અગ્નિપુરાણમ્

ઉપમૈવ તિરોભૂતભેદા રૂપકમેવ વા । સહોક્તિઃ સહભાવેન કથનં તુલ્યધર્મ્મિણાં ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાની ભેદરેખા છુપાય છે અથવા રૂપક પણ છુપાય છે, ત્યારે સમાન ગુણ ધરાવનારા બંનેને સાથે સાથે કહેવું સહોક્તિ કહેવાય છે.

ભવેદર્થાન્તરન્યાસઃ સાદૃશ્યેનોત્તરેણ સઃ । અન્યથોપસ્થિતા વૃત્તિશ્ચેતન્સ્યેતરસ્ય ચ ।। ૩૪૪.

જ્યારે સમાનતાથી બીજું અર્થ પછી રજૂ થાય, અથવા અર્થની ક્રિયા બીજી રીતે દેખાય, ત્યારે તેને અર્થાંતરન્યાસ અથવા બીજી પ્રકારની વૃત્તિ કહે છે.

અન્યથા મન્યતે યત્ર તામુત્પ્રેક્ષઆં પ્રચક્ષતે । લોકસીમાનિવૃત્તસ્ય વસ્તુધર્મ્મસ્ય કીર્ત્તનમ્ ।। ૩૪૪.

જ્યાં કોઈ વસ્તુને બીજા રીતે કલ્પના કરવામાં આવે છે, તેને ઉત્પ્રેક્ષા કહે છે — એ એ વસ્તુના એવા ગુણનું વર્ણન છે, જે લોકમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતો નથી.

ભવેદતિશયો નામ સમ્ભવાસમ્ભવાદ્ દ્વિધા । ગુણજાતિક્રિયાદીનાં યત્ર વૈકલ્યદર્શનં ।। ૩૪૪.

અતિશય એટલે વધારેપણું, તે શક્ય અને અશક્ય એમ બે પ્રકારનું હોય છે; જ્યાં ગુણ, જાતિ, ક્રિયા વગેરેમાં કમી દેખાય છે.

વિશેષદર્શનાયૈવ સા વિશેષોક્તિરુચ્યતે । પ્રસિદ્ધહેતુવ્યાવૃત્યા યત્ કિઞ્ચિત્ કારણઆન્તરમ્ ।। ૩૪૪.

વિશેષ બતાવવા માટે જે કહેવામાં આવે છે, તેને વિશેષોક્તિ કહે છે; અને જ્યારે જાણીતી કારણને દૂર કરીને બીજું કારણ આપવામાં આવે છે.

યત્ર સ્વાભાવિકત્વં વા વિભાવ્યં સા વિભાવના । સઙ્ગતીકરણં યુક્ત્યા યદસંગચ્છમાનયોઃ ।। ૩૪૪.

જ્યાં સ્વાભાવિકપણું કે મૂળ ગુણ સમજાવવો હોય, તેને વિભાવના કહે છે; અને જ્યારે બે અસંબંધિત વસ્તુઓને તર્કથી જોડવામાં આવે છે.

વિરોધપૂર્વકત્વેન તદ્વિરોધ ઇતિ સ્મૃતં । સિસાધયિષિતાર્થસ્ય હેતુર્ભવતિ સાધકઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે વિરોધ પહેલા બતાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેને વિરોધ કહે છે; જેThing સ્થાપિત કરવું હોય, તેના માટે કારણ પુરાવો બને છે.

કારકો જ્ઞાપક ઇતિ દ્વિધા સોઽપ્યુપજાયતે । પ્રવર્ત્તતે કારકાખ્યઃ પ્રાક્ પશ્ચાત્ કાર્ય્યજન્મનઃ ।। ૩૪૪.

કારણ પણ બે પ્રકારનું હોય છે: એક કરાવનાર અને બીજું ઓળખાવનાર; કરાવનાર કાર્ય થવા પહેલા કાર્ય કરે છે અને ઓળખાવનાર કાર્ય થયા પછી ઓળખાય છે.

પૂર્વ્વશેષ ઇતિ ખ્યાતસ્તયોરેવ વિશેષયોઃ । કાર્ય્યકારણભાવદ્વા સ્વભાવાદ્વા નિયામકાત્ ।। ૩૪૪.

આને પૂર્વશેષ કહે છે, જે બે પ્રકારના ભેદમાં ઓળખાય છે; એ કાર્ય-કારણના સંબંધથી કે સ્વભાવથી નિશ્ચિત થાય છે.

ઈપકાખ્યસ્ય ભેદોઽસ્તિ નદીપૂરાદિદર્શનાત્ । અવિનાભાવનિયમો હ્યવિનાભાવદર્શનાત્ ।। ૩૪૪.

ઇપક નામે એક પ્રકાર છે, જે નદી ભરાવાની જેમ જોવા મળે છે; અને અવિનાભાવનો નિયમ પણ સતત જોડાણથી ઓળખાય છે.

