અગ્નિપુરાણમ્

સમુચ્યતેપમાતોઽન્યધર્મ્મવાહુલ્યકીર્ત્તનાત્ । વહોર્ધર્મ્મસ્ય સામ્યેપિ વૈલક્ષણ્યં વિવક્ષિતં ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમા સિવાય બીજા ગુણોનું વર્ણન થાય, અને મુખ્ય ગુણમાં પણ સદૃશતા હોવા છતાં, ભિન્નતા બતાવવી હોય.

યદુચ્યતેઽતિરિક્તત્વં વ્યતિરેકોપમા તુ સા । યત્રોપમા સ્યાદ્વહુભિઃ સદૃશૈઃ સા બહૂપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે વધારેપણું બતાવવામાં આવે, તેને અતિરેક ઉપમા કહે છે; અને ઘણી બધી વસ્તુઓ સાથે ઉપમા હોય, તેને બહુ ઉપમા કહે છે.

ધર્મ્માઃ પ્રત્યુપમાનઞ્ચેદન્યે માલોપમૈવ સા। ઉપમાનવિકારેણ લુલના વિક્રિયોપમા ।। ૩૪૪.

જો ગુણો અલગ-અલગ વસ્તુઓ સાથે સરખાવાય, તો તેને માળા ઉપમા કહે છે; અને ઉપમાનમાં ફેરફાર થાય, તો તેને પરિવર્તનશીલ ઉપમા કહે છે.

ત્રૈલોક્યાસમ્ભવિ કિમપ્યારોપ્ય પ્રતિયોગિનિ । કવિનોપમીયતે યા પ્રથતે સાદ્‌ભુતોપમા ।। ૩૪૪.

ત્રણે લોકમાં અશક્ય એવી કોઈ વસ્તુને સામે પક્ષ પર મૂકીને, કવિ જ્યારે તેની સરખામણી કરે છે, ત્યારે તેને અદ્ભુત ઉપમા કહે છે.

પ્રતિયોગિનમારોષ્ય તદભેદેન કીર્ત્તનમ્ । ઉપમેયસ્ય સા મોહોપમાઽસૌ ભ્રાન્તિમદ્વચઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાનને વિષય પર લગાડી, બંનેમાં કોઈ ફરક રાખ્યા વિના વિષયને એ જ માનવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ભ્રાંતિથી થયેલી ઉપમા કહે છે, જે મૂંઝાયેલા માણસની વાત હોય છે.

ઉભયોર્ધર્મ્મિણોસ્તથ્યાનિશ્ચયાત્ સંશયોપમા । ઉપમેયસ્ય સંશય્ય નિશ્ચયાન્નિશ્ચયોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે બંનેમાં ગુણો અંગે સંશય હોય, ત્યારે તેને સંશય ઉપમા કહે છે; જ્યારે વિષયમાં શંકા હોય, ત્યારે તેને નિશ્ચયના અભાવની ઉપમા કહે છે; અને જ્યારે નિશ્ચય થાય, ત્યારે તેને નિશ્ચય ઉપમા કહે છે.

વાક્યાર્થેનૈવ વાક્યાર્થોપમા સ્યાદુપમાનતઃ । આત્મનોપમાનાદુપમા સાધારણ્યતિશાયિની ।। ૩૪૪.

જ્યારે એક વાક્યનો અર્થ બીજા વાક્યના અર્થ સાથે સરખાય છે, ત્યારે તેને વાક્યાર્થ ઉપમા કહે છે; અને જ્યારે પોતાને જ ઉપમાન બનાવાય છે, ત્યારે તેને સામાન્યતા કરતાં વધારે ઉપમા કહે છે.

ઉપમેયં યદન્યસ્ય તદન્યસ્યોપમા મતા । યદ્યુત્તરોત્તરં યાતિ તદાઽસૌ ગગનોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે વિષયને બીજાની સાથે સરખાવાય છે, ત્યારે તેને ઉપમા માનવામાં આવે છે; અને જ્યારે એ સરખામણી એક પછી એક આગળ વધે, ત્યારે તેને ગગન ઉપમા કહે છે.

પ્રશંસા ચૈવ નિન્દા ચ કલ્પિતા સદૃશો તથા । કિઞ્ચિચ્ચ સદૃશી જ્ઞેયા ઉપમા પઞ્ચધા પુનઃ ।। ૩૪૪.

પ્રશંસા, નિંદા, કલ્પિત સમાનતા અને થોડો સમાનપણો — આ રીતે ઉપમા પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે.

ઉપમાનેન યત્તત્ત્વમુપમેયસ્ય રૂપ્યતે । ગુણાનાં સમતાં દૃષ્ટ્વા રૂપકં નામ તદ્વિદુઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાન દ્વારા વિષયનું સાચું સ્વરૂપ બતાવવામાં આવે છે અને ગુણોની સમાનતા દેખાય છે, ત્યારે તેને રૂપક કહે છે.

