હારો ભારયતે પરં ।। ૩૪૬.

અગ્નિએ કહ્યું: કાવ્યમાં જો ગુણ ન હોય તો તે કેટલું પણ શોભાયમાન હોય, મનને આનંદ આપતું નથી; જેમ સુંદર હાર પણ સોળે કળાની સ્ત્રીને ભારે પડે છે.

ન ચ વાચ્યં ગુણો દોષો ભાવ એવ ભવિષ્યતિ । ગુણાઃ શ્લેષાદયો દોષા ગુઢ઼ાર્થાદ્યાઃ પૃથક્ કૃતાઃ ।। ૩૪૬.

કોઈ પણ ગુણ કે દોષ માત્ર અર્થમાં નથી; ગુણો જેવા કે શ્લેષ અને દોષો જેમ કે અસ્પષ્ટતા અલગથી નિર્ધારિત થયેલા છે.

યઃ કાવ્યે મહતીં છાયામનુગૃહ્ણાત્યસૌ ગુણઃ । સમ્ભવત્યેષ સામાન્યો વૈશેષિક ઇતિ દ્વિધા ।। ૩૪૬.

કાવ્યમાં જે વિશેષ તેજ આપે છે, તેને ગુણ કહે છે; એ બે પ્રકારના હોય છે—સામાન્ય અને વિશિષ્ટ.

સર્વ્વંસાધારણીભૂતઃ સામાન્ય ઇતિ મન્ય્તે । શવ્દમર્થમુભૌ પ્રાપ્તઃ સામાન્યો ભવતિ ત્રિધા ।। ૩૪૬.

જે બધામાં સામાન્ય હોય, તે સામાન્ય કહેવાય છે; જ્યારે શબ્દ અને અર્થ બંને મળે ત્યારે સામાન્ય ગુણ ત્રણ પ્રકારના થાય છે.

શબ્દમાશ્રયતે કાવ્યં શરીરં યઃ સ તદ્‌ગુણઃ । શ્લેષો લાલિત્યગામ્ભીર્ય્યસૌકુમાર્ય્યમુદારતા ।। ૩૪૬.

કાવ્યનું આધાર શબ્દ છે; જેમાં શ્લેષ, લાલિત્ય, ગાંભીર્ય, કોમળતા અને ઉદારતા હોય, એ તેનું શરીરરૂપ ગુણ છે.

સત્યેવ યૌગિકી ચેતિ ગુણાઃ શબ્દસ્ય સપ્તધા । સુશ્લિષ્ટસન્નિવેશત્વં શબ્દાનાં શ્લેષ ઉચ્યતે ।। ૩૪૬.

શબ્દના ગુણો સાત છે—સત્ય અને યૌગિક; જેમાં શબ્દોનું સુમેળભર્યું ગોઠવણી હોય, તેને શ્લેષ કહે છે.

ગુણાદેશાદિના પૂર્વ્વં પદસમ્બદ્ધમક્ષરં । યત્ર સન્ધીયતે નૈવ તલ્લાલિત્યમુદાહૃતં ।। ૩૪૬.

જ્યાં ગુણ કે તેના સ્થાને કોઈ શબ્દ પૂર્વપદ સાથે જોડાય છે અને માત્ર સંધિથી નહિ, ત્યાં લાલિત્ય કહેવાય છે.

વિશિષ્ટલક્ષણોલ્લેખલેખ્યમુત્તાનશબ્દકમ્ । ગામ્ભીર્ય્યં કથયન્ત્યાર્ય્યાસ્તદેવાન્યેષુ શબ્દતાં ।। ૩૪૬.

વિશિષ્ટ લક્ષણ, સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિ અને પ્રભાવી શબ્દો—આ બધું જ્ઞાનીઓ ગાંભીર્ય કહે છે; બીજાં પ્રસંગોમાં એ માત્ર શબ્દરૂપ ગણાય છે.

અનિષ્ઠુરાક્ષરપ્રાયશબ્દતા સુકુમારતા । ઉત્તાનપદતૌદાર્ય્યયુતશ્લાઘ્યૈર્વિશેષણૈઃ ।। ૩૪૬.

જે શબ્દોમાં કર્કશતા ઓછી હોય અને જે વિશિષ્ટ તથા પ્રસિદ્ધ વિશેષણોથી શોભાયમાન હોય, તેને કોમળતા કહેવાય છે.

ઓજઃ સમાસભૂયસ્ત્વમેતત્પદ્યાદિજીવિતં । આબ્રહ્મ સ્તમ્ભપર્ય્યન્તમોજસૈકેન પૌરુષં ।। ૩૪૬.

સમાસનો પ્રચુર ઉપયોગ એટલે ઓજસ, જે પદ્ય વગેરેનું જીવન છે; બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, પુરુષાર્થ માત્ર ઓજસથી જ ઓળખાય છે.

ઉચ્યમાનસ્ય શબ્દેન યેન કેનાપિ વસ્તુનઃ । ઉત્કર્ષમાવહન્નર્થો ગુણ ઇત્યબિધીયતે ।। ૩૪૬.

