અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિરુવાચ શબ્દાર્થયોરલઙ્કારો દ્વાવલઙ્કુરુતે સમં । એકત્ર નિહિતો હારઃ સ્તનં ગ્રીવામિવ ત્રિયાઃ ।। ૩૪૫.

અગ્નિ કહે છે: શબ્દ અને અર્થની અલંકારણા બે પ્રકારની છે; તે બંનેને સમાન રીતે શોભાવે છે, જેમ સ્ત્રીના ગળા અને છાતી પર હાર પહેરાવામાં આવે છે.

પ્રશસ્તિઃ કાન્તિરૌચિત્યં સંક્ષેપો યાવદર્થતા । અબિવ્યક્તિરિતિ વ્યક્તં ષડ્‌ભેદાસ્તસ્ય જાગ્રતિ ।। ૩૪૫.

પ્રશંસા, તેજ, યોગ્યતા, સંક્ષિપ્તતા, પૂરતુંપણું અને સ્પષ્ટતા—આ છ પ્રકારની વિશેષતાઓ તેમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

પ્રશસ્તિઃ પરવન્મર્મ્મદ્રવીકરણકર્મ્મણઃ । વાચો યુક્તિર્દ્વિધા સા ચ પ્રેમોક્તિસ્તુતિભેદતઃ ।। ૩૪૫.

પ્રશંસા એ એ કાર્યની છે જે બીજાના હૃદયને પગળી નાખે છે; વાણી બે પ્રકારની છે, અને પ્રેમપૂર્વક કહેલી વાત પણ પ્રશંસાના પ્રકાર પ્રમાણે બે રીતે થાય છે.

પ્રેમોક્તિસ્તુતિપર્ય્યાયૌ પ્રિયોક્તિગુણકીર્ત્તને । કાન્તિઃ સર્વ્વમનોરુચ્યવાચ્યવાચકસઙ્ગતિઃ ।। ૩૪૫.

પ્રેમથી કહેલી વાત અને પ્રશંસા બંને એક જ અર્થ ધરાવે છે; પ્રિયતાથી બોલવું અને ગુણોની વખાણ કરવી પણ સમાન છે. તેજ એ છે કે જે બધાને ગમે તે વાત, કહેવાતું અને અર્થ, બંનેમાં સુમેળ હોય.

યથા વસ્તુ તથા રીતિર્યથા વૃત્તિસ્તથા રસઃ । ઉર્જ્જસ્વિમૃદુસન્દર્ભાદૌચિત્યમુપજાયતે ।। ૩૪૫.

વિષય જેવો હોય, ભાષા પણ તેવી જ હોય; છંદ જેવો હોય, ભાવ પણ એવો જ આવે; મજબૂત, નરમ અને સારી રીતે ગોઠવાયેલા સંદર્ભમાંથી યોગ્યતા ઊભી થાય છે.

સંક્ષેણો વાચકૈરસ્પૈર્વહોરર્થસ્ય સંગ્રહઃ । અન્યૂનાધિકતા શબ્દવસ્તુનોર્યાવદર્થતા ।। ૩૪૫.

સંક્ષિપ્તતા એ છે કે ઓછા અને યોગ્ય શબ્દોમાં અર્થને સમેટી લેવો; પૂરતુંપણું એ છે કે શબ્દ અને વિષય એકબીજાને બરાબર મેળવે, તેમાં કંઈ ઓછું કે વધારે ન હોય.

પ્રકટત્વમભિવ્યક્તિઃ શ્રુતિરાક્ષેપ ઇત્યપિ । તસ્યા ભેદૌ શ્રુતિસ્તત્ર શબ્દં સ્વાર્થસમર્પણમ્ ।। ૩૪૫.

સ્પષ્ટતા એટલે ખુલ્લાપણું; તેને 'શ્રુતિ' અથવા 'ઇશારો' પણ કહે છે. તેમાં બે પ્રકાર છે: શ્રુતિ એ છે જ્યાં શબ્દ પોતાનો અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.

ભવેન્નૈમિત્તિકી પારિભાષિકી દ્વિવિધૈવ સા । સઙ્કેતઃ પરિભાષેતિ તતઃ સ્યાત્ પારિભાષિકી ।। ૩૪૫.

તે બે પ્રકારની હોય છે: સામાન્ય અને વિશિષ્ટ; સંકેત અને નિશ્ચિત અર્થ—આ રીતે વિશિષ્ટ પ્રકાર ઊભો થાય છે.

મુખ્યૌપચારિકી ચેતિ સા ચ સા ચ દ્વિધા દ્વિધા । સ્વાભિધેયસ્ખલદ્‌વૃત્તિરમુખ્યાર્થસ્ય વાચકઃ ।। ૩૪૫.

તે પણ બે રીતે થાય છે: સીધો અને રૂપક; રૂપક એટલે કે જ્યારે સામાન્ય અર્થ છોડીને બીજું અર્થ વ્યક્ત થાય છે.