અગ્નિરુવાચ શબ્દાર્થયોરલઙ્કારો દ્વાવલઙ્કુરુતે સમં । એકત્ર નિહિતો હારઃ સ્તનં ગ્રીવામિવ ત્રિયાઃ ।। ૩૪૫.

અગ્નિ કહે છે: શબ્દ અને અર્થની અલંકારણા બે પ્રકારની છે; તે બંનેને સમાન રીતે શોભાવે છે, જેમ સ્ત્રીના ગળા અને છાતી પર હાર પહેરાવામાં આવે છે.

પ્રશસ્તિઃ કાન્તિરૌચિત્યં સંક્ષેપો યાવદર્થતા । અબિવ્યક્તિરિતિ વ્યક્તં ષડ્‌ભેદાસ્તસ્ય જાગ્રતિ ।। ૩૪૫.

પ્રશંસા, તેજ, યોગ્યતા, સંક્ષિપ્તતા, પૂરતુંપણું અને સ્પષ્ટતા—આ છ પ્રકારની વિશેષતાઓ તેમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

પ્રશસ્તિઃ પરવન્મર્મ્મદ્રવીકરણકર્મ્મણઃ । વાચો યુક્તિર્દ્વિધા સા ચ પ્રેમોક્તિસ્તુતિભેદતઃ ।। ૩૪૫.

પ્રશંસા એ એ કાર્યની છે જે બીજાના હૃદયને પગળી નાખે છે; વાણી બે પ્રકારની છે, અને પ્રેમપૂર્વક કહેલી વાત પણ પ્રશંસાના પ્રકાર પ્રમાણે બે રીતે થાય છે.

પ્રેમોક્તિસ્તુતિપર્ય્યાયૌ પ્રિયોક્તિગુણકીર્ત્તને । કાન્તિઃ સર્વ્વમનોરુચ્યવાચ્યવાચકસઙ્ગતિઃ ।। ૩૪૫.

પ્રેમથી કહેલી વાત અને પ્રશંસા બંને એક જ અર્થ ધરાવે છે; પ્રિયતાથી બોલવું અને ગુણોની વખાણ કરવી પણ સમાન છે. તેજ એ છે કે જે બધાને ગમે તે વાત, કહેવાતું અને અર્થ, બંનેમાં સુમેળ હોય.

યથા વસ્તુ તથા રીતિર્યથા વૃત્તિસ્તથા રસઃ । ઉર્જ્જસ્વિમૃદુસન્દર્ભાદૌચિત્યમુપજાયતે ।। ૩૪૫.

વિષય જેવો હોય, ભાષા પણ તેવી જ હોય; છંદ જેવો હોય, ભાવ પણ એવો જ આવે; મજબૂત, નરમ અને સારી રીતે ગોઠવાયેલા સંદર્ભમાંથી યોગ્યતા ઊભી થાય છે.

સંક્ષેણો વાચકૈરસ્પૈર્વહોરર્થસ્ય સંગ્રહઃ । અન્યૂનાધિકતા શબ્દવસ્તુનોર્યાવદર્થતા ।। ૩૪૫.

સંક્ષિપ્તતા એ છે કે ઓછા અને યોગ્ય શબ્દોમાં અર્થને સમેટી લેવો; પૂરતુંપણું એ છે કે શબ્દ અને વિષય એકબીજાને બરાબર મેળવે, તેમાં કંઈ ઓછું કે વધારે ન હોય.

પ્રકટત્વમભિવ્યક્તિઃ શ્રુતિરાક્ષેપ ઇત્યપિ । તસ્યા ભેદૌ શ્રુતિસ્તત્ર શબ્દં સ્વાર્થસમર્પણમ્ ।। ૩૪૫.

સ્પષ્ટતા એટલે ખુલ્લાપણું; તેને 'શ્રુતિ' અથવા 'ઇશારો' પણ કહે છે. તેમાં બે પ્રકાર છે: શ્રુતિ એ છે જ્યાં શબ્દ પોતાનો અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.

ભવેન્નૈમિત્તિકી પારિભાષિકી દ્વિવિધૈવ સા । સઙ્કેતઃ પરિભાષેતિ તતઃ સ્યાત્ પારિભાષિકી ।। ૩૪૫.

તે બે પ્રકારની હોય છે: સામાન્ય અને વિશિષ્ટ; સંકેત અને નિશ્ચિત અર્થ—આ રીતે વિશિષ્ટ પ્રકાર ઊભો થાય છે.

મુખ્યૌપચારિકી ચેતિ સા ચ સા ચ દ્વિધા દ્વિધા । સ્વાભિધેયસ્ખલદ્‌વૃત્તિરમુખ્યાર્થસ્ય વાચકઃ ।। ૩૪૫.