ઉપમૈવ તિરોભૂતભેદા રૂપકમેવ વા । સહોક્તિઃ સહભાવેન કથનં તુલ્યધર્મ્મિણાં ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાની ભેદરેખા છુપાય છે અથવા રૂપક પણ છુપાય છે, ત્યારે સમાન ગુણ ધરાવનારા બંનેને સાથે સાથે કહેવું સહોક્તિ કહેવાય છે.

ભવેદર્થાન્તરન્યાસઃ સાદૃશ્યેનોત્તરેણ સઃ । અન્યથોપસ્થિતા વૃત્તિશ્ચેતન્સ્યેતરસ્ય ચ ।। ૩૪૪.

જ્યારે સમાનતાથી બીજું અર્થ પછી રજૂ થાય, અથવા અર્થની ક્રિયા બીજી રીતે દેખાય, ત્યારે તેને અર્થાંતરન્યાસ અથવા બીજી પ્રકારની વૃત્તિ કહે છે.

અન્યથા મન્યતે યત્ર તામુત્પ્રેક્ષઆં પ્રચક્ષતે । લોકસીમાનિવૃત્તસ્ય વસ્તુધર્મ્મસ્ય કીર્ત્તનમ્ ।। ૩૪૪.

જ્યાં કોઈ વસ્તુને બીજા રીતે કલ્પના કરવામાં આવે છે, તેને ઉત્પ્રેક્ષા કહે છે — એ એ વસ્તુના એવા ગુણનું વર્ણન છે, જે લોકમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતો નથી.

ભવેદતિશયો નામ સમ્ભવાસમ્ભવાદ્ દ્વિધા । ગુણજાતિક્રિયાદીનાં યત્ર વૈકલ્યદર્શનં ।। ૩૪૪.

અતિશય એટલે વધારેપણું, તે શક્ય અને અશક્ય એમ બે પ્રકારનું હોય છે; જ્યાં ગુણ, જાતિ, ક્રિયા વગેરેમાં કમી દેખાય છે.

વિશેષદર્શનાયૈવ સા વિશેષોક્તિરુચ્યતે । પ્રસિદ્ધહેતુવ્યાવૃત્યા યત્ કિઞ્ચિત્ કારણઆન્તરમ્ ।। ૩૪૪.

વિશેષ બતાવવા માટે જે કહેવામાં આવે છે, તેને વિશેષોક્તિ કહે છે; અને જ્યારે જાણીતી કારણને દૂર કરીને બીજું કારણ આપવામાં આવે છે.

યત્ર સ્વાભાવિકત્વં વા વિભાવ્યં સા વિભાવના । સઙ્ગતીકરણં યુક્ત્યા યદસંગચ્છમાનયોઃ ।। ૩૪૪.

જ્યાં સ્વાભાવિકપણું કે મૂળ ગુણ સમજાવવો હોય, તેને વિભાવના કહે છે; અને જ્યારે બે અસંબંધિત વસ્તુઓને તર્કથી જોડવામાં આવે છે.

વિરોધપૂર્વકત્વેન તદ્વિરોધ ઇતિ સ્મૃતં । સિસાધયિષિતાર્થસ્ય હેતુર્ભવતિ સાધકઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે વિરોધ પહેલા બતાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેને વિરોધ કહે છે; જેThing સ્થાપિત કરવું હોય, તેના માટે કારણ પુરાવો બને છે.

કારકો જ્ઞાપક ઇતિ દ્વિધા સોઽપ્યુપજાયતે । પ્રવર્ત્તતે કારકાખ્યઃ પ્રાક્ પશ્ચાત્ કાર્ય્યજન્મનઃ ।। ૩૪૪.

કારણ પણ બે પ્રકારનું હોય છે: એક કરાવનાર અને બીજું ઓળખાવનાર; કરાવનાર કાર્ય થવા પહેલા કાર્ય કરે છે અને ઓળખાવનાર કાર્ય થયા પછી ઓળખાય છે.

પૂર્વ્વશેષ ઇતિ ખ્યાતસ્તયોરેવ વિશેષયોઃ । કાર્ય્યકારણભાવદ્વા સ્વભાવાદ્વા નિયામકાત્ ।। ૩૪૪.

આને પૂર્વશેષ કહે છે, જે બે પ્રકારના ભેદમાં ઓળખાય છે; એ કાર્ય-કારણના સંબંધથી કે સ્વભાવથી નિશ્ચિત થાય છે.

ઈપકાખ્યસ્ય ભેદોઽસ્તિ નદીપૂરાદિદર્શનાત્ । અવિનાભાવનિયમો હ્યવિનાભાવદર્શનાત્ ।। ૩૪૪.

ઇપક નામે એક પ્રકાર છે, જે નદી ભરાવાની જેમ જોવા મળે છે; અને અવિનાભાવનો નિયમ પણ સતત જોડાણથી ઓળખાય છે.