યયા શબ્દો નિમિત્તેન કેનચિત્સૌપચારિકી । સા ચ લાક્ષણિકી ગૌણી લક્ષણાગુણયોગતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યારે કોઈ કારણસર શબ્દ રૂપક રીતે વપરાય છે, ત્યારે તેને 'લક્ષણા' અથવા 'ગૌણ અર્થ' કહે છે, કારણ કે તે અર્થના સંકેત અથવા ગુણ સાથે જોડાય છે.

અભિધેયાવિનાભૂતા પ્રતીતિર્લ્લક્ષણોચ્યતે । અભિધેયેન સમ્બન્ધાત્સામીપ્યાત્સમવાયતઃ ।। ૩૪૫.

જેમાં અર્થ અને સંકેત એકબીજાથી અલગ ન રહી શકે, તેને 'લક્ષણા' કહે છે; તે સંકેત, નજીકતા અથવા સમાનતાથી થાય છે.

વૈપરીત્યાત્‌ક્રિયાયોગાલ્લક્ષણા પઞ્ચધા મતા । ગૌણીગુણાનામાનન્ત્યાદનન્તા તદ્વિવક્ષયા ।। ૩૪૫.

લક્ષણા પાંચ પ્રકારની માનવામાં આવે છે: વિરોધથી, ક્રિયા જોડવાથી વગેરે; ગૌણ અર્થ અનંત છે, કારણ કે ગુણો પણ અનંત છે અને મનમાં આવતાં રહે છે.

અન્યધર્મ્મસ્તતોઽન્યત્ર લોકસીમાનુરોધિના । સમ્યગાધીયતે યત્ર સ સમાધિરિહ સ્મૃતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યાં બીજું ગુણ યોગ્ય રીતે બીજે લાગુ પડે છે અને દુનિયાની હદમાં રહે છે, તેને અહીં 'સમાધિ' કહેવામાં આવે છે.

શ્રુતેરલભ્યમાનોઽર્થો યસ્માદ્ભાતિ સચેતનઃ । સ આક્ષએપો ધ્વનિઃ સ્યાચ્ચ ધ્વનિના વ્યજ્યતે યતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યારે શ્રુતિથી મળતો અર્થ ન મળે અને છતાં અર્થ સ્પષ્ટ થાય, તેને 'ઇશારો' કહે છે અને તેને 'ધ્વનિ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે ઇશારા દ્વારા જણાય છે.

શબ્દેનાર્થેન યત્રાર્થઃ કૃત્વા સ્વયમુપાર્જનમ્ । પ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્ય યો વિશેષોઽભિધિત્સયા ।। ૩૪૫.

જ્યાં શબ્દ અને અર્થથી બીજું અર્થ પોતે જ ઊભો થાય છે, જેમ કે ઇચ્છિત વસ્તુના પ્રતિબંધમાં, એ વિશેષ અર્થ કહવાની ઇચ્છાથી આવે છે.

તમાક્ષેપં બ્રુવન્ત્યત્ર સ્તુતં સ્તોત્રમિદં પુનઃ । અધિકારાદપેતસ્ય વસ્તુનોઽન્યસ્ય યા સ્તુતિઃ ।। ૩૪૫.

આ ઇશારાને અહીં પ્રશંસા કહેવાય છે અને આ ફરીથી સ્તુતિ છે; યોગ્ય વિષય ન હોય ત્યારે બીજું વિષય વખાણાય છે, એ સંદર્ભને કારણે થાય છે.

યત્રોક્તં ગમ્યતે નાર્થસ્તત્‌સમાનવિશેષણં । સા સમાસોક્તિરુદિતા સઙ્‌ક્ષેપાર્થતયા બુધૈઃ ।। ૩૪૫.

જ્યાં અર્થ સીધો જણાવવામાં ન આવે પણ સમજાય, તેને 'સંક્ષિપ્ત વાણી' કહે છે, અને વિદ્વાનો તેને અર્થની સંક્ષિપ્તતા તરીકે ઓળખે છે.

અપહ્નુતિરપહ્નુત્ય કિઞ્ચિદન્યાર્થસૂચનમ્ । પર્ય્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેણાભિધીયતે ।। ૩૪૫.

છુપાવવું એ છે કે કંઈક છુપાવવું અથવા બીજું અર્થ સૂચવવું; પર્યાયવાચી વાણી એ છે જ્યારે કંઈક બીજાં રીતે કહેવાય છે.

એષામેકંતમસ્યેવ સમાખ્યા ધ્વનિરિત્યતઃ ।। ૩૪૫.

આ બધામાં સૌથી શ્રેષ્ઠને 'ધ્વનિ' કહેવામાં આવે છે.

કાવ્યગુણવિવેકઃ । અગ્નિરુવાચ । અલંકૃતમપિ પ્રીત્યૈ ન કાવ્યં નિર્ગુણં ભવેત્ । વપુષ્ય લલિતે સ્ત્રીણાં હારો ભારયતે પરં ।। ૩૪૬.