તે પણ બે રીતે થાય છે: સીધો અને રૂપક; રૂપક એટલે કે જ્યારે સામાન્ય અર્થ છોડીને બીજું અર્થ વ્યક્ત થાય છે.

યયા શબ્દો નિમિત્તેન કેનચિત્સૌપચારિકી । સા ચ લાક્ષણિકી ગૌણી લક્ષણાગુણયોગતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યારે કોઈ કારણસર શબ્દ રૂપક રીતે વપરાય છે, ત્યારે તેને 'લક્ષણા' અથવા 'ગૌણ અર્થ' કહે છે, કારણ કે તે અર્થના સંકેત અથવા ગુણ સાથે જોડાય છે.

અભિધેયાવિનાભૂતા પ્રતીતિર્લ્લક્ષણોચ્યતે । અભિધેયેન સમ્બન્ધાત્સામીપ્યાત્સમવાયતઃ ।। ૩૪૫.

જેમાં અર્થ અને સંકેત એકબીજાથી અલગ ન રહી શકે, તેને 'લક્ષણા' કહે છે; તે સંકેત, નજીકતા અથવા સમાનતાથી થાય છે.

વૈપરીત્યાત્‌ક્રિયાયોગાલ્લક્ષણા પઞ્ચધા મતા । ગૌણીગુણાનામાનન્ત્યાદનન્તા તદ્વિવક્ષયા ।। ૩૪૫.

લક્ષણા પાંચ પ્રકારની માનવામાં આવે છે: વિરોધથી, ક્રિયા જોડવાથી વગેરે; ગૌણ અર્થ અનંત છે, કારણ કે ગુણો પણ અનંત છે અને મનમાં આવતાં રહે છે.

અન્યધર્મ્મસ્તતોઽન્યત્ર લોકસીમાનુરોધિના । સમ્યગાધીયતે યત્ર સ સમાધિરિહ સ્મૃતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યાં બીજું ગુણ યોગ્ય રીતે બીજે લાગુ પડે છે અને દુનિયાની હદમાં રહે છે, તેને અહીં 'સમાધિ' કહેવામાં આવે છે.

શ્રુતેરલભ્યમાનોઽર્થો યસ્માદ્ભાતિ સચેતનઃ । સ આક્ષએપો ધ્વનિઃ સ્યાચ્ચ ધ્વનિના વ્યજ્યતે યતઃ ।। ૩૪૫.

જ્યારે શ્રુતિથી મળતો અર્થ ન મળે અને છતાં અર્થ સ્પષ્ટ થાય, તેને 'ઇશારો' કહે છે અને તેને 'ધ્વનિ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે ઇશારા દ્વારા જણાય છે.

શબ્દેનાર્થેન યત્રાર્થઃ કૃત્વા સ્વયમુપાર્જનમ્ । પ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્ય યો વિશેષોઽભિધિત્સયા ।। ૩૪૫.

જ્યાં શબ્દ અને અર્થથી બીજું અર્થ પોતે જ ઊભો થાય છે, જેમ કે ઇચ્છિત વસ્તુના પ્રતિબંધમાં, એ વિશેષ અર્થ કહવાની ઇચ્છાથી આવે છે.

તમાક્ષેપં બ્રુવન્ત્યત્ર સ્તુતં સ્તોત્રમિદં પુનઃ । અધિકારાદપેતસ્ય વસ્તુનોઽન્યસ્ય યા સ્તુતિઃ ।। ૩૪૫.

આ ઇશારાને અહીં પ્રશંસા કહેવાય છે અને આ ફરીથી સ્તુતિ છે; યોગ્ય વિષય ન હોય ત્યારે બીજું વિષય વખાણાય છે, એ સંદર્ભને કારણે થાય છે.

યત્રોક્તં ગમ્યતે નાર્થસ્તત્‌સમાનવિશેષણં । સા સમાસોક્તિરુદિતા સઙ્‌ક્ષેપાર્થતયા બુધૈઃ ।। ૩૪૫.

જ્યાં અર્થ સીધો જણાવવામાં ન આવે પણ સમજાય, તેને 'સંક્ષિપ્ત વાણી' કહે છે, અને વિદ્વાનો તેને અર્થની સંક્ષિપ્તતા તરીકે ઓળખે છે.

અપહ્નુતિરપહ્નુત્ય કિઞ્ચિદન્યાર્થસૂચનમ્ । પર્ય્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેણાભિધીયતે ।। ૩૪૫.

છુપાવવું એ છે કે કંઈક છુપાવવું અથવા બીજું અર્થ સૂચવવું; પર્યાયવાચી વાણી એ છે જ્યારે કંઈક બીજાં રીતે કહેવાય છે.

એષામેકંતમસ્યેવ સમાખ્યા ધ્વનિરિત્યતઃ ।। ૩૪૫.

આ બધામાં સૌથી શ્રેષ્ઠને 'ધ્વનિ' કહેવામાં આવે છે.