અગ્નિરુવાચ શબ્દાર્થયોરલઙ્કારો દ્વાવલઙ્કુરુતે સમં । એકત્ર નિહિતો હારઃ સ્તનં ગ્રીવામિવ ત્રિયાઃ ।। ૩૪૫.

અગ્નિ કહે છે: શબ્દ અને અર્થની અલંકારણા બે પ્રકારની છે; તે બંનેને સમાન રીતે શોભાવે છે, જેમ સ્ત્રીના ગળા અને છાતી પર હાર પહેરાવામાં આવે છે.

પ્રશસ્તિઃ કાન્તિરૌચિત્યં સંક્ષેપો યાવદર્થતા । અબિવ્યક્તિરિતિ વ્યક્તં ષડ્‌ભેદાસ્તસ્ય જાગ્રતિ ।। ૩૪૫.

પ્રશંસા, તેજ, યોગ્યતા, સંક્ષિપ્તતા, પૂરતુંપણું અને સ્પષ્ટતા—આ છ પ્રકારની વિશેષતાઓ તેમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

પ્રશસ્તિઃ પરવન્મર્મ્મદ્રવીકરણકર્મ્મણઃ । વાચો યુક્તિર્દ્વિધા સા ચ પ્રેમોક્તિસ્તુતિભેદતઃ ।। ૩૪૫.

પ્રશંસા એ એ કાર્યની છે જે બીજાના હૃદયને પગળી નાખે છે; વાણી બે પ્રકારની છે, અને પ્રેમપૂર્વક કહેલી વાત પણ પ્રશંસાના પ્રકાર પ્રમાણે બે રીતે થાય છે.

પ્રેમોક્તિસ્તુતિપર્ય્યાયૌ પ્રિયોક્તિગુણકીર્ત્તને । કાન્તિઃ સર્વ્વમનોરુચ્યવાચ્યવાચકસઙ્ગતિઃ ।। ૩૪૫.

પ્રેમથી કહેલી વાત અને પ્રશંસા બંને એક જ અર્થ ધરાવે છે; પ્રિયતાથી બોલવું અને ગુણોની વખાણ કરવી પણ સમાન છે. તેજ એ છે કે જે બધાને ગમે તે વાત, કહેવાતું અને અર્થ, બંનેમાં સુમેળ હોય.

યથા વસ્તુ તથા રીતિર્યથા વૃત્તિસ્તથા રસઃ । ઉર્જ્જસ્વિમૃદુસન્દર્ભાદૌચિત્યમુપજાયતે ।। ૩૪૫.

વિષય જેવો હોય, ભાષા પણ તેવી જ હોય; છંદ જેવો હોય, ભાવ પણ એવો જ આવે; મજબૂત, નરમ અને સારી રીતે ગોઠવાયેલા સંદર્ભમાંથી યોગ્યતા ઊભી થાય છે.

સંક્ષેણો વાચકૈરસ્પૈર્વહોરર્થસ્ય સંગ્રહઃ । અન્યૂનાધિકતા શબ્દવસ્તુનોર્યાવદર્થતા ।। ૩૪૫.

સંક્ષિપ્તતા એ છે કે ઓછા અને યોગ્ય શબ્દોમાં અર્થને સમેટી લેવો; પૂરતુંપણું એ છે કે શબ્દ અને વિષય એકબીજાને બરાબર મેળવે, તેમાં કંઈ ઓછું કે વધારે ન હોય.

પ્રકટત્વમભિવ્યક્તિઃ શ્રુતિરાક્ષેપ ઇત્યપિ । તસ્યા ભેદૌ શ્રુતિસ્તત્ર શબ્દં સ્વાર્થસમર્પણમ્ ।। ૩૪૫.

સ્પષ્ટતા એટલે ખુલ્લાપણું; તેને 'શ્રુતિ' અથવા 'ઇશારો' પણ કહે છે. તેમાં બે પ્રકાર છે: શ્રુતિ એ છે જ્યાં શબ્દ પોતાનો અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.

ભવેન્નૈમિત્તિકી પારિભાષિકી દ્વિવિધૈવ સા । સઙ્કેતઃ પરિભાષેતિ તતઃ સ્યાત્ પારિભાષિકી ।। ૩૪૫.

તે બે પ્રકારની હોય છે: સામાન્ય અને વિશિષ્ટ; સંકેત અને નિશ્ચિત અર્થ—આ રીતે વિશિષ્ટ પ્રકાર ઊભો થાય છે.

મુખ્યૌપચારિકી ચેતિ સા ચ સા ચ દ્વિધા દ્વિધા । સ્વાભિધેયસ્ખલદ્‌વૃત્તિરમુખ્યાર્થસ્ય વાચકઃ ।। ૩૪૫.

તે પણ બે રીતે થાય છે: સીધો અને રૂપક; રૂપક એટલે કે જ્યારે સામાન્ય અર્થ છોડીને બીજું અર્થ વ્યક્ત થાય છે.