અગ્નિએ કહ્યું: કાવ્યમાં જો ગુણ ન હોય તો તે કેટલું પણ શોભાયમાન હોય, મનને આનંદ આપતું નથી; જેમ સુંદર હાર પણ સોળે કળાની સ્ત્રીને ભારે પડે છે.

ન ચ વાચ્યં ગુણો દોષો ભાવ એવ ભવિષ્યતિ । ગુણાઃ શ્લેષાદયો દોષા ગુઢ઼ાર્થાદ્યાઃ પૃથક્ કૃતાઃ ।। ૩૪૬.

કોઈ પણ ગુણ કે દોષ માત્ર અર્થમાં નથી; ગુણો જેવા કે શ્લેષ અને દોષો જેમ કે અસ્પષ્ટતા અલગથી નિર્ધારિત થયેલા છે.

યઃ કાવ્યે મહતીં છાયામનુગૃહ્ણાત્યસૌ ગુણઃ । સમ્ભવત્યેષ સામાન્યો વૈશેષિક ઇતિ દ્વિધા ।। ૩૪૬.

કાવ્યમાં જે વિશેષ તેજ આપે છે, તેને ગુણ કહે છે; એ બે પ્રકારના હોય છે—સામાન્ય અને વિશિષ્ટ.

સર્વ્વંસાધારણીભૂતઃ સામાન્ય ઇતિ મન્ય્તે । શવ્દમર્થમુભૌ પ્રાપ્તઃ સામાન્યો ભવતિ ત્રિધા ।। ૩૪૬.

જે બધામાં સામાન્ય હોય, તે સામાન્ય કહેવાય છે; જ્યારે શબ્દ અને અર્થ બંને મળે ત્યારે સામાન્ય ગુણ ત્રણ પ્રકારના થાય છે.

શબ્દમાશ્રયતે કાવ્યં શરીરં યઃ સ તદ્‌ગુણઃ । શ્લેષો લાલિત્યગામ્ભીર્ય્યસૌકુમાર્ય્યમુદારતા ।। ૩૪૬.

કાવ્યનું આધાર શબ્દ છે; જેમાં શ્લેષ, લાલિત્ય, ગાંભીર્ય, કોમળતા અને ઉદારતા હોય, એ તેનું શરીરરૂપ ગુણ છે.

સત્યેવ યૌગિકી ચેતિ ગુણાઃ શબ્દસ્ય સપ્તધા । સુશ્લિષ્ટસન્નિવેશત્વં શબ્દાનાં શ્લેષ ઉચ્યતે ।। ૩૪૬.

શબ્દના ગુણો સાત છે—સત્ય અને યૌગિક; જેમાં શબ્દોનું સુમેળભર્યું ગોઠવણી હોય, તેને શ્લેષ કહે છે.

ગુણાદેશાદિના પૂર્વ્વં પદસમ્બદ્ધમક્ષરં । યત્ર સન્ધીયતે નૈવ તલ્લાલિત્યમુદાહૃતં ।। ૩૪૬.

જ્યાં ગુણ કે તેના સ્થાને કોઈ શબ્દ પૂર્વપદ સાથે જોડાય છે અને માત્ર સંધિથી નહિ, ત્યાં લાલિત્ય કહેવાય છે.

વિશિષ્ટલક્ષણોલ્લેખલેખ્યમુત્તાનશબ્દકમ્ । ગામ્ભીર્ય્યં કથયન્ત્યાર્ય્યાસ્તદેવાન્યેષુ શબ્દતાં ।। ૩૪૬.

વિશિષ્ટ લક્ષણ, સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિ અને પ્રભાવી શબ્દો—આ બધું જ્ઞાનીઓ ગાંભીર્ય કહે છે; બીજાં પ્રસંગોમાં એ માત્ર શબ્દરૂપ ગણાય છે.

અનિષ્ઠુરાક્ષરપ્રાયશબ્દતા સુકુમારતા । ઉત્તાનપદતૌદાર્ય્યયુતશ્લાઘ્યૈર્વિશેષણૈઃ ।। ૩૪૬.

જે શબ્દોમાં કર્કશતા ઓછી હોય અને જે વિશિષ્ટ તથા પ્રસિદ્ધ વિશેષણોથી શોભાયમાન હોય, તેને કોમળતા કહેવાય છે.

ઓજઃ સમાસભૂયસ્ત્વમેતત્પદ્યાદિજીવિતં । આબ્રહ્મ સ્તમ્ભપર્ય્યન્તમોજસૈકેન પૌરુષં ।। ૩૪૬.

સમાસનો પ્રચુર ઉપયોગ એટલે ઓજસ, જે પદ્ય વગેરેનું જીવન છે; બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, પુરુષાર્થ માત્ર ઓજસથી જ ઓળખાય છે.