કોઈ પણ વસ્તુ વિશે બોલાયેલા શબ્દથી જ્યારે અર્થમાં વિશિષ્ટતા આવે, ત્યારે તેને ગુણ કહેવાય છે.

માધુર્ય્યં સમ્બિધાનઞ્ચ કોમલત્વમૂદારતા । પ્રૌઢ઼િઃ સામયિકત્વઞ્ચ તદ્‌ભેદાઃ ષટ્‌ચકાશતિ ।। ૩૪૬.

માધુર્ય, સંયોજન, કોમળતા, ઉદારતા, પરિપક્વતા અને સામયિકતા—આ છ ગુણોના પ્રકારો છે.

ક્રોધેર્ષ્યાકારગામ્ભીર્ય્યાન્માધુર્ય્યં ધૈર્ય્યગાહિતા । સમ્બિધાનં પરિકરઃ સ્યાદપેક્ષઇતસિદ્ધયે ।। ૩૪૬.

ક્રોધ, ઈર્ષ્યા અને ધૈર્યની ઊંડાઈથી માધુર્ય આવે છે; સંયોજન એ યોગ્ય ગોઠવણી છે, જે ઇચ્છિત પરિણામ માટે જરૂરી છે.

યત્‌કાઠિન્યાદિનિર્મુક્તસન્નિવેશવિશિષ્ટતા । તિરસ્કૃત્યૈવ મૃકદુતા ભાતિ કોમલતેતિ સા ।। ૩૪૬.

જ્યાં કઠિનતા વગેરેથી મુક્ત અને વિશિષ્ટ ગોઠવણી હોય, અને ખડાપણું દૂર કરવામાં આવ્યું હોય, ત્યાં કોમળતા દેખાય છે.

લક્ષ્યતે સ્થૂલલક્ષત્વપ્રવૃત્તેર્યત્ર લક્ષણમ્ । ગુણલ્ય તદુદારત્વમાશયસ્યાતિસૌષ્ઠવં ।। ૩૪૬.

જ્યાં સ્પષ્ટ લક્ષણ અને પ્રવૃત્તિથી ગુણ ઓળખાય છે, ત્યાં ઉદારતા એ આશયની સર્વોચ્ચ શુદ્ધતા છે.

અભિપ્રેતં પ્રતિ યતો નિર્વ્વાહસ્યોપપાદિકાઃ । યુક્તયો હેતુગર્ભિણ્યઃ પ્રૌઢાપ્રૌઢિરુદાહૃતા ।। ૩૪૬.

જ્યાં ઈચ્છિત કાર્ય માટે કારણવાળી યોગ્ય રીતો અપનાવવામાં આવે છે, તેને પરિપક્વતા કહે છે.

સ્વતન્ત્રસ્યાન્યતન્ત્રસ્ય વાહ્યાન્તઃ સમયોગતઃ । તત્ર વ્યુત્પત્તિરર્થસ્ય યા સામયિકતેતિ સા ।। ૩૪૬.

સ્વતંત્ર કે પરાધીન, બહાર કે અંદરથી આવેલા નિયમોથી અર્થની જે વૃદ્ધિ થાય, તેને સામયિકતા કહે છે.

શબ્દાર્થાવુપકુર્વ્વાણો નામ્નોભયગુણઃ સ્મૃતઃ । તસ્ય પ્ર્સાદઃ સૌભાગ્યં યથાસઙ્‌ખ્યં પ્રશસ્તતા ।। ૩૪૬.

જે શબ્દ અને અર્થ બંનેને ઉત્તમ બનાવે છે, તેને બંનેનું ગુણ કહેવાય છે; તેની સ્પષ્ટતા, સૌભાગ્ય અને શ્રેષ્ઠતા અનુસાર વખાણવામાં આવે છે.

કાકો રાગ ઇકતિ પ્રાજ્ઞૈઃ ષટ્ પ્રપઞ્ચવિપઞ્ચિતાઃ । પાકો રાગ ઇતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પાઠભેદઃ સુપ્રસિદ્ધાર્થપદતા પ્રસાદ ઇતિ ગીયતે ।। ૩૪૬.

વિદ્વાનો તેને કાક કે રાગ કહે છે; પ્રપંચના છ પ્રકાર અહીં સમજાવ્યા છે. કેટલાક વિદ્વાનો તેને પાક કે રાગ પણ કહે છે; આ માત્ર પઠનનો ફરક છે. આ શબ્દોનો અર્થ સૌને જાણીતા છે અને એ સ્પષ્ટતા પ્રશંસનીય ગણાય છે.

ઉત્કર્ષવાન્ ગુણઃ કશ્ચિદ્યસ્મિન્નુક્તેપ્રતીયતે । તત્સૌભાગ્યમુદારત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૩૪૬.

જ્યારે કોઈ વાતમાં વિશેષ ગુણ દેખાય છે, ત્યારે વિદ્વાન લોકો તેને શુભતા અને મહાનતા હોવાનું કહે છે.